Otandyq tarıhshylar zaman aǵymyna ilesýi tıis

2011 jylǵy 16 qyr­kúıekte Astana qala­syn­da Qazaqstan ta­rıh­shy­lary­nyń I kongresi ótti. Otan tarıhy ǵylymyn jetil­di­rý­diń ózekti máse­le­lerin jan-jaqty talqy­laýǵa jı­nalǵan ta­rıh­shy­lar qaýy­mynyń tanymal ókilderi óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Álemdik tájirıbede tarıh­shy­­lar kongresi nemese forýmy zaman talabyna sáıkes birde jıi, birde sırek árqalaı shaqyrylyp otyrady. Kez kelgen memlekette tarıh ǵylymy – sol eldiń memlekettik saıasatyna jaqyn sala­sy, sondyqtan salystyrmaly túr­de bul ǵylymnyń mańyzy zor. Dúnıe júzinde tarıhshylar kongresi alǵash ret HH ǵasyrdyń basynda Fransııada (1900 jyly) bolǵan. Bizdiń otandyq ǵalymdar 2010 jyly Qazaqstan halyqtary Assambleıasymen birigip, postke­ńes­tik keńistikte tuńǵysh ret TMD elderi tarıhshylarynyń ba­syn qosýǵa muryndyq bolsa, endi, mine, Qazaqstan tarıh­shy­lary­nyń I kongresin ótkizýdiń sáti elorda enshisine tıdi. Árıne, bul másele otandyq tarıhshy­lar­dyń basta­ma­sy­men talaı márte kóterilgen. Kongreste qaralatyn máseleler aýqymy, ony shaqyrý ýaqyty men ótetin ornyn anyq­taý, t.b. uıym­das­tyrý jumys­tary boıynsha tyń ıdeıalar berdi. Nátıjesinde kongresti shaqy­rý máselesi Qazaq­stan Respýblı­ka­sy Prezıdent Ákim­shiligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń birlesken oty­rys­tarynda egjeı-tegjeıli talqyla­nyp, ony Táýelsiz­digimizdiń 20 jyl­dyǵy aıasynda Astana qala­syn­da ótkizý naqtylandy. Bul kongresti ótkizýge Bilim jáne ǵylym mınıstrligi muryn­dyq boldy. Kongress jumysyna Qazaq­sta­nnyń túkpir-túkpirinen 400-ge jýyq tarıhshylar jınaldy. «Elbasynyń bastamasymen 1995 jyly qabyl­danǵan «Qazaq­stan Respýblı­ka­synda tarıhı sa­nany qalyp­tas­tyrýdyń tujy­rym­damasy», 1998 jyldyń «Ha­lyq birligi men Ulttyq tarıh jyly» jarııa­lanýy, al 2004 jy­ly «2004-2006 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵ­dar­la­ma­synyń qabyl­da­nýy­ tý­ra­ly Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov ǵylymdy da­mytý­dyń búgingi jaı-kúıine keńi­nen toq­talyp ótti. Keńestik dáýirde qalyptasqan qazaqstandyq tarıh ǵylymy kommýnıstik ıdeologııanyń yq­pa­ly­men burmalanyp, qazaq ta­rıhy aqıqattan alys ketkeni belgili. Degenmen, keńestik tarıh ǵy­ly­my E.Bekmahanov, G. Dahshleıger, A.Nú­sipbekov, K.Nurpeıis, M.Qo­zy­baev, H.Arǵynbaev sııaq­ty kásibı tarıhshylar mektebin qa­lyp­tas­tyrdy. Olar­dy pat­shalyq jáne keńes­tik jú­ıede bir­­jaqty jazyl­ǵan qazaq tarıhy qy­zyq­tyrdy. Us­ta­ny­my­na berik tarıh­shylar Ke­ne­sary Qasym­uly, Álı­han Bó­keı­hanov, Ahmet Baı­­tur­syn­uly, Mir­­ja­qyp Dý­­lat­uly, Mus­ta­fa Sho­qaı men Halel Dos­mu­hamed­uly bastaǵan qazaq ult-azattyq qozǵa­ly­syn, basqa­sha aıtqanda, el­dik pen erlik ta­rı­hyn jazýǵa tyrys­ty. Sóı­tip, keńestik dáýirde-aq ult-azat­tyq qoz­ǵaly­sy­nyń otar­­shyl­dyq sı­pa­ty­ tý­raly konsep­týal­dy tu­jy­rym­dar jasady. Ty­ıym sa­lynǵan ta­qy­ryptar boıyn­sha