Jobany júzege asyrýdaǵy basty qaǵıdalardyń biri – Qazaqstannyń kıeli nysandaryn júıeleý, materıaldar jınaý, keń kólemdi keshendi zertteý júrgizý. Jumys tobynyń quramyna ólketanýshylar, tarıhshylar, oblystyq mýzeı, muraǵat, kitaphana, tarıhı-mədenı muralardy qorǵaý ınspeksııasy basshylary endi. Məjilis barysynda «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasy» jobasynyń bastapqy tizimine engen 13 tarıhı-mədenı nysan bekitildi. Onyń 3-eýi arheologııalyq jəne səýlet eskertkishteri, 9-y dinı oryndar, bireýi tarıhı tulǵalar men saıası oqıǵalarǵa baılanysty nysan.
4 nysan Qazaqstannyń kıeli oryndarynyń qataryna endi, olar – Saraıshyq qalashyǵy, Aqmeshit qorymy, Ushqan ata mavzoleıi, Mahambet О́temisulynyń kesenesi.
Aqmeshit qorymy. v, XVIII-XX ǵ.
Atyraý oblysy Jylyoı aýdany Aqkıiztoǵaı aýylynan 28 shaqyrymda, soltústik-shyǵys baǵytynda ornalasqan. Aǵartýshy, səýletshi, dinı qyzmetker Beket Myrzaǵululy (1750-1813 j.j) dúnıege kelip, ósken jer. 1771-1774 jyldary Beket jer asty meshitin salyp, dinı, rýhanı, emshilik qyzmet kórsetken, balalardy oqytqan. Munda əýlıeniń əkesi Myrzaǵul, anasy Janııa jəne baýyry jerlengen.
Saraıshyq qalashyǵy. XIII-XVI ǵ.
Saraıshyq qalasy orta ǵasyrdaǵy úlken, gúldengen qala bolǵan. Atyraý oblysy Mahambet aýdany Saraıshyq selosynyń mańynda ornalasqan. Munda Noǵaı Ordasy hanynyń, keıin alǵashqy qazaq handyǵynyń stavkasy bolǵan. Saraıshyqta jeti han jerlengen: altynordalyq – Sartaq, Berke, Toqtaqııa, Jənibek (keıbir derekterde – Móńke Temir), qazaq hany Qasym, noǵaı handary Izmaıl men Oraz.
Ushqan ata qorymy
Atyraý oblysy Jylyoı aýdany Qulsary qalasynan 50 shaqyrymda, ońtústik-shyǵys jaq betinde ornalasqan. Qorym ataýy əýlıe Ushqan atanyń sol orynda jerlenýine baılanysty qoıylǵan. Ańyz boıynsha ǵalym əri kóripkel Ushqan ata týystaryn óltirgenderge qarsy joryqta qaza tapqan. XVIII ǵasyrda qalmaqtar men torǵaýyttar, qazaqtar arasyndaǵy qandy qyrǵynda ajal qushty degen de derekter bar. Qorymda 200-den astam beıit bar.
Mahambet О́temisulynyń kesenesi (1803-1846 j.j).
Atyraý oblysy Inder aýdany Jarsýat aýylynan 50 km eerde ornalasqan. Aqyn, batyr. Mahambet О́temisuly – ult-azattyq kóterilistiń qolbasshysy, əskerlerine jalyndy jyrlarymen rýh bergen. Kesene respýblıkalyq dərejede qorǵalatyn eskertkishter qatarynda.
Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
