Mektep reformasy – qajettilik

Sońǵy ondaǵan jyldar bo­ıy jas­tardy HHI ǵasyrdyń shy­ǵar­­­mashylyq, nebir kúrdeli ın­tel­­­lek­týaldyq mamandyqtar álemine arnaıy daıyndaıtyn ınno­­vasııalyq mektepter júıe­si – gımnazııalar, lıseıler, ma­man­dandyrylǵan daryndy balalar mektepteri qalyptasyp, da­myp keledi.

Jalpy, bilim berýdiń álemdik praktıkasynda tıimdiligi naqty dálel­dengen ozyq tájirıbelerge súıene otyryp sońǵy nátıjege baǵyttalǵan, turaqty sapaly bi­lim berý, bilimdi baqylaý men ba­ǵalaýdyń biryńǵaı ınnova­sııalyq ádisteri júzege asyrylýda.

Osy jyldary oqýshynyń bi­lim standartyn qandaı dáreje­de meńgergeni, muǵalimniń bilim berýde kásiptik sheberlik deńgeıi naq­ty kórinetin, mektepke de, ata-anaǵa da táýelsiz, bilimdi syrt­taı baqylap, baǵalaýdyń mem­lekettik ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) modeli mol táji­rı­­be jınaqtady.

Mamandandyrylǵan mektep­tiń joǵa­­ry synyp­tarynda ın­no­­vasııalyq-pedago­gıkalyq teh­­­­­no­­­­logııany keńinen qol­daný­da qosarlanǵan sabaq ótkizý tá­ji­­rı­­besi jyl saıyn jetildi­rilip otyr. Ásirese, teorııa­lyq kúr­deli materıaldar men zerthana­lyq jumystardy, tereńdetilip oqyty­latyn arnaýly jáne tań­­daý pán­derin oqytý­daǵy qo­sar­­lan­ǵan sabaqtardyń oqytý úr­di­sin­degi bilim­dilik múmkindigi jo­ǵary.

О́tken oqý jylynda da bilim sapa­syn je­tildirýge qatysty kólem­di reformalyq óz­gerister engizildi. Oqýshylardyń fýnk­sııa­­lyq saýattylyǵyn damytý baǵy­tynda «matematıkalyq saýat­­tylyq», «oqý saýatty­ly­­ǵy» tú­­sinik­teri engizilip, bi­lim mazmunyna úlken ózgeris ja­sal­dy. Tańdaý páni ekige kóbeı­tilip, testilik su­raqtar kúr­de­len­dirildi. Oqý­shylardyń fýn­­k­sııa­lyq saýa­tyn damytýǵa erek­she kóńil bólinýi – álemdik bi­lim berýde búgingi bilim sapasyna qoıylyp otyrǵan basty talap­tyń biri.

Fýnksııalyq saýattylyq de­ge­nimiz – oqý­­shynyń jalpy dú­nıe­tanymdyq, erteńgi ómirde baǵdar jasaýǵa qatynasty teo­rııa­lyq bilim­der mánin te­reń túsine otyryp, ony ártúrli salada naqty qoldana bilý qabileti men daǵdysyn qalyptastyrý, kúnde­likti adamı qatynasta, áleýmet­tik baılanysta kezdese­tin tirshilik mindet­terin jan-jaqty praktıkada sheshe bilý.

Halyqaralyq PISA, TIMSS zert­teý­leri qazirgi ýa­qyt­ta jalpy bilim sapasy­nyń óm­iri­­men baılanys­ty tıimdili­gin baǵa­laýdyń ám­be­bap quraly bolyp sanalady. Mektep qabyrǵasynda-aq oqýshy bilimniń teorııalyq má­nin tereń túsinip, ómirge bel­sendi, shyǵarmashylyq oılaý turǵysynan qatynasa otyryp, praktıkalyq sheshim jasaı bi­lý daǵdysyn qalyptastyryp, kásibı jolyn durys tańdaı bi­lýi tıis.

Endi aldyńǵy jyldarda, odan ber­gi ót­ken oqý jylynda júr­gizilgen, júrgizilip jat­qan ózgerister men reformalarynyń búgingi zaman talabyna saı bilim berýdegi keıbir máselelerine toqtalsaq.

Aqparat quraldary taldap kór­set­­ken­deı, («Kózden bul-bul ush­qan 140 ball» «EQ», 4 shil­de 2017 jyl), mektepter ót­ken oqý jyly bilim sapasyn aıtar­lyqtaı tómen túsirip aldy. Bıyl­ǵy bilimniń eń joǵary kór­set­kishi – 140 ball.

