08 Tamyz, 2017

Qazaq aty-jóniniń jazylýy

122 retkórsetildi

Aýyl balalary alqa-qotan otyra qalyp dańqty Baýyrjan Momysh­ulynyń soǵystaǵy erlik-hıkaıasyn qyz­dyrǵanda jerlesimizge Batyr ata­ǵyn qazaqsha famılııasy úshin ber­mepti dep qyzyl keńirdek bolyp qa­lýshy ek!..

Olaı demeıik desek hat tanyp, kitap timiskilep qalǵan jaıy­myz bar – Lenınnen basqa famı­lııanyń barlyǵy nege «ov» pen «ev»-ke, «ova» men «eva»-ǵa bitedi dep mıy­myz jáne «ashıdy»?! Úlkender «orys­sha solaı» dep qysqa qaıyrsa, «onda nege Lenın oryssha emes, Momysh­uly she...» degen saýaldy qoıa almaı taǵy kibirtikteımiz. Iá, bizder – «Qaırat» pen qazaq kınosyna jú­regimiz qalaı aýyrsa, «ov» pen «ev»-ke júregimiz solaı aýyryp ósken urpaqtyń ókilimiz!

Táýelsizdik tańy atqan tusta «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Sherhan Murtazanyń bir kúnde «ev»-ten aıyrylýy muń eken, Qazaqstannyń  tórt buryshyndaǵy barlyq – aýdandyq, oblys­tyq, respýblıkalyq gazetterdiń bet­terinde avtorlar men jýrnalıster jappaı «ov» pen «ev»-siz shyǵa bastady.  Sondaǵy «Egemeniń» qudireti-aı, shirkin! Sondaǵy qazaqtyń rýhanı múd­dedegi uıymshyldyǵy-aı, shirkin! Mun­daı qubylysqa kýá bolý da – baqyt! Sol kezeńniń bir oqıǵasy esimde... Kor­bıýroda kezekshilik ótkizip, gazet bet­terin súzip, kózge túsken qatesin túzep, kúzep jatqanmyn. «Egemen Qa­zaqstannyń» arnaýly tilshisi  maqa­la­syna «Sáýle Dosjanova» dep qol qoıypty. Bulaısha óz gazetimizdiń bas­tamasyna ózimiz qarsy shyǵý jaramas degen asyǵys, aptyqqan kóńilde Dosjanovanyń «ova»-syn qıdym da tastadym. Kezekshi – gazettiń sol kúngi nómirine jaýapty adam, redaksııanyń sol kúngi «jarty patshasy»!

Erteńgisin kezekshilikten keıin sal­ty­myzǵa saı jarty kún tynyǵyp ju­mys­qa kelsem, áriptesim «...Sáýle izdep júr!» dep záremdi ushyrdy. «Egemen­niń» bastamasyna qansha jerden jan­ashyr bolsam da, jeke tulǵanyń ishki sha­rýasyna – «ova»-syna túndegi qol suq­qanym esime túsip, «tyń basym» dy­­ńyldap, otyra kettim. Qandaı jaýap qatam, qatty sastym? Ekiarada Sáýle jeńe­­shemiz de kep qaldy. «Á, á... «ova»-ny alyp tastaǵan sen be? Gazetti kórgen Dúkeń: «Sáýle, saǵan saýap boldy. El gaze­tinde júrip, famılııańdy túzemegen ózińnen kór. Kezekshi durys jasaǵan... dep sókti!..»

Qazaqtyń dańǵaıyr jazýshysynyń jubaıy jarqyldaı sóılep, jadyraı kúlip, «rahmetin» aıtyp jatyr. Dúnıede Dúkenbaıdaı aıaýly aǵamyzdyń barlyǵyna, meni bulaı qutqarǵanyna mundaı qatty qýanbaspyn!

Sodan keıin mundaı máselede asa saq júrsem de, arada kóp jyl ótkende, kezekti qyzmette «Ksandra Sılantı» degen bir qyzyq aty-jónmen ushyrastym. Nemis jerinen kelgen, biraq, orys tilinde aǵyp turǵan qyz balaǵa kókeıdi jegen saýalymdy aqyry qoıdym. «Nesine tańdanasyz?», dedi, áriptesim jymıyp, «Meniń aty-jónim qazaqsha, «eva»-ny alyp tastaǵam». Germanııada týǵan, burynǵy keńes ofıseriniń qyzy Aleksandra Sılantevanyń «Egemennen», Sheraǵamnan bastalǵan úrdisti neshe jyldan soń esime salǵanyna qýandym!

