Kókshetaý qalasy – Saryarqanyń saýmal samaly terbetken saıyn dalasynda sulýdyń jasaýynan úzilip qalǵan ásem áshekeı syndy Býrabaıynan bastap, zerli Zerendisin, ataqty da arýaqty Aıyrtaýy men Imantaýyn baýyryna basyp jatqan kórkem kórkimen, sulý tabıǵatymen tamsandyra bilgen, «Oqjetpesimen» suqtandyryp, seksen kólimen syr uqtyrǵan kıeli ólkeniń qasıetti ordasyna aınalǵan edi. Kókshetaý degen ataý endi bir ǵana qalanyń aıasyna syımaı, ol endi Batys Sibir jazyǵymen Saryarqanyń aralyǵyn alyp jatqan jazıraly ólkeniń bar qalasy men dalasynyń sımvolyna aınaldy. «Kókshetaý!» dep asqaqtady, «Kókshe!» dep tamsandy, oǵan ǵashyq boldy, ony bir kórýge, aýasyn bir jutýǵa ińkár boldy adamdar!
Tórtkúl dúnıeniń tórinde júrsem de kóńil tórinen sen ketpeısiń, Kókshetaý! Talaılardyń tal besigi bolyp terbelgen de, suńǵyla kókeıdi án bolyp kernegen de, keń dúnıeniń syryn shaıqap kúıi de bolyp shalqyp tógilgen de sen ediń, Kókshetaý! «О́ziń bop názigim de, dókeıim de, Kókshetaý, sen júresiń kókeıimde», – dep kúni keshe qaıran da, qaıran Erkesh aqynnyń jyr keýdesinen ala quıyn bolyp uıtqyǵan boranyńmen de, uıyǵan aptap samalyńmen de, keń dúnıeniń yrǵaǵymen terbelgen bıshi qaıyńyńmen de, kók qaraǵaıy kókke qolyn sozǵan ińkár da ulpa kógińmen de qymbatsyń, ardaqtysyń, ajarlysyń, súıiktisiń, súıkimdisiń!
Baýyryńdaǵy balapanyn aldyrǵan búrkit ispettes Buqpa taýdyń turysy anaý, áne! Keń dúnıege qulaǵyn túrip, sol keń dúnıeniń tylsym syryn uqqysy kelgen suńǵylanyń keıpimen baıaý múlgıdi. Jaryqtyq máńgilikke ornaǵan, sóıtip, máńgiliktiń jyryn aıtýǵa jaralǵan Buqpa taýdyń mazasyn aq tolqyny jaǵaǵa tynymsyz soqqylap jatqan Qopa kóli ǵana alǵandaı ma, qalaı?! Qaıtsin-aı endi! Qopa da erkelegisi keledi álde kimge! Qopa da qamyqqan kóńiliniń kirin shaıǵysy keletini bar. Dúnıe-aı, shirkin!..
Kimniń kóńili kirlemeı júr deısiz osy kúni. Adam balasynyń eń áýeli óz qadirin ózi bilmeýinen jylap jatqan kóńilder qanshama. Tógilgen kóz jastaryn aıtsaıshy! Dúnıe-aı, shirkin!..
Sol bir kemi bar kóńil dúnıeniń jubanary da, jubatary da sensiń, Kókshetaý! Júdegen de, údegen de, qulazyǵan da, aspandap, asqaqtaǵan da, jábir kórip jasqanǵan da, arýaqtanyp aıbattanǵan da, qýattanyp qaırattanǵan da kezderiń az bolmady-aý! Sóıtken Kókshetaý sen endi, mine, táýelsiz elimniń bir shyraqty shahary bolyp shamyńdy jarqyrata jaǵyp otyrsyń. Qazirgi kórkińe, qazirgi kelbetińe qarap kóńilimdegi súıispenshiligimdi bir basa almaı-aq qoıdym. Kókshetaý kórkeıgen saıyn kóńilim ósip, Kókshetaý órkendegen saıyn eńsem kóterilip, Kókshetaý abattanǵan saıyn janymnyń jadyraı túsetini taǵy da bar.
