Qııaldaǵy kúıeý, aspandaǵy arý...

Osylaı aınalamyzdaǵy adamdardy mensinbeı júrgende, mojantopaı jigitter keıin týra kınodaǵydaı keremet azamatqa aınalady. Qarapaıym qara qyzdan esti áıel shyǵady. Esi bar balalar týady. 

Aıtqandaı, osydan biraz jyl bu­ryn dosymnyń inisin túlen túrtip, jap-jaq­sy kelinsheginen jerip shyqty. Jigittiń úıin­degiler kelindi jaqtasa da, inishek ke­ri ketip,  aqyry ajyrasyp tyndy. Jaǵ­daı belgili. Birneshe jyl sy­baı-sal­tań júrdi. Jalǵyzdyqtan ja­lyqqan bol­ý kerek. Kúnderdiń kú­nin­de qaıta úılenetin boldy. 

Álgi azamat jańa áıelin úıine jetektep kelgende, úı ishindegiler túgelimen shalqasynan túse jazdaǵan ǵoı. Bosaǵany attap turǵan adam ketken kelinsheginen bir túıir aınymaıdy. Sol – túr, sol – shash, sol – shataqtaý minez. Burynǵy áıe­line sonshalyqty uqsas, egizdiń sy­ńa­ryn­daı adamdy kúndiz qolyńa sham alyp qa­na izdeý kerek shyǵar?! Bul áıeli­men de keıin sol yryń-jyryń bastaldy. Ana áıelde de bala ketti, myna kelinsheginen de bala bar. Ápkesi sonda inisine ne kerek ekenin túsinbeı, áńgime qozǵap otyratyn. 

– Sonda ne boldy? О́zine osyndaı áıelder unaıtyn shyǵar? – dep ıyq­ty qıqań etkizip, kúlip qoısam da, bul ji­git kim­di izdep júr degen suraq kó­keı­de qaldy.Árıne, bul baıaǵyda bolǵan oqıǵa. Arada ondaǵan jyldar ótti. Áıelden ba­ǵy janbaǵan ol jigit keıingi kelin­she­ginen de ketti. Basqadan baǵy ashyl­dy ma, ashylmady ma, ol jaǵy beı­maǵlum. Shańyraǵyn shaıqaltyp, ajy­rasyp ketken adamdardyń keıin bas­qa nekede baqytty bolyp ketýi de ne­ken-saıaq. 

Adamdar da qyzyq. Keıde baqytyn iz­dep júrip, sol baqytty basynan ózi teý­ip túsirgenin de bilmeı qalady. Ju­maqty basqa bireýdiń qushaǵynan iz­dep júrgende, búkil berekesi ajy­ras­qan adamymen birge ketedi. 
Keıde dańq pen aqshaǵa qatar bólen­gen jigitter dandaısyp, adal jary­nan je­rip, aq tóseginen attap, basqaǵa bu­ryl­ǵanda búkil abyroı, bedel, baılyǵy qosa qurdymǵa ketedi. Jaqsy áıeldiń kıesi bolatynyn buryn da jazǵanbyz. Keıde kerisinshe joly bolmaıtyn jigitterge jaqsy jar kezigip jatady. 

Qazir qarap otyrsaq, aınalamyzda su­lý, dáýletti, joǵary bilimdi, biraq oty­­ryp qalǵan qyzdar nege buryn­ǵy­dan da kóp. Bularda túr de, aqyl da bar. Tipti keı­bireýlerinen sońynan ji­git qal­maıdy deýge bolady. Alaıda jal­ǵ­yz... Nege izdegenin tappaıdy?
Kerisinshe, keıde otbasyly bir aza­m­attarǵa qyz-qyrqyn óte úıir. Boı­daq júr­gen bos adamdy kórmeıdi. Esil-derti sol. Al endi áp-ádemi kelinshegi bar adamdar da jarynyń kózine shóp sa­­lady. Osynsha kúnáǵa batyratyn qan­daı kúsh? 

Endi bireýlerdiń otbasyndaǵy yn­ty­maq, súıispenshilik jyldar boıy saq­­talady. Kelesiler ólip-talyp qosy­lyp, nege bir birinen jyldam jerıdi? Sol sııaqty bireýler tez qartaıady, en­di bi­reýler jambasy qara jerge tıgen­she sy­nyn da, syryn da bermeıdi. Osy su­raq­tyń bári bizdi oılantpaı qoı­maı­dy. 
Ádebıetterden aqyl izdep, psıho­log­tardyń keńesine qulaq túrsek, bul su­raq­tardyń jaýaby op-ońaı ári óte kúr­deli. Aınalańdaǵy adamdardyń otbasylyq ómirine, syılastyǵyna zer sal­sań, osynyń bári shyndyq ekenine kóziń jete túsedi. 
Psıhıkalyq, ıakı adam­nyń túısi­gin­degi túı­tk­il­dermen aınalysatyn álem­­dik ǵalymdar, bar­lyq másele kóz­­ge kórinbeıtin bir kúsh-qýatta deı­di. Osy­­ǵan deıin de san ǵasyrlar boıy oqy­mys­­tylar bi­rinshi sana paıda boldy ma, álde ma­terııa paıda bolǵan ba dep aıtysyp kel­di ǵoı. Endi ǵalymdar birinshi energııa paıda bolǵan degendi aıtyp júr. Biz­diń ata-babamyzdyń tilimen aıtqanda, munyń bári adamnyń pıǵyly men nıeti sekildi. Energııa degen osy emes pe? 

