– Oraq Ánýarbekuly, Qashaǵan jobasynyń jobalyq qýatyna enýi, Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń jańǵyrýy, ónim kóleminiń artýy, Teńiz ken ornyndaǵy úsh zaýyttyń iske qosylýy aýa qabatyna shyǵarylatyn lastaǵysh zattardyń eseleı artýyna soqtyrary sózsiz. Oblystaǵy iri tabıǵat paıdalanýshylarda zamanaýı úlgidegi súzgiler men tazartý qondyrǵylary bar ma? Jalpy, oblys aýmaǵynda aýa, sý, topyraqqa júıeli zertteýler júrgizile me? Áńgimemizdi osydan bastasaq.
– Árıne, tekserýler men zertteýler turaqty túrde júrgiziledi. Oblysta 11 stansa aýa raıyn únemi baqylap otyrady. Jaıyq, Qıǵash, Sharon jáne Jem ózenderi men Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda 9 gıdropost bar. Eldi mekender men óndiris oshaqtary bar aýmaqtarda atmosferalyq aýa sapasyn baqylaıtyn 45 stansa ornatylǵan. О́tken jyldyń ózinde Atyraý qalasyndaǵy aýa sapasyn baqylaý stansalary kúkirtsýteginiń 81 ret shekti raýaldy konsentrasııadan asý faktisin kórsetti. Biraq tekserýshi organdar kúkirtsýteginiń shyǵý kózin anyqtaı almaı otyr. Qazir NKOK kompanııasy stansadan beriletin málimetterdi 2 saǵattan da azaıtyp, 5-10 mınýtta berilýine jumys júrgizip jatyr, bul ekologtardyń lastaǵysh zat shyqqan ýaqytta tez anyqtaýyna múmkindik beredi.
– Kaspıı teńiziniń tereńinde myńnan astam munaı uńǵymalary qaraýsyz jatqany jaıly áldeqashan aıtylǵanmen, naqty nátıjeden beıhabarmyz. Eski uńǵymalardan ekologııalyq qaýip bar ma, bul baǵytta qandaı sharalar atqarylyp jatyr?
– Shyny kerek, oblys aýmaǵynda munaı uńǵymalarynyń aǵý faktileri kezdesedi. Jalpy, oblysta 90 apatty jaǵdaıdaǵy uńǵyma tirkelgen, onyń 88-i jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kelisimsharttyq aýmaǵynda ornalasqan, 2 uńǵyma memlekettik qorda. 88 uńǵymanyń 13-i tyǵyndaldy. 61 uńǵyma qaýipsiz dep tanyldy. Al tyǵyndalýy tıisti 14 uńǵymanyń beseýi jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń teńgerimine alynbaǵan. Osy 14 uńǵymany tyǵyndaý jóninde Energetıka mınıstrligine jáne Atyraý oblysy boıynsha ekologııa departamenti men jańadan qurylǵan Munaı-gaz keshenindegi memlekettik ınspeksııanyń batys óńiraralyq basqarmasyna tekserister júrgizý jóninde hat joldadyq. Nátıjesi bolar degen úmittemiz. Memlekettik qordaǵy eki uńǵymanyń bireýi 2015 jyly tyǵyndaldy, ekinshisimen jumys bıyl júrgiziledi. Qurmanǵazy aýdany aýmaǵyndaǵy «KóljanOıl» JShS-niń «Kúmisbek» ken ornyndaǵy uńǵymalardan munaı aǵýy tolyq toqtatyldy. Ol jerdegi topyraqqa sińgen munaı qaldyqtaryn joıý jumystary boıynsha sharalar atqarylyp jatyr.
– Al gıdrogeologııalyq uńǵymalardyń jaǵdaıy qalaı?
– Jylyoı aýdany aýmaǵynda 180 gıdrogeologııalyq uńǵyma bar, onyń 123-i ıesiz aǵyp jatyr. 57 krandyq rejimdegi uńǵymalar da ózdiginen aǵýda. Bul másele boıynsha Investısııalar jáne damý mınıstrligi 2018 jyldan bastap jylyna 15-20 uńǵymadan tyǵyndala bastaıtynyn málimdep otyr.
