Qashannan-aq ulttyq ekonomıka úshin syrtqy saýda quramyndaǵy ımporttan góri eksport kóleminiń mańyzy óte zor ekeni belgili. Ásirese, eksportqa shıkizat shyǵarǵannan góri daıyn ónim óndirý nátıjeli bolary sózsiz. О́ıtkeni, tek tutynýshyǵa usynylǵan daıyn ónim ǵana óndirýshini paıdaǵa keneltedi. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin bir mysal: qoı terisiniń quny arzan, shamaly tıyn-teben turady, al odan daıyn ton tikse, ondaǵan, júzdegen myń teńgege satylýy ábden múmkin. Endeshe, Elbasy Joldaýyndaǵy «Úkimet aldynda qazirdiń ózinde 2025 jylǵa qaraı shıkizattyq emes eksportty 2 ese ulǵaıtý mindeti tur», degen mindettemesi kóńilge ábden qonymdy tapsyrma ekeni haq. Bul sharany iske asyrý úshin, árıne, eksportqa qatysy bar óndirýshi kásiporyndardy «bir shatyrdyń astyna biriktirip», ortaq strategııa jasaý kópten kútken memlekettik sheshim ekeni daýsyz.
Búkil TMD elderiniń arasynda ekonomıkamyzǵa shetelden kúrdeli qarjy, tikeleı ınvestısııalar tartýda bizdiń elimiz aldyńǵy orynda ekeni ras. Alaıda bizden shetelge ketip jatqan qarjynyń kólemine nazar salǵan jón. Osyǵan oraı, sońǵy jekeshelendirý jáne zańdastyrý aksııasynan túsken qarjy 5,7 trıllıon teńge bolsa, onyń ishindegi taza aqsha qarjaty 4,1 trıllıon teńge dep kórsetilgen. Bul da kópten oıda júrgen túıtkildi másele edi. Qarjynyń qaıtýy kóńilge qonarlyq nátıje desek te, kóptegen olıgarhtarymyz shetelde saırandap, el ekonomıkasyn kóterýden qashqaqtap júrgeni belgili. Osy oraıda eki jyl buryn qurylǵan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna júktelgen mindet oıymyzdan shyǵyp otyr. Árıne, shetelden kúrdeli qarjy, tikeleı ınvestısııalyq resýrstardy tartýda arnaıy qarjy ınstıtýtynyń áreket etýi qajet ekeni daýsyz. Máselen, Qytaımyn birlesken ınvestısııalyq jobalar ekijaqty maquldanyp, endi iske kirisetin kez keldi. Prezıdent bul jerde elektromobıl zaýytyna asa kóńil aýdaryp otyr. Árıne, shetelge elektromobıl shyǵarýdy yqylaspen qýattaýǵa bolady, alaıda ony tereń zertteý kerek. Osy saladaǵy jahandyq básekelestik bir jaǵynan, qıyndyq týdyrar bolsa, ekinshi jaǵynan, elektromobılderdiń akkmýlıatorlaryna qýat beretin beketterdiń júıesin ımportqa elektromobıl alǵan elderde keńinen tarmaqtap taratý orasan zor qarajatty talap eteri sózsiz.
Aıtpaqshy, Joldaýda atalǵan halyqaralyq yntymaqtastyq aıasynda qorǵalatyn ulttyq múddeni, bizdiń oıymyzsha, kelesi úsh qaǵıdatqa súıene otyryp jasaǵan durys bolar edi. Ekonomıkalyq teorııa turǵysynan osy máseleni qarastyrsaq, adamzat tarıhynda erekshe iz qaldyrǵan ekonomısterdiń ilimderine toqtalýymyz qajet. Birinshisi – XVIII ǵasyrda «Halyqtar baılyǵy» kitabymen adamzatty dúr silkindirgen aǵylshyn klassıkalyq saıası ekonomııasynyń eń beldi ókili Adam Smıt. Ol qoǵamdyq eńbek bólinisi qaǵıdasyn zertteı kele, absolıýttik artyqshylyq degen uǵym engizgen. Halyqaralyq eńbek bólinisinde absolıýttik artyqshylyqqa ıe bolǵan el basqa elder óndire almaıtyn erekshe múmkindikterdi ıemdenedi. Mysaly, Úndistan – shaı, Brazılııa – kofe, Gavaı banan ósirip, óndirip satý arqyly absolıýttik artyqshylyqty qoldanǵan el retinde, ózine tán erekshe ónimderin eksportqa shyǵarý arqyly ekonomıkasyn órkendetip otyr.
Ekinshi – oıshyl ekonomıst, aǵylshyn klassıgi Davıd Rıkardo salystyrmaly artyqshylyq teorııasyn usynǵan bolatyn. Bul teorııa bir ónimdi birneshe el óndirý múmkindigine ıe bolsa da, ishindegi bir eldiń óniminiń sapasy men tıimdiligi anaǵurlym artyq bolýy múmkin, sondyqtan da basqa elder osy ónimdi óndirýdi qysqartyp, ózge tıimdirek ónimdi óndirip, ózara saýdaǵa tússe, jalpy ónim qosyndysy anaǵurlym kóp bolatynyn dáleldep, jahandanýdyń negizin saldy.
Úshinshisi – XX ǵasyrdyń 80-jyldarynda óz qaǵıdatyn jarııa etken ekonomıst Maıkl Porter adamzatqa básekelestik artyqshylyq ıdeıasyn kóldeneń tartty. Onyń paıymdaýynsha, búgingi kúni tabıǵı geografııalyq faktorlarǵa súıenetin absolıýttik jáne salystyrmaly artyqshylyqtardan góri, bilim, ǵylym jáne ınnovasııalarǵa negizdelgen básekelestik artyqshylyq aıryqsha rólge ıe boldy. Bizdiń oıymyzsha, syrtqy saýdaǵa halyqaralyq eńbek bólinisindegi ózimizdiń absolıýttik, salystyrmaly jáne básekelestik artyqshylyqtarymyzdy betke ustap aralasqanymyz jáne óz ornymyzdy tapqanymyz abzal.
Jankeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