Demek álemdi bıleıtin energııa, adam­dy bıleıtin – áıeldiń boıyndaǵy kúsh-qýat. Iаǵnı, kúıeýdi ustap turatyn ol áıeldiń boıyndaǵy adamgershilik pen meı­irim, janashyrlyq qoı onda. Ne­mese kerisinshe, er-azamattyń boı­yn­daǵy úl­ken kisilik pen jary men ba­lalaryna degen qamqorlyq, jaýapkershilik – ot­ba­sylyq tuǵyr. Mun­daı jigitke jo­lyq­­qan qyzdyń armany – bireý ǵana – shańyraǵynyń amandyǵy. 
Demek áńgime endi kelip, áıel adam­­nyń ózinde bolatyn kúsh-qýatqa ba­­ryp tireledi. Shyn máninde tabıǵat áıel­der­ge jasyryn óte úlken kúsh bergen. Parapsıhologııa, ezoterıkamen aınalysatyn adamdar da áıelderdiń osy Qudaı bergen kúsh-qýatqa ıe bolýǵa umtylýdy umyta bastaǵanyn aıtady. 
Bizdiń ata-babalarymyz áıeldiń de, erkektiń de ornyn kórsetip ketken joq pa. Áıeldiń aqyly men aılasyn, su­lýlyǵy men mekerligin az aıtpaǵan. 
Er-azamattarǵa qaraǵanda, áıel­der­diń qý­lyq-sumdyǵy da, bolmysy da bólek. Keı­bir órkenıetter men ulttardyń jú­rip ótken jolyna qarasaq, anadan qyzyna, odan keıin qyzynyń qyzyna be­rilip jatatyn tárbıe men kóregendik kóp. Biraq so­nyń bári adamgershilikpen, ımand­ylyq­pen sýarylǵanda ǵana baıa­ndy. 

Qalaı desek te, tabıǵattyń búkil qudiretti qasıetin, parasatyn, qylyǵyn teńestirgen áıel ǵana azamatynyń aınalasynda mahabbat, bereke, baılyq ornata almaq. Er-azamattyń qol sozǵan ar­man-maqsattaryna jetýge óziniń kúsh-qýatyn qosa alady. Menińshe, mundaı adamnyń qasynda joǵalǵanyń tabylǵandaı bolady, janyń jaı tabady. Bul eki adamǵa da qatysty. 

Bir boıynda aqyl-parasaty, meıi­ri­mi, qylyǵy men taza nıeti bar adamdy tap­qan kezde ǵana baqytty bolasyń. Bul úlken kúsh-qýat. 
О́mirdiń qarapaıym ǵana mysalyn alaıyqshy. Nege qyz-qyrqyn bit­ken óte úlken darynǵa, dańqqa ıe adam­darǵa ólip-óship ǵashyq bolady? Jurt­qa baılyǵyn bólip bermese de, bul adam­dar­dyń boıyndaǵy basqalardy arbaǵan ne sıqyr? Árıne, bul biz aıtyp otyrǵan joǵarydaǵy kúsh-qýat. Basqalarda joq alapat energııa. 

Bir tún úshin bárin tárk etetin adamdardy endi túsinip kórińiz... Túısiksiz túrde osyny izdegen adam ózine keregin tapqan kezde barlyǵyn umytary sózsiz. Adamdardyń aqyly jetpeıtin jer de osy. 
Aqyldyń jetegine kónbeı, aırandaı uıyp otyrǵan otbasyn tastap, bala-shaǵanyń ústinen attap, ajyrasty deıtinderdiń sanyn kóbeıtetin de osy jaǵdaı. Qylyqsyzǵa qulyqtyń bolmaıtyny da osyndaıdan. Áıtpese, áp-ádemi, jap-jas boıjetkenniń baǵy nege ashylmaıdy. Jalǵyzdyq, eshkimge kereksizdik qaıdan týyndaıdy? 

Qysqasy, áıeldiń boıyndaǵy biz aı­typ otyrǵan kúsh-qýattyń túbine ashý­shańdyq, urys-keris, kúıbeń tir­shi­lik jetedi. Erke qylyq, parasat pen meıirimnen otyzyńda aıyrylyp, qy­ryq jasyńda qıralańdasań, onda ota­ǵa­sy ózine jetpeıtindi ózgeden izdeı bas­taǵanyna shúbá joq. 
Qalaı pálsafa soqsań da jigerińdi eseleıtin, ómirlik armandaryńdy birge alǵa aparysatyn adamǵa jolyqqanda ǵana izdegenińdi tapqanyń. Al erekshe áıelge jolyqqan, ja­nas­­qan adam sol kezden bastap keteýi ket­ken tirligi ońǵarylyp, myń san má­selesiniń sheshimi tabylyp, kúrmeýi tarqatylǵandaı kúıge túsetini sózsiz. Eger ol adamdy ómirdiń bula bastaýynda eshkimniń kóz jasyna qalmaı, obalyn arqalamaı, otbasyn shaıqaltpaı tapsańyz, bul – taǵdyrdyń ǵanıbeti.  

Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY