Áýbákirov álemi

«Túrkiler kórkemdik, súı­kim­dilik, jarqyn júzdilik, ádep­ti­lik, júrektilik, úlkenderdi, qa­rııa­lardy qurmetteý, sózinde tu­rý, márttik, kishilik, taǵy sondaı sansyz kóp maqtaýly qasıetke ıe» degen eken M.Qashqarı. Biz sol túrki jurtynyń urpaǵymyz. Túrki álemin, Maǵjan Jumabaev aıtqan Turan jurtyn tórtkúl dúnıege tanytqan biregeı azamat, ol – qazaqtyń  tuńǵysh ǵa­ryshkeri Toqtar Áýbákirov. Qazaqtyń jer betindegi ba­tyr­lyǵy men batyldyǵy qaı ǵa­syrda da kóre bilgen adamdarǵa  málim. О́tken ǵasyrdyń ort­a­sy­na qaraı bastalǵan bes jyldyq surapyl soǵysta ultymyzdyń uly men qyzdary uly jurttyń urpaǵy ekenin tanytty. Eńbekte de eren erlikterin kórsetti. Endi ǵarysh álemine qazaq uly qashan ushar eken dep júrgende, sol as­qaq arman Táýelsizdigimizdiń qar­sańynda, 1991 jyldyń 2 qa­za­nynda oryndaldy. Búkil bol­my­sy qazaqtyń dalasyna qaraı ba­la­sy da osyndaı deıtin tul­ǵaly Toqtar Ońǵarbaıuly ǵa­rysh­­qa qanat qaqty. Mine, sol kún­gi shadyman-shattyqtan beri de 20 jyl óte shyǵypty. Osy­ǵan oraı, elordadaǵy «Turan-Astana» ýnıversıteti «Toqtar Áýbákirov: tar jol, taıǵaq keshýden – ǵaryshqa!» atty ǵyly­mı konferensııa uıym­dastyrdy. Buǵan uıytqy bolǵan atalmysh oqý ornymen qatar, «Turan» ýnıversıteti, «Ǵarysh­tyq zertteýler men tehnologııa­lyq zertteý ortalyǵy» AQ, Sha­rýa­shy­lyq fılosofııasy akade­mııasy (Reseı), N.A.Nekrasov atyn­daǵy Kostroma memlekettik ýnıversıteti (Reseı), M.Lomonosov atyn­daǵy MMÝ-niń qoǵam­dyq ǵy­lym­dar ortalyǵy, t.b. Konferensııany «Turan-As­ta­na» ýnıversıtetiniń rektory Gúl­jamal Japarova ashyp, qa­zaq ǵa­ry­shy týraly tolǵamdyq oı­la­ryn ortaǵa saldy. Al  professorlar: O.Álıev, M.Ǵab­dýl­lına, V.Jú­nis­álıev, dosentter: G.Ábdi­ká­rimova, Á.Aıapbekova, K.Ba­zar­baeva, Ǵ.Ba­tyrhanov, taǵy basqa­lar baıandama jasap, onda ǵarysh salasynyń búgingi ahýa­ly, damý barysy men bolashaǵy jaıly aıtty. Ǵarysh álemi, ǵaryshtyq fızıka, hımııa, bıologııa, geologııa, medısına, psı­­hologııa, ekono­mı­ka, quqyq, etı­­­­ka, ekologııa, lıng­vıstıka, áde­bıet, týrızm tý­ra­ly oılaryn or­taǵa saldy. Sol sekildi ǵa­rysh­tyq ǵylym, ınnovasııa, jo­ǵary tehnologııalar máse­le­­leri­ne de erekshe kóńil aýdaryldy. Atalmysh oqý ornynyń pro­fessory, tehnıka ǵylymdary­nyń doktory, Halyq qaharmany, Keńes Odaǵynyń Batyry Toqtar Áýbákirov ǵarysh tarıhyna jan-jaqty toqtalyp, qazaq jurtyn tórtkúl dúnıege tanytqan táýel­­sizdigimiz týraly tebirenip turyp oı  qozǵady. Konferensııaǵa qa­ty­sýshylardyń, jalpy jurttyń nazarynda júrsin dep aıtqan áńgimeleri de jınalǵandardyń kóńilinen shyqty. – Meni qoshe­met­tep, kókke kóterip jatyr­syz­dar, olaryńyzǵa rahmet. Ǵa­rysh­qa 2 qazan kúni qazaq ushty. Men oryndaýshy