– Ekologııalyq ahýaly qıyndaý óńir úshin orman sharýashylyǵy, jasyl jelek jaıy da mańyzdy.
– Iá. Atyraý oblysynda jalpy orman qory 52446 ga, al onyń alqapty ormany 15081 ga jerdi 110 adamnan turatyn orman kúzeti qorǵaıdy. Orman sharýashylyqtary árqaısysy 20-25 ga josparly orman ekpelerin otyrǵyzady, 80 shaqyrymda qaýipti degen ýchaskelerde orman órtine qarsy mıneraldandyrylǵan jolaqtar salady. Qurmanǵazy orman sharýashylyǵy Qıǵash ózeniniń saǵalarynda bolǵandyqtan, tek qana eldi mekenderdiń tustary qorshalǵan. О́tken jyly orman sharýashylyqtarynyń tuqymbaqtarynda 326 myń túp aǵash kóshetteri kútilip, baptaldy. Bir atap óterligi, orman tuqymbaqtary tolyqtaı tamshylatyp sýarý ádisine kóshti. Bul paıdalanatyn sýdy únemdeýge, topyraqtyń tuzdanbaýyna, kóshetterdi aramshópterden tazartý jumystarynyń edáýir jeńildeýine kóp septigin tıgizedi. Atyraý, Inder, Qurmanǵazy orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi memlekettik mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrylýyna 2010-2016 jyldarǵa 171 mln teńge bólinip, arnaıy tehnıkalarmen, jabdyqtarmen tolyq qamtamasyz etildi. Bıyl Mahambet selosynda Atyraý orman sharýashylyǵynyń keńsesi, órt sóndirý stansasy men tehnıka qoıatyn ornynyń qurylysy salynady. Aldaǵy ýaqytta Inder jáne Qurmanǵazy orman sharýashylyqtary boıynsha da atalǵan qurylystardy qarjylandyrý máselesin qarastyrý josparda bar.
– Endigi áńgimeni aımaqtaǵy polıgondar máselesine qaraı bursaq. Mysaly, «Azǵyr», «Taısoıǵan»...
– «Azǵyr» ıadrolyq polıgony Qurmanǵazy aýdanynda ornalasqan. Ol jerde 1966-1979 jyldar aralyǵynda 1491-1613 metr tereńdikte qýaty 10 kılotonnadan 100 kılotonnaǵa deıin 17 jerasty ıadrolyq jarylystary iske asyrylǵan. «Azǵyr» polıgonynda 10 tehnologııalyq alań jáne «Iаva» qondyrǵysy bar. «Iаva» obektisi −dıametri 11 metrlik shar. Onda jasandy almas shyǵarý josparlanǵan. Alaıda, obektide ıadrolyq synaqtar júrgizýge tyıym salynǵandyqtan, jumystar júrgizilmegen. Polıgonda Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń ıadrolyq fızıka ınstıtýty radıoekologııalyq jáne radıasııalyq monıtorıng júrgizip keledi. 2012 jyly Energetıka mınıstrligi «Azǵyr» jáne «Kapýstın-Iаr» polıgondary boıynsha keshendi ekologııalyq, medısınalyq jáne radıologııalyq zertteýler júrgizdi. 2015 jyly zertteýler qorytyndysynda Azǵyr óńiri ekologııalyq apatty aımaqqa jatqyzylmady. Al «Taısoıǵan» áskerı – synaq polıgony Qyzylqoǵa aýdanynda. Polıgon Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń 23338 áskerı bólimshesi qaramaǵynda, onda 1990 jyldan beri eshbir synaq jasalmaǵan. 2016 jyly «Taısoıǵan» áskerı synaq polıgonynyń 624 myń gektary oblysqa keri qaıtaryldy. Energetıka mınıstrligi Atyraý oblysy boıynsha ekologııa departamenti arqyly «Taısoıǵan» polıgonynyń jekelegen 13 jerinen (topyraqtan, aýadan jáne sýdan) synamalar alyp, onyń shekteýli raýaldy kórsetkishten aspaǵandyǵy belgili boldy.
