- Dana, ınsýlındi engizýdiń ádisterin zertteýmen aınalysýǵa ne túrtki boldy?
- Bul meniń jeke oılap tapqan jobam emes. Preparatty belgili bir jerge engizý múmkindigi álem ǵalymdaryn qyzyqtyratyn másele. Iаǵnı dári-dármekti tamyrǵa emes, mıkro túıirshikter arqyly aǵzanyń qajetti bóligine endirý. Solardyń biri – dıabet dertine shaldyqqandarǵa ınsýlın endirý. Naýqastar kún saıyn qanyn tekserip, qant mólsherine baılanysty ınsýlın alyp otyrý kerek. Birinshiden, bul - qymbat, ekinshiden, dárihanalarda ınsýlın bolmaı qalýy múmkin, úshinshiden, kishkentaı balaqaılar kúnde arnaıy qurylǵymen júredi – bul yńǵaısyz jáne oınaýǵa kedergi keltiredi.
- Kapsýla qalaı jumys isteıdi?
- Kapsýla uıqy bezine endiriledi. О́lshemi 230 mıkrometr. Onyń ishinde ınsýlın shyǵara alatyn adamnyń tiri jasýshalary bar. Jasýshalar adam aǵzasyndaǵy ınsýlın deńgeıin sezip, jetispeıtin bóligin ózdiginen shyǵaryp beredi. Kapsýla mindetti túrde syrtynan qaptalý kerek. Bul qapty biz polımerden jasaımyz.
Qaptyń ne úshin qajet ekenin túsindireıin. Sizdiń aǵzańyz barlyq bógde nárseni ydyratady. Sondyqtan jańa jasýshalar joıylyp ketpeý úshin olardy qaptaý kerek. Qapty kóbinese zerthanalarda jasaıdy, jáne bul prosess óte kóp ýaqyt alady. Alaıda, ázirge bul tásil zertteý ústinde ǵana. Bizdiń negizgi maqsatymyz mınımaldy túrde ydyratylatyn materıal oılap tabý. Arnaıy materıaldardyń kómegimen ımmýnıtetimizdiń jaýabyn qadaǵalaı alamyz jáne bul óte úlken jetistik. Iаǵnı biz aǵzamyz úshin beıtarap ári aqyldy materıal oılap taba alamyz degen sóz. Jalpy alǵanda bul óte qıyn sharýa. Sebebi materıal óndiris úshin qıyn jáne asa qymbat bolmaý kerek. Soǵan qosa túrli hımııalyq, fızıkalyq qıyndyqtar da joq emes. Tájirıbeler men zertteýler arqyly kúnderdiń bir kúninde qajetti materıal oılap taba alamyz dep senemin.
- Insýlın engizý boıynsha jobańyz qazir qandaı mejede?
- Adamdy emdeýdiń jańa joly týraly ǵylymı jumysta birinshi kezekte konseptińizdiń jumys isteıtindigin dáleldeýińiz kerek. Bizder ony oryndadyq. Biraq adam denesi bógde nárseni qabyldamaıtyndyqtan zertteýge tym kóp ýaqyt ketti. Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, denege zat endirgen kezde ımmýndyq reaksııa bastalady. Adam aǵzasy bárin ydyratyp, joıýǵa kirisedi. Bundaı zertteýdi tek biz emes ózge de zertteý toptary ótkizip jatyr. Sheshimniń birneshe joldaryn bilemiz, biraq bul jetkiliksiz. Meniń oıymsha, barlyǵyn tekserip, naqtylap alý úshin áli 10-15 jyl qajet.
- Suhbattardyń birinde tájirıbeni tyshqandarǵa júrgizdim dep aıtqan bolatynsyz. Zertteý týraly aıtyp beresiz be?
- Iıa, árıne. 20 túrli tyshqandy 21 kún zerttedik. Olardyń denesine bólshekterdi endirip, aǵzalarynyń reaksııasyn baqyladyq. Ár bólshektiń ózindik ereksheligine baılanysty aǵzada túrli reaksııalar bolatynyn ańǵardyq. Mysaly, kómirtegi baılanysynyń sál ózgesheligi qyzyqty prosesster týdyrǵan edi.
- Siz aǵzanyń bólshekti qabyldaýyn zerttedińiz, al ınsýlınnyń qanǵa taratylýymen kim aınalysty?
- Zertteýdiń bul bóligimen áriptesim jumys istedi. Iаǵnı ol ınsýlın jasýshadan aǵzaǵa qalaı ótetinin baqylady. Bólinýdiń jyldamdyǵy, mólsheri, táýlik ishindegi jıiligi sekildi faktorlar óte mańyzdy. Bólshektiń ishindegi jasýsha tiri bolǵandyqtan, oǵan sáıkesinshe ottegi men qorek qajet. Sondyqtan bólshektiń syrtyndaǵy materıal ınsýlındy aǵzaǵa shyǵaryp qana qoımaı, jasýshaǵa qajetti zattardy ishke qaraı ótkize alý kerek. Bul da bir fızıkalyq, hımııalyq oıyn ispettes. Adam aǵzasy barlyq bógde nárseni ydyratady dep aıtqan bolatynmyn, al olaı isteı almasa bólshekti syrtynan fıbrozdy kapsýlamen qaptaıdy. Al qajetti qorek ala almaǵan mıkrobólshektiń ishindegi jasýshalar ómirin toqtatady.
Sondyqtan qazirgi negizgi jumys - aǵzanyń ımmýndy reaksııasyna tóze alatyn, jáne jasýshalardyń ómirine qolaıly bolatyn materıal oılap tabý. Osyndaı materıal ǵylym úshin úlken jańalyq bolyp, minsiz ımplant jasaýǵa múmkindik syılaıdy.
