Aıtpaǵymyz, bir kezderi jasyl qala dep Almatynyń atyn dúrkiretken tal-terekterdiń basym bóligi qartaıdy. Buryn saıa bolǵan aǵashtardyń kópshiliginiń dińgegi shirip tur. Qaı kúni, qandaı jaǵdaıda jalp ete qalatynyn bilmeısiń. О́kinishke oraı, ilýde bolsa da jelden qulaǵan kári aǵashtyń astynda qalǵan adamnyń da, kóliktiń de mysalyn tabýǵa bolady. Megapolıstiń kóp aǵashy qartaıǵany týraly álsin-álsin bolsa da másele kóterilip, joǵarydaǵydaı qaıǵyly oqıǵalar oryn alǵanda, dabyl da kóterildi. Endi bul az bolǵandaı, qala daraqtary taǵy bir dertke shaldyǵyp tur. Búginde turǵyndardyń kópshiligi tereze túbindegi aǵashtardan túsiniksiz taraqan sekildi jándikterdiń úılerge qaptap kiretinine shaǵymdanýda.
Endi aldaǵy 2-3 jylda Almaty emen men talshyn aǵashtarynan aıyrylýy ábden múmkin. Bul jaǵdaı Qazaqstannyń basqa óńirlerinde oryn alý qaýpi bar. Árıne, atalmysh qaýip aldyńǵy kezekte Almaty shaharyna tirelip turǵanyn aıtý kerek.
Máselen, Almaty qalasyndaǵy Bostandyq aýdanynyń qyryqqa jýyq páter ıeleriniń kooperatıvi jaqyn kúnderi aýdandyq ákimdikke janǵa jaısyz býnaq denelilerden (jándikterden) qutqarýdy ótinip, másele kóterdi. Naqtylaı aıtqanda, jaǵymsyz ıisti aǵash qandalalary qalalyqtardyń kádimgideı mazasyn alyp otyr. Olar, ashyq turǵan terezeler men úı sańlaýlarynan kirip alady. Onyń budan da kóbeıip ketýi men shaǵýynan qaýiptengen almatylyqtardyń endi alańdaıtyn da jóni bar.
Bul jaǵdaıdyń neden týyp otyrǵanyn suraǵanymyzda, J.Jıenbaev atyndaǵy Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń orman jáne jasyl jelekterdi qorǵaý sektorynyń ǵylymı keńesshisi Nursaǵym Ashyqbaev qalanyń jasyl jelekteri qaýipti hımııalyq ınsektısıdtermen sapasyz óńdeletindikten jáne mezgilinde atqarylmaǵan sharalardyń saldarynan bolyp jatqanyn aıtady.
– Sońǵy jaǵdaı ásirese ýytty hımııalyq preparattar, ıaǵnı ınsektısıdter qorshaǵan ortany lastap, qala turǵyndarynyń allergııasyn jáne indetti aýrýlardy qozdyrýda. Máselen, ınsektısıdtermen óńdelgen oryndarda qustar uıa salmaıdy da, ondaı aǵashtarda zııankesterdiń sany kúrt ósip ketedi.
Joǵaryda atap ótkendeı, Nursaǵym Jamaýbaıulynyń paıymdaýynsha, qazirgi kezde shahar turǵyndary taǵy bir asa qaýipti máselege dýshar bolýy ǵajap emes, ıaǵnı emen men talshyn aǵashtarynyń syrttan engen zııankestermen jappaı zaqymdalýy ábden múmkin.
Emen aǵashynyń úńgi egegishiniń, ıaǵnı emen zııankesiniń jappaı zaqymdanýy saldarynan qaladaǵy Bostandyq jáne Áýezov aýdandarynda emen aǵashtary ádemi turqynan kóz aldymyzda aıyrylyp barady. Emen aǵashynyń japyraqtary qýrap, tattanyp, qara-qoshqyl, adam shoshyr keıipke kele jatqanyn turǵyndar da baıqap júrgen bolar?!
Mamandardyń aıtýynsha, Tuńǵysh Prezıdent saıabaǵyndaǵy jasyl jelekterdiń jartysyna jýyǵyn quraıtyn emen aǵashynyń atalmysh zııankespen zaqymdaný dárejesi 60-65% aralyǵynda, al basqa jerlerde 70-95%-ǵa deıin jetedi.
– Eger shuǵyl shara qoldanylmasa, 2-3 jylda emen aǵashtary qýraǵan aǵashtarǵa aınalady, – deıdi ǵalym. – Al emen aǵashy bolsa óz kezeginde fıtonsıdter bólip, aýadan aýyr metaldardy soratyn jaqsy absorbent bolyp esepteledi.
