Ǵıbratty ǵumyr ıesi

Asharshylyqtan almaǵaıyp kún týǵan otyzynshy jyldardyń basynda birinen soń biri shetineı bergen tórt balasynyń qa­ı­ǵysyna shydamaǵan ákesi eliniń ruq­sa­tyn alyp, áıeli men alty jasar qyzyn at-arbasyna bókterip, Jetisýdyń kúre jolynyń ústindegi Qyzylaǵash aýylynan ǵumyry aıaǵy baspaǵan Qoǵalyǵa qonys aýdarǵanda, kóńil túkpirinde «osy jalǵyzym aman bolsyn» degen nıeti ǵana bolypty. Alty balanyń ishinen aman qalǵan qý jalǵyzdy alabóten jaqsy kórgendikten jer aýystyryp, janyna saýǵa suraǵannan basqa amaly qalmaǵan edi. Birde Altynemeldegi mektep janyndaǵy ınternatta bes kún jatyp oqıtyn qyzy ata-anasyn saǵynǵannan ústindegi juqaltań kıimge, qystyń kózi qyraýda jaýyp turǵan qarǵa, údeı soqqan boranǵa da qaramaı sabaqtan shyǵa sala 11 shaqyrym jerdegi fermaǵa jaıaý-jalpy tartyp otyrady. Qas qaraıǵan mezgilde ıen dalada jalǵyz ózi ıt-qustan qoryqpaı, betine jabysqan qardy silkip tastap jińishke soqpaqpen ombylap kele jatqan 11 jasar qaısar qyz tý syrtynan mashına daýysyn estip, shetke yǵysyp jol beredi. Kólik toqtap, ishin­de otyrǵan qabaǵy túksıgen, qasqyr ishik kıgen kisi «tún ishinde nege jalǵyz júresiń?» dep jumsaq, janashyr daýyspen zekigen bolyp, bet-aýzy dombyǵyp, tońyp qalǵan kish­kentaı qyzdyń qolynan tartyp, tize­sine otyrǵyzyp alady. Biraz sha­qyrym joldy artqa tastap sharshap, sha­ǵyr­maq aıazǵa aınalǵaly turǵan kúnniń yz­ǵarynan tyrnaǵynyń qara kóbesine deıin shytynaǵaly tursa da, qabaǵyn shytyp, sha­ǵynbaǵan sary qyz tuǵyrly tizeniń ústinde kele jatyp, aldaǵy bar ǵumyry altyn taqtyń ústinde bolmasa da, shıraq mineziniń arqasynda at ústinde óterine tuspal jasaǵandaı bolǵan meıirimdi, janashyr jannyń jazýshy Saparǵalı Begalın ekenin, árıne, aýylǵa jetkenshe bilgen joq...
Belgili memleket jáne qoǵam qaırat­ke­riniń mineziniń qalyptasýynda bul eleý­siz mysal sııaqty kóringenimen, alda­ǵy taǵdyryn tolyqtaı anyqtap berý­ge artyǵymen jetedi. Maqsatqa jetý jolyn­da­ǵy qaısarlyq. О́zin-ózi qamshylaý. Ishin jylan jaılap, ot qaryp bara jatsa da, tis jaryp, tiri pendege muń shaqpaý. Kileń jaqsylar men jaısańdardyń ortasynda ǵıbratty ǵumyr keshý. Ákesi men anasyn saǵynǵany úshin ǵana kólikti kútpeı, túz taǵysynan úrikpeı jer túbinen jaıaýlap uzyn jolǵa shyqqan júreginiń túgi bar ójet qyz Bıjamal Ramazanovanyń ómiriniń reseptisi qarapaıym kóringenimen, toqsan jastyń tórinen tómenge kóz jibergende, qaıratkerlik taǵdyr joly tym taqtaıdaı tegis bolyp tartylmady.
