Sanksııalardyń astarynda ne jatyr?

Birinshiden, Kongress pen Aq úıdiń AQSh-tyń syrtqy saıa­sa­tyn anyqtaýda ózara baqtalas­tyǵy bar jáne bul bárine málim. Atalǵan zań aıasyndaǵy tartys­tar osynyń aıqyn kórinisi. El konstıtýsııasynyń 2-baby at­qarýshy bılikke syrtqy saıa­sat­ty anyqtaýǵa jáne júzege asy­rýǵa kepildik beredi. Alaıda, sol saıasattaǵy jobalarǵa qajet­ti qarjylyq shyǵyndardy bekitý quqyǵy Kongrestiń enshi­sin­de. Resmı túrde AQSh-tyń memle­kettik hatshysy eldiń syrtqy saıasatyn júrgizgenimen, syrtqy saıası baǵyt pen strategııany aıqyndaýda Aq úı men Pentagon­nyń saıası salmaǵy basym. Oǵan Aýǵanstan men Iraktaǵy soǵys kezinde AQSh azamattary kýá boldy. Sarapshylardyń pikirinshe, AQSh prezıdentine sózi júrgen ári eldiń syrtqy saıasatynda ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan sońǵy memlekettik hatshy – Genrı Kıssındjer. Odan keıin birde-bir memlekettik hatshy áli kúnge deıin óz aldyna táýelsiz syrtqy saıasat júrgizgen emes. Al Kongress bolsa atalǵan zańdy qabyldaý arqyly óziniń syrtqy saıasattaǵy múmkindikterin keńeıtýdi oılaıdy. 

Ekinshiden, Kongrestiń zańdy eki palatada da kópshilik daýys­pen qabyldaýy prezıdent Tramp­qa saıası qysym kórsetý tetigine umtylysyn kórsetedi. Zań­dy Qaýymdar palatasynda 419-3, Senatta 98-2 daýys­pen qabyldaý arqyly Kongress Tramp­ty veto quqyǵyn qoldaný múm­kindiginen aldyn ala aıyryp tastady. Konstıtýsııa boıynsha prezıdenttiń vetosyna qarsy parlamenttik veto qabyldaý úshin Kongrestiń qos palatasynda zań shyǵarýshylardyń úshten ekisi Aq úı ıesiniń sheshimine qarsy ekendikterin bildirýi qajet. Onyń ústine, qazirgi saıa­sı jaǵdaı The Hill jańalyq portaly atap ótkendeı, onsyz da Reseı úkimetimen aýyz jalasqan degen aıypty bastan keship jatqan Tramp ákimshiligi úshin Reseıge qarsy «jumsaqtyq» tanytýǵa múmkindik bermeıdi. Odan bólek, bul zań AQSh halqy aldynda Kongress prezıdenttiń qalaýlaryna qarsy turýǵa sharasyz degen kózqarasty joqqa shyǵarýǵa múmkindik. Sonymen qatar atalǵan zań – Kongresti tolyqtaı óz baqylaýynda ustap otyrǵan respýblıkashyl partııa úshin amerıkalyq saılaýshylar aldynda ózderin prezıdent Tramptan erekshelep kórsetýdiń joly. Jaqynda ǵana Kongrestegi basymdyqtaryna qaramaı, Obamakeır baǵdar­la­masynyń kúshin joıa almaǵan respýblıkashylar úshin tamyz­daǵy úziliske ketkenshe qalaı da qoǵamdy selt etkizetin zań qa­byldaý qajet boldy. Al salyq reformasynyń, ınfraqury­lymdy damytý boıynsha nemese jańa densaýlyq saqtaý zańynyń osy shaqyrylymda qabyldanýy ekitalaı. 

Úshinshiden, Amerıkadaǵy saılaýshylar syrtqy saıasatqa qaraǵanda, ishki saıasatqa kóp mán beredi. Olarǵa Iran men Soltústik Koreıaǵa qarsy sanksııa­lardan góri óz elinde ne bolyp jatqany áldeqaıda mańyzdyraq. Osy sebepti, Kongress músheleri ishki máselelerge baılanysty málimdeme jasaýda aqyryn qadam basyp, syrtqy saıasat boıynsha pikir aıtýda erkinsıdi. Jergilikti turǵyndarǵa Phenıanǵa qarsy áreketten góri, jumyssyzdyq pen salyq máselesi ózektirek. Endeshe, nege búkil álem jurt­sh­y­lyǵy talqylap jatqan jáne tikeleı jaýapkershilikti júkte­meı­tin zańdy qoldamasqa? 

Tórtinshiden, syrtqy jaý­larǵa qatysty aıbat shegý, ási­re­se, «ejelgi atajaý» sanalatyn Reseıge qarsy málimdemeler ja­saý, Kongrestegi qos partııa úshin BAQ-tyń nazaryna iligip, jergilikti elektorat aldynda saıası upaı jınaýdyń dástúrli joly. Oǵan sońǵy onjyldyqta úsh qaınasa sorpasy qosylmaı kele jatqan demokrattar men respýblıkashylardyń atalǵan zańdy biraýyzdan qabyldaýy dálel. Sonymen qatar, sońǵy ýaqytta Reseıden bólek, Iran men Soltústik Koreıaǵa qatysty qatań saıasattyń qajettiligin aıtý arqyly syrtqy saıası máseleler boıynsha ashyq pikir bildirý – AQSh-tyń prezıdenti bolýǵa dámeli bolashaq prezıdenttik kandıdattar úshin óz ımıdjin qalyptastyryp, pozısııalaryn kúsheıtý úshin zor múmkindik. Tramptyń Reseıge qatysty «jumsaqtyǵyna» óziniń «qatań» saıası kózqarasyn qatar qoıý arqy­ly amerıkalyq saıasatkerler kelesi saılaýǵa deıin saılaý­shylardyń kóz aldynda syrtqy saıasat boıynsha óz pozısııasyn qalyptastyrýǵa tyrysady. 

Osydan mynadaı suraqtar týyndaıdy. Trampqa qysym kórsetetin zańdar jalǵasyn taba ma? Kongrestegi respýblıkashylar prezıdent Tramptan teris aınalyp jatyr ma? 2018 jyly saılaýda Tramptyń qoldaýshylary basym saılaý ýchaskelerinde baq synaıtyn Kongress músheleriniń jaǵdaıy ne bolmaq? 

Bul suraqtardyń jaýaby burynǵy Federaldy tergeý bıý­ro­synyń dırektory Ro­bert Mıýllerdiń 2016 jylǵy Tramp kampanııasyna qatys­ty tekserisine jáne amerıkalyq­tardyń Trampty qoldaýyna tikeleı baılanysty.

Shalqar NURSEIIT,
sarapshy