Shirkin, Kókshetaý, talaılardy tamsandyryp, án men jyrdyń yrǵaǵymen terbelgen ediń, áli de terbelersiń! Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti, Ult kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tikeleı ózi qamqor bolyp Kókshetaýdyń túsip ketken eńsesin talaı bir kóterip, baǵyn jandyrǵan peıil-nıetine de el rıza. Qazirgi Kókshetaý astanalyq oblystyń ortalyǵy bolyp otyrsa, ol da bizdiń Elbasynyń Kókshege degen adal kóńilimen taza júreginiń meıirim shapaǵaty dep qabyldaımyz. Sol úshin myń alǵys Elbasyna!
Kókshetaý, sen meniń máńgi aıtyp óter ánimsiń! Kókshetaý, sen meniń máńgi aıtyp óter syrymsyń da, jyrymsyń da! Áne, qazirgi Kókshetaý kóńilimniń laǵyl bir sezimderin seldetetin ásem bir kúıimen júregimde terbelip tur.
Mine, túngi Kókshetaý! Sol túngi Kókshetaýdyń kóńil kókjıegindegi sýretin aıtaıyn ba sizderge. Abylaı han dańǵylyn qaq jaryp baıaý aǵyp jatar Qylshaqtynyń ústindegi sýburqaqtan álemniń qyzyldy-jasyldy sáýleleri oınap tur. Kógildir álemniń kók saǵymy da, jasyldy dúnıeniń jasyny da alaýlaıdy. Kóksheniń taqta tastarynan turǵyzylǵan «Maqtaı taýdyń» etegindegi al qyzyl gúlge oranǵan alańda aıaǵyn endi basqan sábı talpynady ómirge. Jan-dúnıesin analyq meırimge shúpildetip alǵan sol sábıdiń anasy da sábıiniń súrinbeýin tilegen aq júregimen meıirlene túsedi. Sol ananyń meıirimi bar, sol alańdaǵy alaýlaǵan sansyz shamdardyń sáýlesi bar keń dúnıeniń tar túniniń aıasy keńip sala bergendeı. Bir kezderi júdep, jyqpyl tastarynyń arasynan jataǵan jantaq óse bastaǵan, kútýsiz, qaraýsyz qalǵan Maqtaı taýǵa adamnyń meıirimi túsip edi, ol da jasaryp, jasanyp, qulpyryp, gúldep, túrlenip, árlenip, áserlenip sala berdi.
– Kókshetaý sý ústine túrli-tústi burqaq ornatqan Qazaqstandaǵy eki qalanyń biri, – degen oblys ákimi Sergeı Aleksandrovıch Dıachenkonyń da óz qalasyna qýana qaraǵan, óz qalasyna súısine kóz tikken keıpi kóz aldyma kele qalǵany bar.
Jastyǵynyń otty jyldaryn Kókshetaý qalasynda ótkizgendikten be, Sergeı Aleksandrovıchtiń osy bir kishkene ǵana Kókshetaýǵa degen et júregindegi úlken bir súıispenshiliktiń, úlken bir qurmettiń bar ekendigin aıtqan lázim osy arada. Sol basshynyń Kókshetaýdy súıe kelgendigine qýandym. Ákimniń Kókshetaýdy kórkeıtemin dep júrgen nıetine rızamyn. Qazirgi ýaqytta bir oblystyń júgi júktelgen Sergeı Dıachenkonyń Kókshetaý qalasyndaǵy ár túp tal men terektiń solyp qalmaı kóktep ósýin ózi baqylap júretindiginiń de kýási bolǵandyǵymdy nege aıtpaımyn?! Kókshetaýdyń ár kóshesiniń, ár alańynyń alqyzyl gúlzarlarǵa aınalýy úshin de janymen shyryldap tynymsyz kúı keship júrgen sátterin de bilemin. Endi qarańyzshy, sol Dıachenkonyń óz qolymen, qolymen emes-aý júregindegi Kókshetaýǵa degen úlken súıispenshiligimen jasalǵan gúlzarlar Kókshetaýdyń ajaryn ashyp, araılandyryp, kórkin keltirip, kórkeıtip, sáýlesin shashyp, nurlandyryp jibergenin kózben kórip, júrekpen sezgendeısiń.