On bes jasynan eńbekke aralasyp, aldymen bastaýysh klass muǵalimi, keıin qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq berip, Qarakemer aýylynyń bastaýysh komsomol uıymynyń hatshysy bolyp qoǵamdyq jumysyn bastaǵan Bıjamal Qaratal aýdandyq komsomol komıtetiniń múshesi bolyp júrgende BLKJO-niń qurylýynyń 30 jyldyǵyna oraı erekshe belsendilik tanytyp, eńbek jarysynda zor kórsetkishke ıe jastardy uıymdastyra alǵany úshin 21 jasynda Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri bolady. Qadir-qasıeti jaǵynan Lenın ordeninen keıingi ekinshi orynda sanalatyn marapatqa jastaı ıe bolý adamnyń óńi túgili túsine kirmeıtin jańalyq edi. Keýdesine orden emes, úlken senimdi qadaǵan uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary jas komsomol birden Taldyqorǵan qalalyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp shyǵa keledi. 
Sodan keıingi qyzmettik joly Tal­dy­qorǵan oblystyq komsomol komıte­ti­niń birinshi hatshysy, Taldyqorǵan qalalyq jáne oblystyq atqarý komıtetteri tóra­ǵalarynyń orynbasary, keıin Jetisý­dyń eki oblysy qosylǵannan keıin Almaty oblystyq partııa komıtetiniń ıdeo­logııa jónindegi hatshysy bolyp, bıik laýazymdardy birinen keıin birin atqarǵan Bıjamal Ramazanovanyń budan bólek eki úlken qyzmetin el osy kúnge deıin rızashylyqpen eske alady. Keńes Odaǵynyń partııa uıymynan keıingi ıdeologııalyq, halyqaralyq salasynyń úlken bir tarmaǵy qoǵamdyq negizde jumys isteıtin soǵysqa, ıadrolyq qarýǵa qarsy turý, otarshyldyq qanaýdy joıý, artta qalǵan elderdiń tez jetilýine kómektesý, beıbit qatar ómir súrý prınsıpterine súıengen halyqaralyq qatynastar ornatýdy kózdegen Azııa-Afrıka elderi yntymaqtastyǵy komıteti bolyp sanalatyn. 1957 jyly qurylǵan bul komıtettiń Qazaqstandaǵy bólimshesine alǵash uly Muhtar Áýezovtiń ózi basshylyq jasasa, odan keıin Tólegen Tájibaev jetekshilik etti, al Tájibaevtan keıin taǵaıyndalǵan B.Ramazanova taban aýdarmaı bul komı­tetti 12 jyl basqardy. Shetelge qa­zaq elin tanytýǵa ózinshe úles qosty. Sol jyldary túrli elderdiń joǵary laýazymdy tulǵalarymen aralasýǵa, saıası qaıratkerlerimen dámdes-tuzdas bolýǵa týra keledi. Birneshe ret Keńes Odaǵy qoǵamdyq uıymdarynyń Azııa jáne Afrıka elderine delegasııasyn bastap baryp, halyqaralyq forýmdarǵa qatysty. Búgingi elshiliktiń dárejesindegi joǵary qyzmeti týraly osy kúnge deıin jaq ashpaı kelgen komıtettiń burynǵy tóraıymy jaqynda sol jyldardaǵy jumysy týraly jazǵan úlken kitabyn aıaqtap, baspadan shyǵardy. Sol qyzmette júrip kózben kórgenderi men kóńilge túıgenderi jalań sózben emes, sýretterimen birge sóıleıdi. Ramazanovanyń kim bolǵanyn, qandaı rı­za­shylyqqa bólengenin, nendeı sharýa atqarǵanyn sol sýretter aıǵaqtaıdy. Kitap mazmunyna kóz júgirte otyryp, Qazaqstannyń tarıhymen baılanysty kil myqty keıipkerler týraly oqyp, keı sátinde ezý tartyp, keı tusynda oıǵa batasyń. Qazaqstan men Keńes Odaǵynyń bıliginde uzaq jyldar qyzmet atqarǵan iri saıası tulǵalardy aıtpaǵanda, Nıkıta Hrýshev, Vıacheslav Molotov, Leonıd Brejnev, Konstantın Chernenko sekildi memleket basshylary, saıası bıýro músheleri men shetel saıasatynyń serkeleri, álemge áıgili qaıratker áıelderge qatysty derekter Bıjamal apaıdyń esteliginde qyzyqty baıandalady. Memleket basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń basshylyǵy jáne bedeli arqasynda shetel azamattary Qazaqstandy tanydy. Osy tulǵalardyń árqaısysyn Qazaqstanǵa saparlap kelgen kezinde Yntymaqtastyq komıteti tóraıymy Bıjamal Ramazanova men músheleri olardy qarsy alyp, eline attandyryp salǵansha jandarynda birge júr­gen. Sol estelikterdiń bir parasy KOKP Bas hatshysy bolǵan Nıkıta Hrýshevke qatysty. 