Jyl basynda-aq sońǵy on­daǵan jyldar boıy oqýshy bili­min obektıvti baǵa­laýda ońtaıly tájirıbe jınaqtaǵan testi­lik baǵalaý modeli – UBT-ǵa qarsy jaǵym­­syz pikir­ler aıtyldy: UBT oqýshylar­ǵa qy­sym jasaıdy, olardyń júı­ke­si­ne sal­maq salady, ony bilim reıtınginen alyp tastaý kerek deýshiler kóbeıdi. Sóıtip, jal­py jurtshylyq, ata-analar, muǵa­lim­der men oqýshylardyń ózi de arqasyn keń­ge salyp, tes­ti­lik baqylaý modeli endi qol­­danylmaıtyndaı, tipti bilimge naq­ty talap bolmaıtyndaı kór­di.

Biraq Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi joǵary oqý oryndaryna túsýshilerge mem­­leket­­tik UBT modelin saqtap qaldy. Biz­­diń­she, bul birden-bir durys she­shim bolatyn.

Deı turǵanmen, UBT-ǵa  kiretin pán­der jáne de olardyń maz­munyn aıqyndaýda úlken irkilis boldy. UBT-nyń bas-aıaǵy oqý jylynyń sońǵy jartysynda ǵana anyqtaldy. Memlekettik emtıhannyń fýnksııalyq saýattylyqqa qatysty materıaldary asyǵys qurastyrylyp, maǵy­nalyq ta, logıkalyq ta qatelik ketti, ǵylymı júıege kel­megen, oqýshylardyń daıyn­dyǵyna qıyndyq keltirgen jaǵdaı­lar kezdesti.

Bizdiń oıymyzsha, mekteptegi bilim sapasyn jetildirýde UBT modeline reforma jasa­saq ta, mektep praktıkasynda bilimdi obektıvti, táýelsiz baǵalaıtyn jaǵymdy tájirıbeni saqtap qalýymyz qajet. Buryn oqýshy sabaq prosesinde bilimdi kúnde­lik­ti baǵa alý úshin oqıtyn. Bi­lim baǵa alýmen shektelip, ke­ıin este uzaq saqtala bermeı, umy­tylatyn.

UBT árbir oqýshynyń bilim standar­tyn­daǵy baǵdarlamalyq materıaldy tereń, jan-jaqty meńgerýin uzaq ýaqytqa este saq­taýyn talap etedi. Ol oqýshynyń mindet­ti jáne tańdaǵan pánde­rinen bilim standarty talaby­na saı zańdylyqtar men ere­je­lerdi, qubylystar men oqı­ǵalardy tereń meńgerýine qo­laıly jaǵdaı jasaıdy.

Ekinshiden, UBT-nyń ondaǵan jyldar boıy atqarǵan tarıhı mıssııasy – bilim sapasyn kóterdi. Muǵalimder baǵany jasandy kóterip baǵalaýdy qoıdy. Joǵary jáne arnaýly oqý ornyna jastardy qabyldaý olardyń bilim dárejesine qaraı shynaıy júrdi. UBT bul mindetti tıisti dáre­jede atqara bildi. Osy baǵyt­ta UBT-nyń múmkindigi áli de mol. Oqýshynyń sanaly bilim alýy­na, muǵalimderdiń sapaly bi­lim bere bilýine tikeleı yqpal etken UBT bilimdik faktorǵa aınalǵandyǵyn moıyndaýǵa tıispiz.

Demek, mekteptiń bilim berý­de mem­leket­tik stan­dartty qan­daı dárejede jú­ze­ge asy­ryp jat­­qanyn qatań baqylaýda usta­­ǵy­­myz kelse, mektepke de, ata-­anaǵa da, oǵan múddeli aǵar­tý mekemelerine táýelsiz mem­leket­tik UBT modeliniń ju­my­syn odan ári jetildirýde, eń bas­ty­sy, uıymdastyrýda tikeleı kompıý­terlik-elektrondy júıe arqy­ly, ár oqýshynyń bilimin obek­tıvti baǵalaýǵa qolaıly múmkin­dik jasaýǵa tıispiz. Oǵan búgin­gi tań­da materıaldyq-teh­nıka­lyq jaǵdaı jetkilikti.