Mine, kóz aldymda taǵy da túngi Kókshetaý! Buǵan deıin aq jaýyny sebelep ótse, batpaǵy betine shyǵa keler jolaıryqtaryndaǵy gúlzarlar túrli gúlderdiń ısimen janyńdy rahat bir sezimge bóleıdi. Astanaǵa shyǵa beris kúre joldyń ústindegi jolaıryqtaǵy gúlzar sandaǵan sáýleli shamdardyń nurymen aspan álemine shýaq shashqandaı áserde bolasyń. Sol ásem bir gúlzardyń ortasynda Kóksheniń kúıimen, Kóksheniń ánimen, Kóksheniń sánimen buralǵan beıneli monýment tur. «Kóksheniń erke samaly» dep at qoıdym oǵan. Túngi Kókshetaýdyń túrli boıaýymen sáýlelenip turar sol «Kóksheniń erke samaly» el men jerdiń erkindigin, Kóksheniń ul-qyzynyń erkeligin myna appaq álemniń boıaýyna qanyqtandyrǵandaı áser qaldyrady.
О́zimiz talaı bir keshterimizdi ótkizgen, aıaǵyn táı-táı basqan sábılerimizdi serýendetken Kókshetaý qalasynyń ortalyǵyndaǵy baqqa qaraı kóńil nazaryn aýdaryńyzshy. Abylaı hannyń eskertkishiniń tusynan bastalyp, «Dostyq» meıramhanasyna qaraı sozylar qalalyq baqtyń tozyǵy jetkendigi baıaǵydan belgili edi. Baq qorshaýynyń jıekteriniń qumy úgitilip, tastary túsip, betondary qısaıyp kóńildi júdetetin. Sony kóńil kózimen ańdaǵan da, qarjy taýyp úlken bir isti qolǵa alǵan da oblys ákimi Sergeı Dıachenko ekendigin de aıtqan jón. Endi sol baqtyń basyna baq qonǵandaı abattanǵandyǵyn kórip, kóńilińdegi qýanyshyńmen asqaqtap júre bergiń keledi. Áne, qudaı qalasa az ýaqytta «Táýelsizdik» monýmenti de asqaqtap turmaqshy!.. Kóksheniń árdaıym bıikte turar ar-ımanyndaı bolyp jańa meshittiń altyndalǵan aıshyqty kúmbezderi de aı sáýlesine malynady.
Túngi Kókshetaý!.. Mine, taǵy da bir ińkár kóńilimmen jap-jańa jóndelip, jobalanyp qalǵan M.Gorkıı atyndaǵy kósheńmen júrip kelemin. Júrip emes-aý, qýanyshtyń qos qanatymen ushyp kelemin. Keńeıip sala bergen burynǵy tar kósheniń tynysy da keńeıip, ózińniń de, kóńilińniń de, kóligińniń de qanaty bardaı tap bir. Samaladaı jarqyraǵan shamdar, sońǵy bir úlgidegi baǵdarshamdar da qyzyldy-jasyldy sáýlesimen seniń jolyńdy da nurlandyryp, ár adam balasyna sát-sapar tilep turǵandaı. Kósheniń qos qabatyna jańadan egilip jatqan suńǵaq boıly kók terekter de kók aspanǵa qýana qol sozyp, umtylǵandaı. Sol kók terekter osy bir kósheniń, tipti Kókshetaýdyń kórki ǵana emes, kúni erteń kógildir Kóksheniń ánin aıtyp, tileýin tilep, japyraq júregimen máńgi sybdyrlap, jaıqalyp turaryna da kóńil senedi.
– Kókshetaýda tym bolmasa osy zamannyń úrdisine sáıkes bir kóshe bolsyn, sony jasaıyq, – dep aıtqan taǵy da sol Sergeı Aleksandrovıch Dıachenkonyń osy bir aýyz sózinen azamattyń sol baıaǵy óziniń, biz ben sizdiń, odan qaldy qalyń eldiń Kókshesiniń búgini men bolashaǵyn oılap, adal kóńiliniń júrek lúpilin sezingendeı bolyp edim.