tarıhı derekterdi úzik-úzik bolsa da, ǵy­lymı aı­nalymǵa engize bil­di. Osylaı­sha, qazaq hal­qy­nyń tarıhı sana­syna silkinister ákeldi. Táýelsizdik jyldarynda kóne dáýirden búginge deıingi oqıǵa­lar­dy jańasha kózqaras turǵy­sy­nan zertteýde ilgerileýshilik baıqalady. Oǵan Elbasy Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń bas­ta­masymen 1997 jyldan bas­tal­ǵan «saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­daryn eske alý», 1998 jyly «Halyqtar birligi men ulttyq ta­rıh» jyl ataýlary, «Tarıh tol­­qy­nynda», t.b. eńbekteriniń shy­ǵýy, Abylaı han men Bógenbaı ba­tyr, Abaı men Jambyl, M.Áýezov pen Q.Sátbaev mereıtoılary, Túrki­stan qalasy­nyń 1500 jyl­dy­ǵyn IýNESKO deńgeıinde atap ótý, tarıhı fılmder kórsetilimi jáne «Babalar sózin» qaı­ta jań­ǵyrtqan «Mádenı mura» memlekettik baǵ­dar­lama­synyń qabyl­danýy dálel. Munyń bári – ta­rıh­ty ár qyrynan jaza­tyn zııa­ly qaýym ókil­de­ri­ne úlken sha­byt pen kóterińki kó­ńil-kúı bergeni ras. Qazaq tarıhynyń qaı kezeńin alsaq ta, ony jergilikti ult pen memleket anyq­taǵan. «Mádenı mura» mem­lekettik baǵdarla­ma­sy­na oraı ótken Ulttyq ke­ńeste Nursul­tan Nazarbaev naq­ty kórsetkendeı: «Til­degi, ádebıet­tegi, ǵy­lymdaǵy shek­teýlerdiń bá­­ri aly­nyp, erkin oılaý men shyn­­dyqty jazýǵa mol múm­kin­dikter berilgenine qa­ra­mas­tan, ta­rıhshylarymyz sol ata ta­rı­hynyń «aqtańdaqtaryn» ashý­­ǵa kel­gende áli kúnge deıin shaban­dyq tanytyp otyrǵany» ja­sy­ryn emes. Má­se­lege osy turǵy­dan kelgende, Qazaq­stan tarıh­shy­lary­nyń I kongresin ótkizý óte mańyzdy. Kongreste negizgi 3 má­sele: Otan ta­rıhy meto­do­lo­gııasy; dáýir­­­leý proble­masy; tarıh­ty oqytý men zertteý tóńireginde áńgime­ler qoz­ǵaldy. Qazirgi kezde ǵylymı aı­na­lymǵa túsken zertteýler sa­ny­nyń eselengeni sonsha, qaǵaz betine túsirýge múmkin­dik­teri­miz ýaqytsha shektelip otyr. Bul mindetti sheshý úshin tarıhty jelilik jú­ıemen zertteýge úlken mán berip, onyń derekna­malyq negizderin jasaǵan jón. Ol úshin ınnova­sııa­lyq teh­no­logııany jetik meńger­gen, birneshe tilderdi biletin, ǵy­lym­ǵa beıim kadrlardy daıyn­daý mindeti taǵy bar. Jalpy, qazaq tarıhyn jergilikti halyq ókil­deri­nen artyq zertteýshiler bol­maı­dy. Buny keńestik bılik za­manynda Otan tarıhyn jazý tá­ji­rıbesi kórsetip otyr. Qazir otan­dyq ǵalymdardyń al­dyn­da qol­da­nys aıasyna engen ta­rı­hı-mádenı mura­lardy keshendi túr­de zerttep-saraptaý mindeti tur. Resmı derekter boıynsha «She­telderden qazaq tarı­hyna qa­tysty 5000-ǵa jýyq kóshir­meler ákelingen eken». Memleket tara­py­nan bólin­gen qyrýar qarjy­ǵa sa­typ alynǵan osy qu­jat­tardy sol qalpynda, «óli kú­ıin­de» qal­dyrsaq, eldigimizge syn bolmaq. Táýelsizdik jyldary otandyq tarıhnamada izdenister men zert­teý­ler mazmuny túbegeıli ózger­di. Osy­laısha, memleket saıasaty el­diń negizi bolǵan qazaq halqy­nyń tarıhy men bılik dástúrin saqta­ǵan memlekettilik tarıhyn jazýǵa zor múmkindikter ashty. Osy