Pedagogıka ǵylymynda aı­qyndalǵan, álemdik tájirı­bede, ózimizdiń kúndelikti praktıka­da da kózimiz kórip otyrǵan jaǵ­daı – jalpy bilim berýde, bilim sapa­syn barǵan saıyn jetil­dirýde búgingi tańdaǵy bas­ty kedergi eń aldymen, mektep­tiń oqý josparyna baılanys­ty. Búgingi tańda mekteptiń jo­ǵa­ry synyptarynda 19-dan 23-ke deıin pán oqytylady. Ár pán baǵdarlamasy sol ǵy­lym­­nyń HHI ǵasyrǵa deıingi da­mý deńgeıin, erteńi men búgi­nin to­lyq qamtı otyryp quras­tyrylǵanyn eskersek, 19-23 pánnen beriletin osynsha­ma bi­lim kólemi bir oqýshyǵa túse­tin «sal­maq» ekenin tipti bir kezek oılap ta jatpaıtyn sııaq­tymyz. Iаǵnı, oqý jospary oqý­shylarǵa beıindi bilim alý prınsıpine emes, keńes mekte­binen beri ózgerissiz ke­le jat­qan jalpyǵa birdeı mindetti ensı­klopedııalyq bilim berý prınsıpine negiz­delgen. Bul «Bilim týraly» zańnyń joǵa­ry synaptarda oqýshylardy óz qabi­letine, tańdaǵan bolashaq mamandyǵyna, ózindik qyzyǵý­shylyǵyna qaraı «saralap jáne daralap» oqytý talabyna múlde qaıshy. Ár jeke tulǵanyń óz qabi­let-ıkemdiligine qaraı álem­dik deńgeıde biryńǵaı beıindi bilim berýdi júzege asyrýǵa tıis mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebiniń ózinde de sol pánder dál sol mazmunda, tolyq­taı oqytylady.

Oqý josparyndaǵy beıindi já­ne mindetti pánge beriletin ýa­qyt kóleminiń jaı pánderden aıyr­mashylyǵy joqtyń qasy. Oqý­shy túske deıin alty saǵat oqý jos­paryndaǵy pánderdi oqı­dy. Tús­ten keıin 4 saǵat erteń­gi sabaqqa – úı tapsyrmasyna ázirlenýi jáne fakýl­tatıv­tik sabaqtarǵa, arnaýly kýrs­tarǵa qaty­sýy kerek. Osy­laısha, oqýshynyń bir kún­dik jumys ýaqyty 12-14 saǵattan asyp jyǵy­lady. Nátıje keri­sin­she. О́ıtkeni, bul jaǵdaı oqý­shy­ǵa da, muǵalimge de óz kú­shin, múmkindigin bir baǵytta – beıindi, mindetti pánderdi jan-­jaqty tereń­detip oqyp, baǵdarlamalyq materıaldy beıin­di bilim alý talabyna saı meńgerýine múm­kindik bermeıdi.

Sondyqtan da qazir oqýshy UBT-ǵa, memleket­tik emtıhanǵa ázirlenýi úshin mek­­­tep­ten tys repetıtor jaldaıdy, shpar­galka ázirleıdi, testiniń ázir jaýabyn syrt­tan kóshirip alý úshin túrli baılanys quraldaryn jappaı qoldanady. Bul barlyq jerde ádettegi jaǵdaıǵa aınaldy.

Demek, eń aldymen búgingi mekteptiń oqý josparyna reforma jasalmaıynsha, mektepke jasalǵan basqa reformalar tolyq­qandy jumys isteı alady dep aıtý qıyn.

Bıyl­ǵy taǵy bir ózgeshelik – túlekter mek­tep bitirerde jáne JOO-ǵa túserde eki for­matty memlekettik attestattaýdan ótý emtı­hanyn tapsyrdy. Bul jańalyq emes, UBT qoldanysqa engenge deıin oqýshylar biti­­rý emtıhanyn mektepte, oqý oryn­da­ryna qabyldaný emtıhanyn sol oqý ornynyń ózin­de tapsyryp keldi. Mundaı júıe ózin aqtaǵan joq. Onyń tıimsiz, sýbektıvtik jaǵy basym bolǵandyǵyn jurtshylyq umyta qoıǵan joq.

Bıyl da sol kemshilikter qaı­ta­lan­dy. Mekteptiń emtıhandy ózi alýy muǵa­lim­derdiń óz eńbek dárejesin ózderi baǵa­laýyna, oqý­shy bilimin burynǵydan góri kóterip baǵalaýǵa soqtyrdy. Ata-analar muǵalimderge, muǵa­lim­der oqý­shylarǵa «kómekte­sýinen» ózge jańalyq bo­la qoı­mady.