– Qatty turmystyq qaldyqtar polıgondaryna qatysty problema birneshe jyldan beri sheshimin tappaı keledi. Bul jaıynda ne aıtasyz?
– Qatty turmystyq qaldyqtar polıgondary Atyraý qalasynda jáne aýdan ortalyqtarynda bar. Olardyń qorshaǵan ortaǵa emıssııaǵa ruqsat qujattary resimdelgen. Aýdannyń selolyq okrýgterinde qatty turmystyq qaldyqtar alańdary boıynsha jer telimderi resimdelgenmen emıssııaǵa ruqsat qujattary joq. Jınaqtalǵan qatty turmystyq qaldyqtar Atyraý qalasynda 1977 jyldan beri paıdalanylyp kele jatqan polıgonda kómilip keledi. Bul polıgonnyń tozyǵy jetken, ekologııalyq, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa saı kelmeıdi. Polıgondaǵy qaldyqtar 2,2 mln tonna shamasynda. Quny 12 mlrd teńge bolatyn qatty turmystyq qaldyqtardy basqarý júıesin jańǵyrtý jobasynyń ınvestısııalyq negizdemesi mınıstrlik arqyly jasaqtaldy. Mahambet aýdanynyń Almaly aýyldyq okrýgi aýmaǵynan Atyraý qalasynyń qatty turmystyq qaldyqtar polıgony men olardy qaıta óńdeý kesheni úshin 50 ga jer ýchaskesi bólindi. Atyraý qalalyq qurylys bólimi arqyly polıgon qurylysynyń jobalaý-smetalyq qujattary, qalalyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy arqyly eski polıgondy qalpyna keltirýdi jobalaý-smetalyq qujattary jasaqtalyp jatyr. Qazir bul jobany Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki arqyly qarjylandyrý máselesi boıynsha jumystar atqarylýda. Jospar boıynsha polıgon qurylysy 2018 jyly bastalady dep kútilýde.
– Osy salanyń mamany retinde sizdi ne tolǵandyrady? Taǵy qandaı problemalar bar?
– Bir atap óterlik másele, «Qazgıdromet» RMK jáne ekologııa departamentiniń búgingi qol-
danystaǵy qural-jabdyqtary aýadaǵy lastaýysh zattardy anyqtaǵanmen, onyń shyǵý kózderin tabýy múmkin bolmaı otyr. Sondyqtan «Qazgıdromet» RMK Atyraý fılıaly jáne ekologııa departamenti jańa jabdyqtarmen qamtamasyz etilýi tıis. Aýdan ortalyqtaryna qatty turmystyq qaldyqtar polıgony qurylysyn, kárizdik tazartý ǵımarattaryn salý, eldi mekenderdi qum kóshkininen qorǵaý jumystary da kezek kúttirmeıdi. Mysaly, aýyldarda mal sanynyń shekten artýy eldi mekender aınalasynyń taqyrlanýyna, qum kóshkininiń paıda bolýyna alyp kele jatyr. Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy Jylyoı aýdanyndaǵy Qursaı ózeniniń laılanýyn boldyrmaý jáne sanıtarlyq jaǵdaıyn, qalypty gıdrologııalyq rejimin ustaý» jobasyn júzege asyrý, apatty jaǵdaıdaǵy 14 munaı uńǵymasyn tyǵyndaý, 180 gıdrogeologııalyq uńǵymalardy joıý syndy problemalardy sheshý úshin jumys istep jatqanyn aıtqym keledi. Aldaǵy ýaqytta bul máselelerdiń sheshimin tabaryna jáne óńirdiń ekologııalyq qaýipsizdigi saqtalatynyna senimdimiz.
Áńgimelesken
Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
ATYRAÝ