jyl­dar ishinde elimizde Qazaqstan ta­rıhshylary qaýym­das­tyǵy, Kási­bı tarıhshylar jáne qoǵamtaný­shylar lıgasy t.b. quryldy. Otan tarıhyna qatysty sheteldermen ǵylymı baılanystar ornatyldy. Irgeli jáne qoldanbaly jobalar bar. Biraq, álemdik tájirıbede ju­mys isteıtin Tarıhshylardyń ult­tyq komıtetteri Tarıh ǵylym­dary­nyń halyqaralyq komıtetimen tikeleı jumys jasaıdy. Álem tarıhshylarymen birlikte, ynty­maqtasa jumys isteý úshin bizge memlekettik mańyzy bar, Otan tarıhynyń barlyq salasyn qam­tıtyn tarıhshylar odaǵyn nemese qoǵamyn qurý qajet. Osy má­sele tóńireginde baspasóz betterinde ártúrli deńgeıdegi oı-pikirler men kózqarastar kórinis berse, nur ústine nur bolar edi. Qazaqstan tarıhshylarynyń I kongresinde tarıh bilimi men ǵy­ly­my júıesinde qordalanǵan pro­blemalardyń negizgileri anyq­­ta­lyp, maqsat-mindetter aıqyn­dal­dy deýge bolady. «Jumyla kirisken júk jeńil» demekshi, t­a­rıh­shy­lar qaýymy Otan tarıhyn jazý­ǵa yn­ty­maqtastyqta kúsh biriktirý qajet. Aıtalyq, Qazaq­stan­nyń mem­leket retinde qa­lyp­tasý ta­rı­hynda áli de zertteýshisin kútken taqyryptar bar. Mysaly, Qa­zaq­­stan Respýblı­ka­synyń she­ka­rasyn belgileý máse­lesi, Qarýly kúshter ta­rı­hy, oral­man­dar máse­le­si, eko­no­mıka tarıhy, quqyq or­gan­dary­nyń qalyptasýy, t.b. Sóz sońynda, Otan tarıhynyń sońǵy ta­raýy sanalatyn – Táýelsiz Qa­zaq­­stan tarıhyna baılanysty my­na­daı usynyc-pikirler bildiremiz: Birinshi, Táýelsiz Qazaqstan tarıhyn – «Qazaqstannyń qazirgi tarıhy» ataýymen ózgertip, bilim jáne ǵylym júıesine mindetti pán retinde engizý; ekinshi, «Otan ta­rıhy metodologııasy», «Qazaq­stan­nyń qazirgi zaman tarıhy» pánderi boıynsha arnaýly oqý­lyq­tar daıyndaý; úshinshi, «Má­de­nı mura» baǵdarlamasy aıasyn­da aı­na­lymǵa túsken tarıhı mura­lar­dy oqýlyqtarǵa engizý; tórtin­shi, Táýel­siz Qazaqstannyń ekono­mı­kasy, saıası, áleýmettik ómiri, dini men mádenıeti jáne tulǵa­taný­dan kóptomdyq kitaptar da­ıyn­daý; besinshi, Táýelsiz Qazaq­stan tarıhyn zertteýdiń uzaq merzimge arnalǵan perspek­tıvalyq josparyn jasap, bekitý; altyn­shy, Qazaqstan aı­maq­ta­ry­nyń ja­ńa tarıhyn (ólke­taný) zertteý, oblystyq memlekettik mu­raǵat materıaldaryn ıge­rý; jetinshi, Qazaqstan tarıh­shy­­lary­nyń Kongresin 2 jylda bir ret shaqyrý. Keńes dáýirinde Qazaq eliniń tarıhyna qatysty muraǵat qor­lary jabyq boldy, ishtegi oı­dy syrtqa shyǵara almaıtyn kúı­de edik. Al, qazirgi kezde jaǵdaı múl­­dem bas­qa­sha. Tól tarı­hy­myzdy jazýǵa memleket tara­py­nan qoldaý kórsetilip, qajetti qar­­jy kózderi qarasty­ry­lyp otyr. Oǵan bilim jáne ǵylym jú­ıesindegi sońǵy jańalyqtar «Ǵy­lym týraly» zań men «Ǵy­lymı qazyna» baǵdar­la­ma­­synyń qabyl­danýy aıqyn dá­lel. Bul qujat­tar­dyń zańdyq negizdelýi – otandyq ǵa­lymdardyń shyǵarma­shylyq, zertteý jumys­tary­men aınalysýyna zor múm­­kin­dikter jasap otyr degen sóz. Búrkitbaı AIаǴAN, Memleket tarıhy ıns­tıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.