Keden odaǵy: Qazaqstan eksporty artyp keledi

Qazaqstan, Belarýs, Reseı arasynda Keden odaǵy qurylar aldynda elimizde bul odaq Qazaqstan úshin tıimsiz, bizdiń kásipkerler onyń aıasyndaǵy básekelestikke tótep bere almaıdy, kásiporyndarymyz toqyrap, bankrotqa túsedi degen baıbalamnyń kóterilgendigi belgili. Mine, Keden odaǵynyń qurylǵanyna da bir jarym jyldaı ýaqyt boldy. Ázirge bankrotqa túsip jatqan kásiporyndardy kórgemiz joq. Ras, dúkender sórelerinen Belarýs pen Reseı taýarlaryn buryńǵyǵa qaraǵanda jıirek kezdestiretin boldyq. Bulaı bolýy zańdy da. Úsh el arasyndaǵy Keden shekarasy bir-birine ashylǵan soń biz jalpy kólemi 170 mıllıon adamdy qamtıtyn ortaq rynokta ómir súre bastadyq. Al endi osy másele jóninde naqty faktiler ne deıdi? Osy máselege mamandanǵan sarapshylar taldaýy neni kórsetedi? Keden odaǵyna jasalynatyn Qazaqstan eksporty men ımportynyń barysy qalaı? Atalǵan suraqtarǵa jaýap izdeı otyryp, «KAZNEX INVEST» eksport jáne ınvestısııalar ulttyq agenttiginiń departament dırektory Qanat QOJAMQULOVTY áńgimege tartqan edik. – Qanat Bolat­qanuly, áńgimemizdi eń aldymen, Keden odaǵyna jasalatyn Qazaqstan eks­por­ty­nyń jaı-kúıinen bas­tasaq. – Bul másele Qa­zaqstan úshin qýanar­lyqtaı dep aıtýǵa áb­den bolady. Oǵan kóz jetkizý úshin 2010 jyl­dyń shildesinen bastap 2011 jyldyń shildesine deıingi 1 jyl ýaqyttyń kórset­kishterine nazar aýda­ryp kóreıik. Mine, osy ara­lyq­ta Qazaqstannyń Reseı men Belarýs elderine jasaǵan ekspor­tynyń jalpy kólemi 7 mıllıard AQSh dollaryn qurap otyr. Bul sońǵy bes jyl ishinde osy elderge jasalynǵan Qazaqstan eksporty ósiminiń rekordtyq kólemi. Qysqasy, biz mundaı 7 mıllıard dollardy quraǵan bıiktikke birinshi ret shyǵyp otyrmyz. Sonyń ishinde ımportqa qa­raǵanda, eksporttyń basym qar­qynymen damyp kele jatqan­dyǵyn aıtýǵa bolady. Ras, qazirgi ýaqytta eksport pen ımporttyń ara-qatynasy, ıaǵnı olardyń jalpy kólemi týraly kórsetkishterge keletin bolsaq, ımporttyń basym túsip jatqan­dyǵyna kóz jetkizemiz. Máse­len, taldaý jasalynyp otyrǵan atalǵan merzim ishinde Qazaq­stannyń Belarýs pen Reseı arasyndaǵy jalpy taýar aı­nalymy 21,7 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Saýda aına­lymynyń ósimi 43 paıyz boldy. Bul jaqsy kórsetkish. Salys­tyrý úshin aıtatyn bolsaq, Keden odaǵy aıasyndaǵy eldermen taýar aınalymy kórsetkishiniń eń joǵary deńgeıi 2008 jyly 20,5 mıllıard AQSh dollaryn quraǵan bolatyn. Qazir endi ol 21,7 mıllıard dollar bolyp otyr. Sonyń ishinde taldaý merziminen bir jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda, Keden odaǵy aıasyndaǵy taýar aınalymynyń kórsetkishi 43 paıyzǵa ósip otyr.  Munyń 7 mıllıard dollary joǵaryda aıtqanymyzdaı, Qazaqstannyń osy elderge jasaǵan eksporttyq taýarlary da, qalǵanynyń barlyǵy ımporttyq taýarlar. Keden odaǵy aıasynda, ázirge eksportqa qaraǵanda ımporttyń kóp bolýy zańdy jaǵdaı. О́ıtkeni, osy ýaqytqa deıin Qazaqstan tarıhı turǵydan alǵanda, kóbinese ımporttaýshy elder qataryna kirgendigi belgili. Biz osy ýaqytqa deıin shet elderge tek shıkizat shyǵaryp kelgen edik. Al turmysqa qa­jetti, óndiriske qajetti barlyq taýarlardy shet elderden, so­nyń ishinde, ásirese, Reseıden tasymaldap kelgen bolatynbyz. Endi qazirgi jaǵdaı osy úrdistiń buzylyp, Qazaqstan eksporty­nyń neǵurlym qarqyndy damyp kele jatqandyǵyn kórsetip otyr. Máselen, taldaý jasalynyp otyrǵan bir jyl merzim ishinde Qazaqstan eksportynyń óńdelgen ónimder kólemi 45,3 paıyzǵa óskende, ımport kólemi 42,8 paıyzǵa ósken. Sóıtip, eks­porttyń damý deńgeıi ımportqa qaraǵanda birte-birte basym túse bastady. Bul biz úshin qýanyshty jaǵdaı. Ol, eń aldymen, Qa­zaqstan ekonomıkasynyń Keden odaǵy aıasynda básekelestikke