Ǵalymnyń paıymdaýynsha, zııankester bizdiń óńirge Eýropadan otyrǵyzylatyn aǵash materıaldarymen jetkizilgen kórinedi. Mundaı jaǵdaıdan birinshi bolyp Bishkek qalasy zardap shekti. Onda eki jyl buryn emen aǵashtary túgeldeı sap-sary bolyp turdy. Bul jaǵdaı qalanyń jasyl jelek qurylysy jetekshisiniń laýazymdy ornynan ketýine deıin jete jazdasa da, qazirgi kezde mezgilinde atqarylǵan sharalar nátıjesinde jaǵdaı túzelip, emender aman saqtalyp qaldy.
Talshyn aǵashtarynda da osyǵan uqsas jaǵdaı baıqalady. Olardy ohrıdtik úńgigish nemese ǵylymı álemde ony talshynnyń úńgi kúıesi dep atalatyn zııankes zaqymdaıdy. Atalmysh zııankesti Iýgoslavııa entomologtary Deshko men Dımıchev Makedonııadaǵy Ohrıd kóli mańynda 1984 jyly zerttep, sıpatyn jazǵan. Sodan beri qaraı at talshyny ósetin jerlerge úńgi kúıe keń taralyp, búkil Eýropa men Reseıdiń eýropalyq bóligin is júzinde ıgergen.
– Ol jerde búgingi kúni jaǵdaı múshkil. Talshyn kóshetterin ósiretin kóshettikteri jabylý aldynda bolǵandyqtan, saıabaqtar talshyndy otyrǵyzýdan bas tartýda. Mundaı jaǵdaıdyń oryn alýy der kezinde sharalardyń atqarylmaýyna baılanysty oryn alýda.
Bizdiń eldegi jaǵdaıǵa kelsek, ohrıdtik úńgi kúıesi 2014-2015 jyldary Almaty qalasynyń Áýezov aýdanynyń jasyl jelekterinde baıqalǵan.
Nursaǵym Ashyqbaevtyń sózine qaraǵanda, úńgi kúıesine qarsy sharalardy júrgizý megapolıste óte qıyn.
Pestısıdtermen jıi óńdeı berý múmkin emes. Sonda da bolsa bir joly bar. Erte kóktemde bıoınsektısıdterdi paıdalanǵan kezde, onymen birge paıdaly býnaq denelilerdi jiberý jáne sýarý kerek. Bul sharalar úńgide qystaǵan qýyrshaqtar men japyraqtaǵy sańyraýqulaqtardy da joıady. Munymen qatar qoqystardy tyńǵylyqty tazartyp otyrý da jazdyń bastapqy kezeńinde zııankesterdiń sanyn áldeqaıda tómendetýge múmkindik beredi. Atalmysh shara barlyq jerde júrgizilgenimen, árdaıym tıimdi bola bermeıdi.
Jazdyń orta kezinde ekinshi, odan keıin úshinshi urpaqtary damıdy, zııankestiń sany qaıtadan artady, biraq qaptaǵan úńgiler tek tamyzda ǵana baıqalady. Bul talshynnyń vegetasııalyq maýsymnyń aýqymdy jartysynda qalypty pishinin saqtap qalýǵa múmkindik beredi de, sándik jáne qorǵaý mindetin de atqarady.
Ohrıdtik úńginiń Ortalyq Azııa bóligindegi jergilikti bıologııalyq ereksheligi áli de zerttelmegen. Onyń entomofagtar quramy da belgisiz. Sondyqtan, taıaý jyldarda Qazaqstanda da, Qyrǵyzstanda da olardyń syrttan enetin túrin zertteý asa mańyzdy. Eger talshyndar úńgi kúıesimen birneshe jyl qatarynan zaqymdansa, onda olardyń qýrap qalýy, múlde ólýi de ǵajap emes. Biraq olar tiri qalǵannyń ózinde, burynǵydaı jaıqalyp, shahardyń sánin keltirtip turmaıdy. Osyǵan baılanysty kóptegen eýropalyq qalalardyń mýnısıpalıtetteri kádimgi talshyndardy basqa zııankeske tózimdi formalaryna nemese aǵashtardyń basqa túrlerine qazirdiń ózinde aýystyrý sharalaryn qarastyrýda. Buǵan qomaqty shyǵyndar jumsalýda. Mysaly, Berlınde talshynnyń 80%-yn aýystyrý shamamen 300 mln eýroǵa baǵalanyp otyr.
J. Jıenbaev atyndaǵy Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary bizdiń jasyl jelekterdiń jaıqalǵan japyraqtaryn saqtaý úshin qorǵaý sharalary júıesin ázirleý maqsatymen emen men talshynnyń asa qaýipti jaýlarynyń bıologııalyq damýyna mindetti túrde monıtorıng júrgizý qajettigin usynyp otyr.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