Ákimniń aıtqany boldy. Júrek qalaýy oryndaldy. Qyrýar sharýa iske asty. Endi, mine, osy bir jańadan jasanyp shyǵa kelgen Kókshetaýdyń osy bir kóshesi Kókshetaý atty qalany asqaqtatty, Kókshetaý shynaıy bir qalaǵa uqsap shyǵa keldi. Kókshetaý jańa jasandy, Kókshetaý jańa túledi!
Túngi Kókshetaý!.. Baıaǵy Qaraótkelge, burynǵy Aqmolaǵa, qazirgi Astanaǵa tartylǵan kúre joldyń boıyndaǵy tas tuǵyrdaǵy Qulager tulpardyń eskertkishine kóńil shirkinniń jeteleı beretini bar. Árli-berli aǵylǵan kólikterin aıaldatyp, tas tuǵyrdaǵy Qulagerge súısingen talaılardy kóresiń de, bul da bir Kókshetaýdyń abyroıyn aspandatqan, Aqan seriniń arýaǵyn asqaqtatqan, tulpar tuıaqty qaıta bir tiriltken eskertkish boldy-aý dep qýanamyn. «Qulager, toptan ozǵan, júırigim-aı!», – degen Aqan seri júreginiń opasyz ári qatygez dúnıeniń aýzynan jalyn atyp, kúrsine aıtqan bir aýyz sóziniń tasqa oıylyp jazylǵandyǵyn kóńil qalap turdy da, sol bir usynyspen barǵanymda da Dıachenko myrza munymdy qup aldy.
– Qulager bul poezııa! Qulager – tarıh! Qulager Uly Dalanyń uly tulparynyń sımvoly, – degen Sergeı Aleksandrovıch Dıachenkonyń zerdeli kóńilinen shyqqan osy bir aýyz sózin úlken bir jıynda estigende ákimniń el tarıhyn qurmetteı biler qasıetine taǵy da alǵys aıtqym kelgeni boldy. Osy arada bir aıtar pikir, Kókshege ákim bolyp nemese qyzmetke keler bolsań eń áýeli, Kókshetaý atty qalany jan-júregińmen osy Dıachenko sııaqty súıe bilý kerek! Júreginde Kókshetaýǵa degen súıispenshiligi, kóńilinde Kókshetaýǵa degen adal peıili men nıeti bar azamat qana Kókshetaýdy búgingideı kórkeıtip, búgingideı nurlandyryp, búgingideı asqaqtata alady. Kókshetaýǵa degen sol kóńilindegi adal nıeti, júregindegi sheksiz súıispenshiligi bar Sergeı Aleksandrovıch Dıachenkonyń búgingi Kókshetaý úshin janyn salyp, meıirimin tógip jumys istep jatqandyǵyna qarap, bul qalany kórkeıtý úshin kóp qarjy ǵana emes, bul qalaǵa degen mahabbat pen súıispenshilik te kerek eken dep oılaımyn. Iá, Kókshetaý kóńildiń qalasy, Kókshetaý júrektiń qalasy, Kókshetaý oı men sezimniń qalasy. Osy bir jaı Kókshetaýǵa qyzmet babymen kelip-ketip jatar kim-kimniń de árdaıym esinde bolsa eken!
Áne, tas tuǵyrda Qulager tur! Janýar-aı, keń dúnıeniń qysqa shylbyry men tar tusaýynan bosanǵany endi boldy ma eken, beımálim keńistikti betke alyp, baýyryn erkin bir jazyp, tórt aıaǵyn teń basyp, jal-quıryǵy tógilip shaýyp keledi. Janýar-aı, óz sońynan túsken qýǵynshy qaraqshynyń bar ekendigin seze me eken, shurqyraǵan úni keledi qulaǵymnyń túbine. Eı, adamdar, aıańdarshy Qulager dúnıeni! Eı, adamdar, qulatpańdarshy Qulager ómirdi! Eı, adamdar, jylatpańdarshy Aqan adamnyń seri kóńilin!
Tas tuǵyrdaǵy Qulager, mine, osylaı dep shurqyraıdy. Sony uǵar, sony túsinip-túısiner sana bolsyn deńiz!
Túngi Kókshetaý! Men de seniń túngi besigińde múlgigen oı álemińmen birge terbelip, birge tebirenemin.
Men de ketemin erteń!..
Jabal ERǴALIEV, Parlament Senatynyń depýtaty.