Kúndelikti kórip otyrǵany­myzdaı, mek­tepti aıaqtaýshy túlek­ti ǵana emes, 9-­sy­nyp­ty aıaqtaý­shylardy da mektep­te mem­le­kettik at­testattaýdan ót­kizý­diń bilim­dik máni tym tómen­dep ketti. Son­dyqtan, 9-synyp­ty aıaqtaýshy oqý­shylardyń ózin testilik baqylaý (UBT) arqy­ly attestattaýdan ótkizýdiń ýa­qy­ty kel­gen sııaqty. Ol 12 jyl­dyq bilim alam degen yntaly jastarǵa sapaly bilim alý tala­byn qoıyp, 9-synyptan keıin tegin kolledjge oqýǵa bara­tyn jastardyń óz arasyn­da konkýrstyq jaǵdaı qalyp­tastyrǵan bolar edi.

Bıylǵy UBT-daǵy ózgeristiń biri – tań­daý páni ekeý bolýy. Onyń mánisi túlek­terdiń mek­tepti aıaqtaǵan soń mamandyq tań­daýyna qolaıly jaǵdaı jasaý. Tipti tańdaý pániniń ekeý bolýy túlekterge 50-den 100-ge deıin mamandyq tańdaýyna jol ashady dep túsindiriledi. Bul pi­kir buǵan deıin de bolǵan. Búgingi mektep praktıkasynda kórip otyrǵanymyzdaı, onymen kelisý qıyn.

Birinshiden, oqýshylar bú­gin­gi tań­da maman­dyqty mektep bitirgen soń tań­damaıdy. Ba­lanyń qabilet-ıkemdiligi 7-8 sy­nypta, ári ketkende 9-synypta to­lyqtaı aıqyndalady. Bul kez­degi mektep­tiń, ata-ananyń eń bas­ty mindeti – oqýshyǵa naqty ká­siptik baǵdar berý. Osy negizde ǵana jalpy bilimniń joǵary saty­synda oqýshyǵa biryńǵaı beıindi bilim berý júzege asyryldy. «Beıindi bilim» oqýshyǵa aldyn ala, óz qabiletine, qyzy­ǵý­shylyǵyna qaraı bir maman­dyqqa teorııalyq, praktıkalyq, psıhologııalyq jaǵynan ázir­leý­di talap etedi.

Ekinshiden, qazirgi jalpy bi­limniń joǵary satysynda jal­pyǵa birdeı mindet­ti kóptegen pánder oqytylyp otyrǵanda, tańdaý pánin ekeý jasaý onyń sapasyna keri áser etken bolar edi. Demek, tańdaý páni­niń bireý bolýy ondaǵan jyldar boıy prak­tıkada kórip otyrǵanymyzdaı, oǵan qoıylatyn talapqa sáıkes, sapasynyń joǵary bolýyna qo­laıly áser etedi.

Taǵy bir kóńil bóletin másele – «Al­tyn belgi» ıegerlerine JOO-ǵa túsýde jeńildik bolýy tıis.

Bizdiń elimizde HHI ǵasyrdyń ne­bir kúr­de­li ıntellektýaldyq mamandyqtaryna la­ıyq daryn­dy jastardy daıyndaıtyn ın­nova­sııalyq jańa mektep­ter júıesi qa­lyptasyp, damyp keledi. Ásirese, ma­man­­dan­dyrylǵan daryndy balalar mek­tep­teri «Altyn belgige» úmitker da­ryn­­dy jastarǵa álemdik deńgeıde bi­lim berýde. Bizdiń mektep bitirýshi tú­lek­terimizdiń 80-90 paıyzy «Altyn be­l­gi­ge» ıe boldy. Olar elimizdiń ulttyq ýnı­versıtetterinde ǵana emes, álemniń eń tańdaýly JOO-larynda joǵary bilim deń­geıin kórsetip keledi. Mektebimizdiń júzden astam túlegi sońǵy jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha álem­niń eń tańdaýly ýnıversıtetterinde bilim aldy, qazir de oqyp jatyr. Demek, alda turǵan mindet – «Altyn belgi» attes­tatyna úmit­ker­lerge, shynaıy qabiletti jastarymyzǵa álemdik deńgeıde sa­paly bilim berý baǵytyndaǵy jumysty odan ári jetildirý, osy jolda olarǵa barynsha je­ńil­dik jasaý.

Násipqalı DÁÝLETOV,

Batys Qazaqstan oblystyq daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mektep-ınternattyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty

Batys Qazaqstan oblysy