qabiletti ekendigin kórsetedi. Osyǵan qosymsha taǵy bir aıta ketetin másele, ár túrli óńir­ler men elder boıynsha Qazaq­stan eksportynyń ósim deńgeıin alatyn bolsaq, onyń eń joǵarǵy ósimi de osy Keden odaǵy aıasyn­da kórinis berip otyr. Máselen, Eýropa odaǵy, Qytaı jáne basqa da eldermen salystyrǵanda, Qazaqstannyń Keden odaǵyna jasaıtyn ekspor­ty paıyzdyq turǵydan neǵurlym jedel ósý ústinde. Munyń ózi atalǵan odaq­tyń Qazaqstan úshin der kezinde qurylǵandyǵyn jáne paıdaly bolyp shyqqandyǵyn kórsetedi. – Sonymen, Qazaqstannyń Keden odaǵyna shyǵaratyn eksporttyq ónimderiniń kólemi aıdan aıǵa óse túsýde eken. Ras, bul elimiz úshin óte qýanyshty jaǵdaı. Degenmen, osy taýar­lardyń arasynda óńdelgen ónimderdiń, atap aıtqanda ha­lyq tutynatyn taýarlardyń úlesi qandaı? Mine, basty másele osynda ǵoı. – Ras aıtasyz, siz aıtyp otyr­ǵan másele biz úshin eń qajetti kórsetkishterdiń biri. О́ıtkeni, olar Qazaqstan ekonomıkasynyń sapalyq ósimin, ıaǵnı shıkizattyq emes sektordyń damý jaǵdaıyn bildiredi. Mine, osy turǵyda da biz úshin qýanyshty jaǵdaı­lardyń bar ekendigin aıta ketpekpin. Ol úshin, eń aldymen, Qazaq­stannyń Keden odaǵyna shyǵaryp jatqan taýarlar tobyn jikteı ketýimiz qajet. Ol jikteý eń aldymen shıkizattyq ónimder jáne shıkizattyq emes ónimder dep eki topqa bólinedi. Bizge osynyń ishindegi eń mańyzdysy shıkizattyq emes topqa kiretin ónimder. О́ıtkeni, bul topqa elimizde bastapqy jáne tereńde­tilgen óńdeýden ótkizilgen taýarlar jatqyzylady. Sondyqtan bas­ty nazarǵa osyndaı taýar­lardy alamyz. Olardyń ekspor­tynyń taldaý merzimindegi bir jyl ishindegi jalpy kólemi 3 mıllıard dollardy qurap otyr. Bul taýarlar negizinen my­nandaı úsh topqa bólip qaras­tyrylady. Birinshi top – aralyq taýarlar. Buǵan negizgi baǵasy óńdeý kezinde jasalynatyn taýarlar kiredi. Atap aıtsaq, temir, hrom, mys konsentrattary, ferro­qo­ryt­­­palar, taǵy basqalar. Olar­dyń jalpy eksportynyń kólemi 2,7 mıllıard dollardy qu­raıdy. Bul kórsetkish bizdiń Keden odaǵyna deıingi bir jy­lymyzben salystyrǵanda 37 paıyzǵa ósip otyr. Iаǵnı, qanaǵat­tanarlyq dep aıtýǵa bolady. Ekinshi top – halyq tu­tynatyn taýarlar, ıaǵnı azyq-túlik taǵamdary, janar-jaǵar maı jáne basqalar. Taldaý merzimi ishindegi bul jónindegi eks­porttyń jalpy kólemi 254 mıllıon dollardy qurap otyr. Bul kórsetkish munyń aldyndaǵy bir jylmen salystyrǵanda, 304 paıyz ósken, ıaǵnı 63 mıllıon dollardan 254 mıllıon dollarǵa deıin jetken. Mine, osy jaǵdaı Qazaqstan ekonomıkasynyń Keden odaǵy aıasynda qarqyndy damýǵa bet alǵandyǵyn bildiredi. Eger osyndaı qarqyndy aldaǵy ýaqytta da saqtap otyratyn bolsaq, bizdegi atalǵan ónimderdi óndirýmen, óńdeýmen jáne olar­dy eksporttaýmen shuǵylda­na­tyn shaǵyn jáne orta bıznes kásip­oryndarynyń keń tynys­pen da­mýǵa bet alatyndyǵyna kóz jet­kizemiz. Demek, bul Keden odaǵy­nyń alyp rynogyna shyǵý Qazaq­stan kásipkerleri úshin paı­daly bolyp shyqqandyǵyn bildiredi. Úshinshi taýarlar toby – óndiristik qural-jabdyqtar. Aty da aıtyp turǵandaı oǵan kilt, gaıkalardan bastap, kúrdeli prıborlar jáne basqa da óndiriske qajetti zattar kiredi. Taldaý merzim ishindegi bul jónindegi eks­portymyzdyń jalpy kólemi 50 mıllıon dollardy qurady. Bul osynyń aldyndaǵy bir jylmen salystyrǵanda 60 paıyzǵa artyq kórsetkish. Sonymen jalpylaı alǵanda, Qazaqstannyń óńdelgen óniminiń eksporty Keden odaǵy aıasynda qarqyndy túrde artyp keledi. Muny eń aldymen, el basshyly­ǵynyń Keden odaǵy aıasynda júr­gizgen jumystarynyń, sony­men qatar elimizde qolǵa alynǵan ja­ńa ındýstrııalandyrý baǵdar­la­masynyń alǵashqy jemisti nátı­jeleri dep aıtýǵa ábden bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Saılaýbaı TО́REMURAT, jýrnalıst.