boldym. Bul kúndi halqymyz uzaq armandap júrdi. Sol armandy oryndaý meniń moı­nyma júktelgen eken. Muny ǵaryshqa baryp qaıtyp kelgennen keıin ǵana túsindim. Alǵa­shyn­da, barmaımyn dep te qal­ǵanym bar. Biraq halyqqa kerek degende raıymnan qaıttym. Ha­lyqqa kerek degendi de keıin uǵyn­dym. Bul sapar – baqytty sa­par eken. Qazaq halqynyń bú­gil­gen beli jazylyp, basyn kó­ter­genine  kýá boldym. Táýel­siz­dikti ata-babalarymyz, odan taraǵan urpaq 300 jyl kútse, ǵaryshqa ushýdy da 30 jyl kútti. Qazaqtyń ǵaryshqa ushýy ar­qyly halqymyzdyń janshyl­ǵan namysy kóterildi. Rýhy oıandy. Kóp keshikpeı Táýelsizdigimizge de qol jetkizdik. Men árqashan kıeli baıtaǵymyzǵa, halqy­myz­dyń ulylyǵyna bas ıip jú­re­min. Kishkentaı halyq bolsaq ta, uly ult ekenimizdi kórsetip kelemiz, ereksheligimizdi tanytý ús­tin­demiz.  Dalamyzdy nyq qol­­da ustap kelemiz. Qazaqtyń da ǵa­ryshqa usha alatynyn dáıek­te­dik. Álemde azamatyn ǵaryshqa ushyr­ǵan memleketter onsha kóp emes. Bul turǵydan kelgende, Qazaq eliniń juldyzy árdaıym joǵary tur.  Men ár kez aıtyp júremin, ǵaryshqa ushqan Qazaq – men oryndaýshymen dep. Ult­tan, jerden úlken emespin. Sol ult pen baıtaq dalama janym sóngenshe qaryzdarmyn, – dedi. Halqyn súıgen qadirli aza­mat­tyń qurmetine arnalyp, otan­­dyq ǵarysh ǵylymy týra­ly oı-tolǵamdar ortaǵa salyn­ǵan al­qaly jıynǵa rýhanııat sala­sy­nyń da ókilderi kelgen eken. So­lardyń qatarynda belgili aqyn Serik Turǵynbekuly da júr­di. Ol osydan 20 jyl  buryn ǵa­rysh­ty baǵyndyrǵan qazaqtyń batyr uly týraly jan-jaqty oı tamyzyqtaı kelip, Áýbákirov ǵa­rysh áleminde júrgende, qazaq­tyń aıtýly kom­pozıtory Áset Beı­seýov ekeýi «Qazaǵym ushty ǵarysh­qa» degen án jazyp, ony radıodan áýeletkenin alǵa tart­ty. Ǵaryshqa qazaqtyń ushýy Táýelsizdigimizge jol ashty. Biz búkil túrki tektes elder ishinde tuńǵysh ret aspan álemine ula­ny­myzdy ushyrǵan ultpyz, dep sóz sońyn ǵarysh­ker­ge arnaǵan tolǵaýymen jal­ǵa­dy: «Halqym úshin júre­tin tol­ǵanysta, Sen baılanyp qalǵan­syń zor na­mys­qa. Sol bıikten qa­raǵan keń dalańda, Jor­typ júr­gen uq­saı­syń jol­ba­rysqa. Bar bıikke qushtarsyń, bar asýǵa, Shyn­dyq úshin daıyn­syń talasý­ǵa. Shyn jolbarys qamystyń ara­­synda, Sen jol­ba­rys halyq­tyń arasynda. Báseń bolsań – ba­syn­bas dushpan kimdi, Ar­shyp almaı keýdemdi qys­qan muńdy. Táýel­sizdik týdy dep tú­sinemin, Naǵyz qazaq ǵarysh­qa ushqan kúni». Kisiligi men kishiligi tarazy basynda teń turatyn Toqtar Áýbákirovtiń ár sózi jastardyń kóńiline qonyp, júregine daryp, olardyń otanshyldyq rýhyn oıatqany esh shúbásiz. Oǵan konferensııa aıaqtala bergende kýá boldyq. Jastar ǵaryshkerdi ortalaryna alyp, uzaq áńgime-dúken qurdy. Súleımen MÁMET. Astana.