Shirkin, «Egemen», shirkin Sheraǵań sol jyly eshbir mınıstrliksiz, onomastıkalyq komıtetsiz-aq, eshqandaı da basqarmanyń sheshiminsiz bolashaq qazaq aty-jóniniń etalonyn jasap bergen eken de! Osy arada «Egemennen» bas­talǵan úrdistiń baspasózdegi  sonda­ǵy «jarylys-dúmpýi» týraly da aıt­qan lázim. Bir top – aty-jóniniń «ı» har­pimen, bir top – «uly» ıa «qyzy»-men aıaqtalǵanyn qalady. «Tegi» men «ata», «apa», «nemeresi» degender de ja­rysyp ketti. Túptep kelgende onysy grýzınniń «shvılı» men «ıdze»-si, armıannyń «ıan»-yna keńesshe elikteý edi. Oqymystylarymyz da «sol­qyldap» turdy. Erketeı esimdi do­symnyń akademııalyq bilimi joq bolsa da, «oý, bizdiń «han», «qul», «bek», «baı», «qyzy», «áli»-lerimiz sol «shvılı-mvılı»  emes pe, nege bas aýyrtamyz, a?», dep muńaıatyn sonda! Biz «múddeler uıym­shyldyǵyn» bul joly kórsete almadyq, bárin bir júıege túsireıik te degen sózi ótimdi tulǵa, quzyrly vedomstvo tabylmady! Aty-jóndegi birizdilik jeńisi kópke deıin ornamaı qoıdy...

Biz ol kezde 4-synypta oqımyz... Záýmen syrtqa shyǵyp ketetin muǵali­mi­miz «Tártip buzǵan balalardyń aty-jónin maǵan jazyp ber», dep Nııaz­bek­ke tapsyrsa, «Aǵaı joqta shýlaǵan oqýshylar: Artelip, Álimbekip, Qan­seı­tip, Myrzabaıyp...» deı kelip, aq júrek belsendimiz «Ospanyp» dep ózin de tirkep qoıar edi. Aty-jóndi qazaq­shalaǵanyńda qaıta sol Nııazbekte biriz­di­lik bolǵan eken-aý! Dese de erteńder «Egemen Qazaqstanda» jarııalanatyn bıylǵy oqýǵa túsken talapkerler tizi­mine zer salyńyzshy, kóńilińiz mar­qaıa­dy. Qazaqsha «ov»-y men «ev»-i, «ova»-sy men «eva»-sy joq aty-jón degen solar! Bular – jańa dáýirdiń qazaqtary. Bári de «Egemennen», Sheraǵańnan bastalǵan...

Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent qar tazalaý chellendjin qoldady

Prezıdent • Búgin, 09:19

Azyq-túlik baǵasy alańdatady

Parlament • Búgin, 08:12

Jyldyń jumys jospary naqtylandy

Parlament • Búgin, 08:06

Yqpaldastyqqa serpin beretin sapar

Saıasat • Búgin, 08:02

Uly hakim ulaǵaty urpaqqa úlgi

Rýhanııat • Búgin, 07:58

Alysqa qulash sermeýge úndeıdi

Qoǵam • Búgin, 07:54

Abaı murasyn jańasha zerdeleý kerek

Rýhanııat • Búgin, 07:50

18 myń Abaı bar

Qoǵam • Búgin, 07:44

62 kóshege jańa ataý berildi

Aımaqtar • Búgin, 07:42

Mal urlaǵandar qatań jazalanady

Qoǵam • Búgin, 07:39

Túsim 5 mlrd teńgeden asady

Ekonomıka • Búgin, 07:36

Jańa týyndylar tanystyryldy

Aımaqtar • Búgin, 07:33

Ájeler mektebi

Rýhanııat • Búgin, 07:29

Shırazdyń kóz jasy (Hıkaıat)

Rýhanııat • Búgin, 07:28

Onlaın kitaphana – oqyrman talaby

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Arqada aqtútek boran

Qoǵam • Búgin, 07:13

«Halal standarty» degen ne?

Qoǵam • Búgin, 07:11

Aqyl-oıdyń brendi

Rýhanııat • Búgin, 07:06

Et óńdeýde ese jibermedik pe?

Ekonomıka • Búgin, 07:05

Qostanaılyq dıqandar tuqym tappaı otyr

Ekonomıka • Búgin, 06:59

Uqsas jańalyqtar