- Bul bólshekti adam aǵzasyna endirgen soń, qansha ýaqyt qoldanýǵa bolady?
- Shyny kerek, naqty jaýap aıta almaımyn. Sebebi barlyǵy adam aǵzasyna baılanysty: aǵzadaǵy ınsýlın shyǵaratyn kletkanyń sany, qant mólsheri, adamnyń jasy, uıqy beziniń jumysy jáne t.b faktorlar. Naqty jaýap tájirıbe men zertteýler arqyly belgili bolady. Al ol úshin ýaqyt kerek. Insýlın týraly zertteýlerimniń, az da bolsa ǵylymǵa úles qosyp jatqanyna qýanyshtymyn. Búkil jumysymnyń máni adam ómirine, jalpy álemdegi úderiske paıda tıgize alsam degen nıetimde.
- Aldaǵy josparlaryńyz qandaı?
- Ǵylymı jumystarymdy zertteýdi ári qaraı jalǵastyramyn. Túrli uıymdardan grant alýǵa ótinishter berip bastadym.
- Ol qandaı uıymdar?
- «Ǵylym qory» AQ, Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik jáne taǵy da basqalary.
- Dana, endigi kezekte shet elde alǵan bilimińiz ben Qazaqstandaǵy eńbek jolyńyz týraly aıtyp berseńiz?
- Men ál-Farabı atyndaǵy KazUÝ fızıka fakýltetin 2007 jyly támamdadym. Keıin Amerıkadaǵy Rise ýnıversıtetinde nano-tehnologııa baǵyty boıynsha bilimimdi jetildirdim. Elge oralǵannan keıin magıstratýra biliminiń jetkiliksiz ekenin uǵynyp, Iowa state ýnıversıtetine doktorantýraǵa tústim. Oqýymdy aıaqtap, Qazaqstanda jumys istep jatqanyma 3 jyl bolady. Qazir Nazarbaev ýnıversıteti janyndaǵy «National Laboratory Astana» ortalyǵynda aǵa ǵylymı qyzmetker retinde qyzmet etip júrmin. Bir qyzyq aıtarym, bir jumyspen aınalysý úshin dál sol salanyń mamany bolý mindetti emes. Meniń fızıkany jaqsy bilgenim medısınada kúrdeli máselelerdi sheshýge ózge joldy usynýyma kómegin tıgizdi. Zertteý barysynda, máselen, bıologtar, hımıkter, tapsyrmanyń ár elementine tym kóp ýaqyt jumsap, basty nárseni nazardan shyǵaryp alý múmkin. Al fızıkter men ınjenerler bolsa, máseleniń qarapaıym sheshý jolyn kórip nusqaı alady. Sondyqtan, jumyla kótergen júk jeńil demekshi, birigip jumys istegen óte paıdaly dep esepteımin. Bizder bir-birimizdi fızık, hımık, bıolog dep bólip otyrmaımyz. Barlyǵymyz ortaq nársemen aınalysqandyqtan birdeımiz. Meniń oıymsha, bolashaqta ǵylymda pánaralyq zertteýler kóbeımek. 
- Oqýdan kelgennen keıingi ómirińiz qalaı jalǵasty?
- Qazaqstanǵa oralǵan kezde birinshi baıqaǵanym – ǵalymdardyń sabaqtastyǵynyń bolmaýy. Iаǵnı 90 jyldary kóptegen ǵalymdar ǵylymnan ketip qaldy. Qazir qarasaq, ǵylym salasynada 60-70 jasar atalarymyz ben 30 jasar men sııaqty jastar. Aramyzda baılanystyrýshy orta jasty ǵalymdar tipten joq dese de bolady. Jalpy alǵanda ǵylymnyń damýynda sabaqtastyq óte mańyzdy. Sol sebepti bolar, bilim men ıdeıa almasý ázirge qıyn júrýde. О́kinishtisi, bilim jáne ǵylym mınıstrligi sońǵy úsh jyl ishinde jańa jobalarǵa grant berýdi toqtatty. Granttar tek burynnan kele jatqan zertteýlerge bólinýde. Iаǵnı qazirgi aınalysyp júrgen zertteýlerimizdi óz kúshimizben iske asyrýdamyz. Sondyqtan, joǵaryda aıtyp ótkendeı, túrli uıymdarǵa grant alýǵa ótinishter berýdi bastadym. Bolashaqta bul jaǵdaı ózgeredi degen úmittemiz.
- Barlyq jobalardyń ishinen qaısysy janyńyzǵa erekshe?
- Bizder Damel Mektepbaeva esimdi jas ǵalymmen birigip áleýmettik jobamen aınalysýdamyz. Bul álemniń túkpir-túkpirinde júrgen qazaqstandyq ǵalymdardyń basyn qosatyn Scinet.kz saıty. Bul saıt arqyly mentorlyq jetispeıtin jas zertteýshiler kómek taba alady. Sonymen qatar, keńes kerek bolsa, ǵylymı jetekshiniń pikiri kerek bolsa, nemese oqýǵa barǵysy keletinder qaıda jáne qalaı durys bolatynyn bilmeıtin bolsa, saıt kómegine júgine alady. Qazirgi tańda 10-15 ǵylym belsendi túrde saıttyń jumysymen aınalysyp otyrmyz.
Osy jobamyz arqyly áriptesim Damel ekeýmiz Qazaqstannyń ǵylymynyń damýyna úlesimizdi qosqymyz keledi. Sebebi, shyny kerek, daryndy jastar óte kóp, jáne olarǵa der kezinde kómek kórsetip, jol nusqaý kerek.
- Áńgimeńizge kóp rahmet, Dana!
Áńgimelesken
Aıgúl ShERNIIаZ
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Orynbaı BALMURAT
«Egemen Qazaqstan»