1960 jyly Qazaqstannyń 40 jyldyǵyna baılanysty Hrýshev Almatyǵa keledi. Ol kezde B.Ramazanova Almaty oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy. N.Hrýshev aldymen Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda partııa qyzmetkerlerimen, zııaly qaýymmen, sońynan jańadan salynyp, paıdalanýǵa berilgen Ortalyq stadıonda halyqtyń qatysýymen úlken jıyn ótkizedi. Ústine óńir jıegi kestemen kómkerilgen ýkraınnyń ulttyq jeıdesin kıgen Hrýshev sol jıynda qolyn sermep, erkin sóıleıtin ádetimen ultymyzǵa biraz uranyn tastaıdy. Keıinirekte kúlkige aınalyp ketken «Amerıkany qýyp jetip, basyp ozamyz» deıtin ataqty sózin osy jerde taǵy da qaıtalap, «80-jyldary bárimiz qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaıtyn kommýnızmde ómir súretin bolamyz, bárimiz bir tilde sóıleıtin bir ulttyń adamyna aınalamyz» dep lepire kele, stadıon ústinde Bıjamal apaıdyń tóbe quıqasyn shymyrlatqan jáne bir sumdyq sózi samǵaı jóneledi. «Ǵasyrlar boıynda Qazaqstandy orystandyrý jóninde patshalyq Reseı ımperııasy jasaı almaǵanyn biz az ýaqytta júzege asyrdyq» deıdi Hrýshev. «Quryǵan jerimiz osy eken ǵoı dep oılap úlgergenim esimde» deıdi sol sapardy esine alǵan Bıjamal apaı. Sodan shyqqannan keıin el basshylary Nıkıta Sergeevıchti Esiktegi kólge aparyp demalys uıymdastyrýdy josparlaıdy. Mine, osy jerde komsomoldyń belsendisi bolyp úırenip qalǵan Bıjamal Ramazanova «basy ketetin» is qylady. Ishi jaqtyrmasa da, elge kelgen qonaq qoı. Joldaǵy Kalının kolhozynyń bastyǵy, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty Ábdiǵulov Qapızge habarlasyp, «Máskeýden kelgen meıman sizdiń aýyldyń ústimen ótedi, qonaqty qur jiberemiz be, shapan jaýyp, qurmet kórseteıik» dep taza qazaqsha qısyndalǵan usynysyn aıtady. Mundaı nárseniń KGB-men, IIM-men, basqa da qaýipsizdik mekemelerimen kelisilip jasalatyny oıyna da kirip shyqpaıdy. «Esikke ketip bara jatqan jolda, men buıryq beremin, sen shyǵyp shapanyńdy jabasyń» deıdi. Sóıtip Talǵarǵa jete bere, Hrýshevti qolpashtap alyp kele jatqan el basshysy D.Qonaev, M.Beısebaev, S.Dáýlenovtiń bári otyrǵan mashınany toqtatyp, Ramazanova men Qapız aǵamyz jol ústinde qonaqty ortaǵa alyp, joralǵy jasaıdy. Bári rıza bolyp tarqasady. Qıyndyq osydan keıin týyndaıdy. Almaty men Esiktiń arasyndaǵy tas joldyń eki boıy qolyna jalaýsha ustap, «Nıkıta Sergeevıch, hosh keldińiz!» degen sııaqty jazýy bar taqtaısha kótergen halyqqa lyq toly. Kavkaz elinen Qazaqstanǵa jer aýdarylyp kelgenderdiń eline qaıtýǵa ruqsat surap, aryzdanyp júrgen kezi, mashına toqtaı qalǵanda, bir top belsendisi arǵy jaqtan júgirip kelip, Bas hatshyǵa qolyndaǵy hatty bermek bolyp tura umtylady. «Qazir oılap qarasam, óne boıym muzdaıdy. О́zderi de terisine syımaı ashýly júrgen qapqazdyqtar hat-qaǵazdyń ornyna, gúrzideı jýan judyryǵymen Hrýshevti bir uryp sulatyp túsirse, kólikti ruqsatsyz toqtatqan meniń kúnim ne bolar edi» deıdi Bıjamal apaı basyn shaıqap. Sóıtip Esik kóline jetkennen keıin Bıjamal apaı bergi jaǵynda qalýy kerek te, D.Qonaev bastaǵan shaǵyn top Hrýshevti alyp motorly qaıyqpen kóldiń arǵy jaǵyna ketýi kerek bolady. Jaǵalaýdyń ar jaǵynda aqshańqan úı tigilip, meımandy kútýge ázir otyrady. Álden ýaqytta Bıjamal apaıdyń kózi bir qolyna basyndaǵy kepkasyn ýmajdaı ustap, óńi órt sóndirgendeı bolyp tútigip kele jatqan Hrýshevqa túsedi. Ishi qylp ete qalady. Ashýy alqy­my­na tirelip kele jatqan Hrýshevtiń aldy­nan eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Nurmolda Aldabergenov júgirip shy­ǵyp, qos qoldaı amandasady. Oǵan sál jy­mıǵan adamnyń lepesin tanytyp, Bas hatshy kóligine mingen boıy esigin tars jabady da, yrǵı jóneledi. Keıin belgili bolǵandaı, aýdan ortalyǵynyń ishimen kele jatqanda kóshe boılap qoshomet kórsetip turǵan adamdardyń biri emes, birnesheýi oǵan jumyrtqa laqtyrǵan eken. Bas hatshynyń kúnge shaǵylysqan jaltyr basy sarala-satpaq bolmasa da, laqtyrylǵan jumyrtqanyń óziniń solaqaı saıasatyna, bıligine, aryna laqtyrylǵan qarǵys tasy ekenin túsinedi. Asqa da qaramaı, asyǵys attanýynyń sebebi sol bolǵan eken...

Bıjamal apaıdyń L.Brejnevke qatys­ty estelikteri de bir tóbe. Brejnevtiń Qazaqstandy alabóten qadirlegen sebebi, ol qolyna qarý ustap maıdanda júrgen kezinde evakýasııamen kóshirilgen áıeli men balalary Almatyda Baıbosynov degen qazaqtyń úıinde turǵan kórinedi. Obaly qanekeı, jomart jaralǵan júregi keń Leonıd Ilıchtiń kishipeıildiligi ǵoı, 1956 jyly Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp saılanyp, Almatyǵa kelgen kezinde Brejnev Baıbosynovtyń úıin erinbeı izdep, taýyp, bala-shaǵasyna tıgizgen qaıyr-shapaǵaty úshin rahmet aıtyp shyǵypty. 

