«Jyrym meni eshqashan óltirmeıdi, ánim meni alysqa jeteleıdi»

Úsh kúnnen beri Qazaq eliniń qabyrǵasy qaıysýly. Altaı men Atyraý arasy jalpaq jurtymyzdyń kárisi men jasyna, danasy men ba­la­syna birdeı aıryqsha sú­ıikti aqjoltaı, qaıyrym men meıirimnen jaratylǵan aqyn qazasyna aza tutýly. Ulttyq poezııamyzdy álemdik deńgeı­ge kótergen, qazaq jyrynyń abyroıyn asqaqtatqan asa kórnekti aqyn, Qazaqstan­nyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýrea­ty Tumanbaı Moldaǵalıev ekinshi ómirin bastaý úshin máńgiliktiń tórine bet alyp bara jatqan aýyr kúnder bul. Almaty keshe Alashtyń aqıyq aqynyn, ardaqty azama­tyn aqtyq saparǵa attandyryp saldy. Tańerteńmen óziniń meshitti ǵalam úıinde máıiti arý­lanyp, janazasy shyǵaryl­dy. «Jumaq tórine bógelmeı ótýge tıisti bir adam bolsa, ol bizdiń Tumaǵań ǵoı», dep mu­ńaıdy aqyn inileri. M.Áýe­zov atyndaǵy aka­demııalyq drama teatryna sú­ıikti aqyn­men qosh­tasý úshin kelip jatqan lek-lek halyq. Muń­dy mýzyka sazy qaı­ǵy­nyń aýyr­lyǵyn janǵa ba­tyra sezdirip, tuma jyrdyń Tumanbaıyna degen qımas sa­ǵynysh tolqynyn týdyrǵan­daı. Qaraly mıtıngini tebirenisti tolǵaýmen ashqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy­nyń tóraǵasy Nurlan Orazalın eldi súıgen, óleńdi súıgen Tumanbaı Moldaǵalıevtiń ómiri halyqqa, Otanǵa qyzmet etýdiń, jyrdy kózdiń aǵy men qara­syndaı aıalaýdyń úlgisi ekenin qadap aıtty. Prezıdent Ákim­shiligi Basshysynyń orynbasa­ry Baǵlan Maılybaev Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń osy­naý aýyr qazaǵa baılanysty marqum­nyń otbasy men týǵan-týysqan­daryna joldaǵan je­del­ha­tyn, Memleket basshysy­nyń sonda aıtylǵan júrek­jardy sózin jetkizdi. Tumanbaı Moldaǵalıevtiń ulttyq poezııa­myzdyń órken­deýine ólsheýsiz úles qosqan­dyǵy, onyń sezim men názik lırıkanyń teńdessiz sheberi eken­digi, aqynnyń asyl murasy ulttyq mádenıetimizdiń altyn qoryna quıylyp, halqy­myz­dyń rýhanı baılyǵyna aı­nal­ǵandyǵy atap aıtyldy. Tumaǵań týǵan topyraq – Jetisý jurtynyń qımastyq lebizin Almaty oblysynyń ákimi Ańsar Musahanov jetkizdi. El táýel­sizdigin jan-júregimen qýana, asqaqtata jyrlaǵan, jany názik, peıili keń Tumaǵań «Qustar qaı­typ barady» dep qalyqtata ánde­tip, ózi de qońyr kúzde máńgilik mekenine attanyp júre berýi qandaı ókinishti. Biraq onyń jy­ly júzi, sabyrly qalpy kózden ketse de, kóńilden ketpek emes. Tumaǵańnyń Almatyǵa arna­ǵan óleńderiniń ózi qalyń bir tom bolar. Ol Almatyny súıdi, Alma­ty onyń óziniń de, mahab­batynyń da, jyr­lary­nyń da altyn besigi boldy. Azat­tyq besiginiń uly qala­sy Alashtyń uly aqynyn umyt­paıdy. Almaty qalasy ákiminiń orynbasary Serik Seıdýmanov osy­laısha qaza qaıǵysy­nyń salma­ǵyn bólisip jatqandaryn pash etti. Qaıǵyny jeńildetip, kóńilge jubanysh bolar jedelhattardy joldaýshylar – Premer-mınıstr Kárim Másimov, BUU Bas hatshy­synyń orynbasary Qasym-Jomart Toqaev, Parlament Máji­lisiniń Tóraǵasy Oral Muhamed­janov, Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev, Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov, Má­de­nıet mınıstri Muhtar Qul-Muham­med, Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov, Shy­ǵys Qazaqstan, Pavlodar, Aty­raý oblystarynyń ákimderi Berdibek Saparbaev, Baqyt­jan Saǵyn­taev jáne Bergeı Rysqa­lıev, Qy­taı eliniń bir top qalam­gerleri... Osylaı jalǵasyp kete beredi. Aqynyn ardaqtaǵan osyn­daı eldik qasıet mynadaı qaıǵy ústinde qazaq halqynyń ulyly­ǵyn taǵy bir anyq dálel­degendeı. Tumaǵań sońǵy aılarda boı jasaǵandaı aıryqsha belsendilik tanytty. Muqaǵalı men Qasym­nyń mereıtoılaryna qatysty. О́ske­men­de «Shyǵys shynary» músháı­rasynyń qurmetti qonaǵy bolyp, Abaı atyndaǵy arnaýly syılyqty enshiledi. Emen-jar­qyn kezdesýlerde jyr oqyp kóńilin órletti. О́skemen qalasy­nyń ákimi Islam Ábishev qazaq poezııasynyń klassıgin Altaı eli de umytpaıdy, umyta almaıdy dese, ol da aqıqat. Al, Jaıyqtyń aqyn qyzy Aqushtap Baqtyge­reeva Batys Qazaqstan ob­lysy­nyń ákimi Baqtyǵoja Izmuham­betovtiń úshbý sálemin jetkize turyp, óleń dep atalatyn kıeli ónerge jarty ǵasyr boıy adal­dyǵynan jazbaı, qazaqtyń tańǵa­jaıyp lırıka mek­tebin qalyp­taǵan Tumanbaı aqynnan aıry­lýymyz týǵan áke­den aırylǵan­nan da aýyr soǵaty­nyn aıtsa, biz osy sózge de qudaı­daı sendik. Akademık Serik Qırabaev rejimge baǵynbaǵan jańa poezııa jasaǵan Tumashynyń qazaq óle­ńindegi orny tipti erekshe ekendigin aıtyp, onyń Maǵjandy qaıta tiriltken aqyndyq qudiretine toq­taldy. «Keshegi Ázerbaıjan Mám­betov, Aqseleý, Qadyr sııaq­ty, Tumanbaı da alyptardyń izin basqan alybymyz edi, jetimsirep qaldyq», degen Asanáli Áshimov kúızelisine de qosylmaǵan jan joq. Tumaǵańnyń stýdenttik kún­nen bergi dosy, Astanadan jetken úlken aqyn Nurǵoja Orazov­tyń: «Poezııa deıtin keremettiń lırıka degen perishtesi bar. So­nyń ıesi – Tumanbaı», deı kele, oqyǵan arnaý óleńi jıylǵan jurt­tyń saı-súıegin syrqyrat­ty. Qazaq ádebıetinde Qadyr men Tumanbaı baıaǵy Ǵabıt pen Ǵabı­den abyzdardaı egiz jaratyl­ǵan jandar edi. Ekeýi qurdas, muń­das, syrlas bolatyn. Qaljyń­dary sondaı jarasa­tyn. Ekeýi de qazaqtyń uly aqyndary. Tumaǵań: «Qadyr ne istese, men sony isteımin. Syılyq alsa, syılyq alamyn, kezdesý ja­sasa, men de elmen júzde­semin», deıtin. Endi, mine, Qa­dyr qurdasy dúnıeden ótip edi, Tumaǵań qımas dostyń sońy­nan ózi de asyǵys attanyp kete bardy. Shamasy, saǵynǵan bolar. Bul da qudaıdyń bir qudi­reti me eken? Bul áfsanany jazýshy Beksul­tan Nur­jek­euly eljireı ezilgen kúıinish­pen aıtty. Tumaǵańnyń bala kúnnen bergi dosy Qaldan Bastaýbaev aqyn atynyń Alash tarıhyna altyn áriptermen ja­zy­latynyn jarııa etti. «Jyrym meni eshqashan ól­tirmeıdi, Ánim meni erteńge jeteleıdi», – dep jyrlaǵan qa­zaq­tyń alyp aqyny Tuman­baı Moldaǵalıev «Keńsaı» zıratyn­da máńgilik mekenine tabystal­dy. Odan soń asy berilip, arýaq­qa quran baǵyshtal­dy. Jyry men áni aqyn rýhyn óltirmeı­tinine, perishte Tumaǵań­­nyń nu­ry peıishte shalqıtynyna keýdemizdegi ımanymyzben biz de kámil sendik. Qorǵanbek AMANJOL. _____________________   QOŃYR KÚZDE QUSTARMEN QAITQAN AQYN Ábilmájin Jumabaev – jazýshy: – Mynaý pendeshilik ómirde talaı adamdarmen kezdesip, qyzmettes bolasyń. Bireýlerimen daýlasýyńa týra keledi. Al bireýler óziniń adamgershilik qarym-qatynasymen máńgi-baqı jadyńda qalady. Sondaı adamnyń biri Tumanbaı boldy. Ol – aqyn, kitaptaryn shyǵardy. Men biraz jyl «Jazýshy» baspasynda dırektor boldym. Kitap shyǵarýǵa baılanysty Tuman­baımen árkez aralasta boldyq. Biraz qalamgerler kitaptarynyń kólemi, taralymy jóninde daýlasyp jatar bolsa, Tumanbaı baýyrymyz jymıyp qana kúlip, ózińe salmaq salar edi. Qoldan kelgenshe osynaý aqıyq aqynnyń keremet jyrlary halyqqa jetse eken dedik. Kim biledi, keıde bizdiń jasaǵanymyz onyń kóńilinen shyqpaǵan da shyǵar. Sonda da ol renishke barmaıtyn. Naǵyz azamattyń minezin kórsetetin. Onyń esesine jastarǵa qamqor bolyp, olardyń kitaptaryn shyǵarýǵa janyn salyp júrer edi. * * * Islam ÁBIShEV, О́skemen qalasynyń ákimi: – Qadirli Tumanbaı aǵa dúnıeden ozdy degen habar jetkende búkil Altaı eli eseńgiregendeı kúı keshti. О́ıtkeni, Moldaǵalıevtiń móldiregen jyrlaryn súıip oqymaıtyn bul kúnde qazaq balasy joq. Byltyr ǵana Tumanbaı aǵa­myz óziniń qurdasy, jan joldasy Qadyr Myrza-Álimen Altaı óńirinde qonaqta bolyp, sol kezde eki alyptyń arasynda aıtylǵan árbir sózderi, árbir jarasymdy qaljyńdary Shyǵystaǵy jyrsúıer qaýymnyń júreginde máńgi saqtalyp qaldy. Bıyl da osydan bir aı buryn ardaqty jary Kúltaı apamyzben birge, óziniń artynan ergen aqyn ini-qaryndastaryn ertip kelgende de О́skemen­degi saıabaqta, ashyq aspan astynda serpiltip jyr oqydy, О́skemen kógin jyrǵa bóledi. Sol joly qazaqtyń alyp júrekti, asa mádenıetti ulymen sońǵy ret kezdeskenimizdi bilmeppiz de. Biz aqyn aǵamyzdy, aqyn atamyzdy umyt­paımyz! Umyta da almaımyz! О́zi jaqsy kórip ótken hal­qy­nyń júreginde Tumanbaı aqyn máńgi baqı jasaı beredi! * * * Aqqushtap BAQTYGEREEVA, aqyn: – Qazaq halqynyń ádebıetine jarty ǵasyrdan asa adal, qaltqysyz, eń názik sezimimen qyzmet etken, qazaq poezııasynyń lırıka mektebin qalyptas­tyryp, kirshiksiz eńbek sińirgen alyp aqynymyzdan aıyrylý biz úshin óte aýyr oqıǵa. Qazaqtyń ár balasy onyń jyryn oqyp ósti, ózin kórip eseıdi. Qazaq halqy Qadyr men Tumanbaı dep eki esimdi ardaqtady, ekeýin eki alaqanyna salyp qurmet tutty. Ekeýiniń týǵan jyly da, ádebıetke kelgen jyly da, kitaptarynyń shyqqan jyly da bir edi. Endi mine, dosyn, qurdasyn ańsap ketti me, ómirden ótken jyldary da bir bolyp otyr. Tumanbaı ómirden ótse de, sanadan óshken joq! Egemendi eldiń ónerin, ádebıetin, tilin qurmetteı­tin urpaq barda, Tumanbaı jazyp ketken jastyq­tyń áni shyrqalyp turǵanda aqynnyń esimi de, artynda qalǵan sózi de qazaq halqynyń jadynda júre beredi.