1963 jyly B.Ramazanova obkom hat­shy­lyǵynan Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıým hatshysy bolyp saılanady. Buǵan deıingi qyzmetiniń baǵyt-baǵdary múlde basqa bolsa, bul laýazymynyń tabıǵaty tipti bólek edi. Bul jumystyń jaı-japsaryn bilińkiremeıtin bolǵan soń ony Máskeýdegi KSRO Joǵarǵy Keńesiniń ortalyq apparatyna eki apta tájirıbe jınaqtap qaıtýǵa jiberedi. Búgingi kúnmen salystyra aıtqanda, Prezıdent ókilettiliginiń teń jartysy ol ýaqytta Joǵarǵy Keńestiń quzyryndaǵy mindetter bolatyn. Shetel basshylaryn qabyldaý, kelissózder júrgizý, quqyqtyq-normatıvtik aktilerge qol qoıý, zańdar shyǵarý, bári de Joǵarǵy Keńes qyzmetiniń aıasynda qarastyrylatyn. Bıjamal apaı hatshy bolyp saılanǵannan keıin Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret qazaq tilinde zańdar jazyla bastaǵanyn aıtady. Qazaqsha zań jobalaryn ázirleýge búkil ǵalymdar, depýtattar jumyl­dy­rylady. Sol ýaqyttyń tártibine sáı­kes, ózderi qabyldaǵan Ákimshilik zań­daryn maquldatyp, bekittirý úshin Máskeýge aparatyn. Máskeý maquldamaı tastaǵan zańdar da boldy. О́tpegen zańnyń qatarynda, «qazaq qyzdary 17, 16 jasynda da turmysqa shyǵa alady» degen bap bar edi. Sebebi ol kezde búkil Odaq boıynsha qyzdar úshin neke jasy 18 jas dep belgilengen bolatyn. B.Ramazanova qazaqtyń ulttyq ádet-ǵurpyna saı qyzdardy erterek turmysqa berýge bolatynyn, ońtústik óńirlerde bul dástúrdiń jasyryn bolsa da, áli kúnge saqtalyp kele jatqanyn, sondyqtan zań júzinde bekitý keregin alǵa tartyp dáleldep kórgenimen, «ulttyq» deıtinniń bárine osqyryna qaraıtyn ortalyqtaǵylar ılikpeı otyryp alady. 

Ol jyldary KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy sekretarıatynyń basshysy Konstantın Ýstınovıch Chernenko edi. Barlyq qabyldanǵan zańdarǵa Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy men hatshysy qol qoıady. B.Ramazanova sol jyldary qabyldaýǵa asa aýyr tıgen zańdardyń biri atý jazasyna baılanysty bolǵanyn búginde qınala eske alady. О́ıtkeni Qazaqstanda jyl saıyn 80-ge jýyq adam atý jazasyna kesilip otyrǵan eken. Sondaǵy K.Chernenkonyń qazaqstandyq áriptesine aıtqan: «Bıjamal Ramazanovna, atý týraly úkimge qujattyń aıtýymen emes, óz kózińiz jetse ǵana qol qoıǵanyńyz jón» degen aqyl-keńesi áli kúnge jadynda jańǵyryp turady. Sol sebepti Bıjamal Ramazanova atý jazasyna kesilgen ár qylmyskerdiń qujatymen muqııat tanysyp, sarapshylardyń bergen saraptaý qorytyndysyn zeıin qoıa qarap, ádiletsizdikke jol bermeýge tyrysatyn. Qansha jerden joǵary laýazymdy hatshy bolsa da, keýdesinde árbir tamyr-talshyǵy dúnıeniń aq-qarasyn sezinip, damylsyz diril qaǵyp turǵan júregi bar bul da Allanyń pendesi ǵoı, aıypty dep tanylǵan adamnyń qyl ústinde ilinip turǵan taǵdyry qolyndaǵy qara qalamǵa ǵana ilinip turǵanyn oılaǵanda, jany shyrqyrap, ne isterin bilmeı daǵdaryp, keıde jylap ta alatyn. Biraq zańnyń aty – zań, zań aıasynda ǵana sheshim qabyldaýǵa mindetti. Sol jyldary B.Ramazanova ár jumaǵa belgilengen túski saǵat 2-den bastalatyn azamattardy qabyldaý kúninde ár óńirden keletin adamnyń aryz-shaǵymyn asyqpaı tyńdap, sheshim shyǵaratyn. Birine baǵyt silteıdi, birine jol kórsetedi, bireýdiń jińishke úmitin úrleıdi, endi birine reti kelip jatsa, kómektesedi. 
«О́mirde bir kórgenim, keýdeme toqyp-túıgenim mynaý. Ana retinde, osy qyzmetti atqaryp, kózimmen kórgen adam retinde ásirese áıelderge qarata qos qolymdy keý­deme qoıyp turyp ótinip-suraımyn: aınalaıyn, áıelder, sińlilerim, qyzdarym! Eger sen turmys qurǵan bolsań jáne qolyńda qursaǵyńdy jaryp shyqqan bálıǵat jasyna tolmaǵan beıkúná qyz balań bolsa, ólseń de kúıeýińnen ajyraspa, qalqam! Arqańa qandaı azaptyń júgi artylsa da, qandaı qorlyq kórseń de, kúıeýińniń qasynda bol, ajalyń sol azamattan bolsa da, sol bosaǵada qal, aınalaıyn. Meniń aıtarym – osy. О́ıtkeni 80 paıyz qyz bala ógeı ákeniń zorlyǵyna ushyraıdy. О́geı áke aıamaıdy. 80 paıyz jylaǵan ananyń, órimdeı búldirshinniń kúl-talqan bolǵan ómiri úshin ókingen ananyń zary qulaǵymda qalyp, áli kúnge jańǵyryǵyp turǵan soń aıtyp otyrmyn muny men. Erli-zaıypty ózi úshin emes, bala úshin, Jaratýshynyń rızashylyǵy úshin ómir súredi, osyny este ustańdar, qaraqtarym». О́zi de Baýyrjan, Baqytjan esimdi qos ul tárbıelep, 67 jyl otasqan jarymen qushaǵy ajyramaǵan kúıi baqıǵa shyǵaryp salǵan qaıratker ananyń tereń paıymynan týǵan parasatty aqyly tóbe quıqany shymyrlatyp, júregimizge qara tas ákep baılaǵandaı qınala kúrsindik. Mamyrajaı-maqpal zamandy temirdeı tártip, qatal zańymen ornyqtyryp, bárin bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzǵan Keńes Odaǵynda osyndaı jantúrshigerlik sumdyqtar bolsa, keshegi qundylyqtar aýysyp, erkin «qundylyqtarmen» ómir súrýdi daǵdyǵa aınaldyrǵan «erikti» erli-zaıyptylardyń tórtten biri ajyrasyp, óz nápsisin ǵana bıik ustap, ózgeniń taǵ­dyryna alańdamaıtyn, azamattyq ne­keni táýir kórip, adam qulaǵy estimegen azǵyndyqtyń neshe atasy jasalyp jatqan mynaý kezeńniń arǵy jaǵyn oılaýǵa júregimiz daýalamady. 
Qaı qyzmetke barsa da qaınaǵan tirliktiń ishinen tabylyp, bilek sybana qoıyp ketetin belsendiligi Bıjamal apaıdyń beıǵam otyrýyna jol bermeıdi. Saıasattaný ǵylymynan dıssertasııa qorǵap, kandıdat atanyp, eki birdeı joǵary oqý ornynda talaı jyl dáris oqyp, sabaq berdi. Toqsanǵa taban tiregenshe «bir mınýt ýaqyty bolmaı» Almaty qalalyq ardagerler keńesiniń jastar jónindegi komıssııasyn basqardy. Búginde eki ulynan nemere súıip, shóberleriniń qolynan maı jalap otyrǵan baqytty áje. Qyzmetti kim istemeıdi? Elge kimder tulǵa bolmaǵan? Biraq aıǵaılamaı-aq, attandamaı-aq, jibekteı minez, jumsaq daýysymen jurt basqaryp, elge uıytqy bolyp, qazaqtyń qaıratker qyzdarynyń qataryn tolyqtyrǵan Bıjamal Ramazanova shyn ǵıbratty ǵumyr ıesi.

Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY