«Iаdrolyq qaýipsizdik salasynyń lıderi»

Maqala taqyrybyndaǵy sóılem AQSh Prezıdenti Barak Obamanyń «Iаdrosyz álem úshin» atty Astana forýmyna qatysýshylarǵa Joldaýynan alynyp otyr. Osy sóz keshe jıynnyń Semeı jáne Kýrchatov qalalarynda jalǵasqan ekinshi kúngi is-sharalarynda oǵan qatysýshylardyń pikir-lebizimen qaıta jańǵyryp, qýatty únmen estile bastady. Bıylǵy jyldyń tamyz aıynyń sońynda Elbasy Jarlyǵymen Semeı atom polıgonynyń jabyl­ǵa­nyna 20 jyl toldy. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańyndaǵy osy bir asa mańyzdy oqıǵa keshegi alyp ım­perııa ydyramaı jatyp júzege asyrylǵanyn eskersek, onyń mán-mańyzy óz-ózdiginen aıqyndala túsedi ǵoı dep oılaımyz. Mine, sodan keıingi jerde álem kartasynda paıda bolǵan jańa turpatty mem­lekettiń izgi bastamasy alpaýyt elderdiń tarapynan da qoldaý taý­yp, jer jahanda tynyshtyq ornaı bastaǵany da shyndyq. Al egemen el atanǵan sátten bastap keshegi atom polıgonynyń as­tanasy Kýrchatov qalasynyń bol­mysy bútindeı ózgerip, beıbit maq­satta jumys isteı bastaǵany taǵy ras. О́tpeli kezeńniń osy shaqtaǵy ekonomıkalyq qıyndyqtaryna qa­ra­mastan, aıaǵynan endi ǵana turyp kele jatqan elimizdiń ıadrolyq sy­naqtardan zardap shekken otan­das­ta­rymyzǵa túrli jeńildikter qa­ras­tyryp, ótemaqy tóleý máse­le­sin óz ıyǵymen kóterip alǵany da barshamyzǵa aıan. Odan bergide qasıetti Semeıde, erke Ertis ózeni aıryǵyndaǵy aral­da «О́limnen de kúshti» degen atpen ıadrolyq synaq qurban­dary­na záýlim monýment ornatyldy. Mu­nyń syrtynda zamanynda Alash­tyń týy kóterilgen tarıhı qala endi beıbitshilik ordasyna aınalyp keledi. Sonyń aıǵaǵyndaı, Elba­sy­nyń Ortalyq Azııada ıadrolyq qa­rý­dan azat aımaq qurý týraly ıdeıasyna oraı, Semeıde osydan bes jyl buryn Ortalyq Azııa óńirindegi bes respýblıkanyń Syrt­qy ister mınıstrleri ózara shartqa qol qoısa, al burnaǵy jyly jo­ǵaryda atalǵan monýment janynda ondaǵan myń adam qatysqan beıbitshilik mıtıngisi ótkizildi. Sol alqaly jıynda Elbasy usyny­sy­men Semeı ıadrolyq polıgony ja­bylǵan kún – 29 tamyzdy Jappaı qyryp-joıý qarýynan bas tartý­dyń Búkildúnıejúzilik kúni dep jarııalaý týraly úndeý qabyldan­dy. Sol usynys ile Birikken Ult­tar Uıymynyń tarapynan qoldaý tapty. Birikken Ulttar Uıymy demekshi, ótken jyldyń sáýir aı­yn­da osy mártebeli uıymnyń Bas hat­shysy Pan Gı Mýn Semeı óńirinde bolyp qaıtty. Kórip, bilip otyrǵanymyzdaı, sońǵy jyldary álemde beıbitshilikti ornyqtyrý máselesi eshqashan kún tártibinen túsken emes. Aıta­lyq, jýyrda ǵana bul ózekti má­se­leniń Birikken Ulttar Uıymynyń alqaly jıynynda qaralyp, onda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń syn­darly sóz qozǵaǵany belgili. Al onyń sońy burnaǵy kúni Astanada «Iаdrolyq qarýsyz álem úsh­in» forýmyna kelip ulasty. Osy­laısha qashanǵydaı álemdik áńgime Qazaq elinde jalǵasyn tapty. Keshe túske jaqyn sol salı­qa­ly jıyn qonaqtary Semeıge at basyn tiredi. Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov bastap kelgen qu­ramynda MAGATE-niń Bas dı­rek­tory Iýkııa Amano, AQSh-tyń Energetıka mınıstriniń birinshi or­ynbasary Denıel Poneman, Ja­ponııanyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri, ıadrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdandyrý jónin­degi halyqaralyq komıssııanyń teń tóraǵasy Iorıko Kavagýtı, Nagasakı qalasynyń meri Tomıhısa Taýe, AQSh-tyń bizdiń elimizdegi elshisi Kennet Feırfaks jáne bas­qa álemdik deńgeıdegi qoǵam qaı­rat­kerlerin, sheteldik jáne otan­dyq belgili ǵalymdardy, buqara­lyq aqparat ókilderin áýejaıda Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń áki­mi Ber­dibek Saparbaev pen Semeı qa­lasynyń ákimi Aıbek Kárimov qar­sy aldy. Halqymyzdyń qonaq­jaı­lyq dástúrimen meımandarǵa gúl shoqtary, ulttyq dám usynyldy. Semeılikterdiń bul saltanatqa qyzý ázirlikpen kelgeni áýejaıdan bastap kórinip turdy. Iá, bul fo­rým­nyń mańyzdylyǵy sondaı, Memleket basshysynyń tapsy­rýymen Semeıdi kóriktendirý jumystary­na Úkimet tarapynan qomaqty qar­jy bólingen bolatyn. Soǵan oraı áýejaıǵa da jańartylý jumys­ta­ry júrgizildi. Negizgi jumystar bas­ty úsh nysan boıynsha atqa­ryl­dy. Sonyń jaqsy bir kórinisi – Semeıden ulylar eline qaraı bastap baratyn kúre tamyrdaı qasqa jol­dyń boıynda «Abaı joly» stel­lasy boı kóterdi. Al qaladaǵy or­ta­lyq alań tutasymen ózgertildi dese de bolady. Sóıtip, sońǵy ot­yz-qy­ryq jyldan beri eshqandaı jóndeý jumystary júrgizilmegen bul jer jaınap, jańǵyryp shyǵa keldi. Alań tósenishteri aýystyry­lyp, jańadan sýburqaq ornaty­lýy, so­nymen birge alańnyń túr­lishe bezendirilýi de ońdy sharýa boldy. Úshinshi basty nysan – aral­da­ǵy «О́limnen de kúshti» monýmen­tiniń mańaıy da ózgerip, qulpyryp shyǵa keldi. Munda jańadan «Mýtant» jáne «Qasıetti aǵash» alań­dary, «Beıbitshilik stellasy» ar­hı­tektýralyq kesheni boı kóterdi. Bıiktigi 28 metr osy stellanyń basynda kún shapaǵymen kómke­ril­gen shańyraqty aınala ushyp, kók aspanǵa talpynǵan jeti qarlyǵash beınelengen. Sondaǵy altyn tús­tes uıa beıbitshilik belgisin bildiredi. Qarlyǵash demekshi, ıadrolyq sy­naq aımaǵynda uzaq jyldan beri kórinbeı ketken bul qasıetti qus­tyń bıylǵy jyldan bastap bu­ryn­ǵy qut mekenine orala basta­ǵanyn qaıtersiz! Muqaǵalı syndy alyp aqynnyń bir jyr jınaǵy sol qasıetti qusqa arnalǵan óleńi­men «Qarlyǵashym, keldiń be?» dep atalatyndyǵyn barshamyz jaq­sy bilemiz. Sondyqtan polıgon­nyń jabylýynyń 20 jyldyǵy men aqynnyń bıylǵy mereıto­ıy­na sáıkes kelip jatqan bul quby­lysty jaqsylyqqa balaıyq. Osy oraıda sondaı keshendi jumys­tar­men birge, qala ishin abattan­dy­ryp, kógaldandyrý, joldardy jón­deý, jaryqtandyrý jumystary qosa júrgizilgenin aıta ketken jón bolar. Munyń bári jáne qysqa merzimde uıymshyldyqpen atqaryl­dy. Iаǵnı, bul máselede oblys, qala basshylyǵy iskerlik tanyta bildi. Astanada ótken forým baǵda­­r­lamasyna sáıkes qonaqtar mingen tikushaqtar aldymen Kýrchatov qa­la­syna bet alsa, olardyń ekinshi bir toby Semeıdiń densaýlyq saq­taý, bilim jáne mádenıet oryn­da­rynda bolyp, qala tirshiligimen je­te tanysty. Al sońǵy 20 jylda keshegi polıgon astanasy bolǵan Kýr­chatov qalasy da ózgeris, jańa­lyqtardan kende emes edi. Munda Elbasy Jarlyǵymen qurylǵan Ult­t­yq ıadrolyq ortalyǵy qazirde tolyq kúshinde jumys istep tur. Keıingi jyldary ómirge kelgen Iаdrolyq tehnologııalar parki bolsa ǵylym jańalyqtaryn is júzine asyrýda. Bir sózben aıtqanda keshegi polıgon astanasy búginde beı­bit maqsatta jumys isteýde. Onyń ústine el táýelsizdigine qol jetkennen bergi jerde qala bol­my­sy bútindeı ózgergen. Máselen, Kýrchatovta buryn bolmaǵan jańa­lyq – qazaq mektebi, meshit jumys istep tur. Onyń syrtynda osy qa­laǵa shetten kelgen qandastarymyz birtindep ornyǵa bastady. Olarǵa arnap buryn qańyrap bos qalǵan eki kóp qabatty úı kúrdeli jón­deýden ótkizilip berildi. Forým qonaqtary eń aldymen joǵaryda atalǵan Ulttyq ıadrolyq ortalyǵynda boldy. Tikushaq­tar­dyń qonýyna arnalǵan alańda olar­dy oblys ákiminiń orynbasary E.Kósherbaev, Kýrchatov qalasynyń ákimi A.Genrıh jáne Ulttyq ıadro­lyq ortalyqtyń bas dırektory Q.Kádirjanov qarsy aldy. Ulttyq kıimdegi qyzdar qonaqtarǵa ulttyq dám usyndy. Ortalyqtyń jańa ǵı­maratynda onyń basshysy meıman­dardy qysqasha óz jumystarymen tanystyryp ótti. Budan keıin qo­naqtarǵa Semeı ıadrolyq synaq po­lıgony týraly derekti fılm kór­setildi. Fılmnen soń olar osyn­daǵy polıgon murajaıynda bo­lyp, Semeı óńiriniń ótkendegi qa­sire­timen jáne ortalyqtyń bol­a­shaq­taǵy josparlarymen jete ta­nys­ty. Ekskýrsııadan keıin MAGATE-niń Bas dırektory qurmetti qonaq­tarǵa arnalǵan kitapqa óz qoltań­basyn qaldyrdy. Osy jerde Nagasakı qalasynyń meri bizdiń árip­tes­terimizge suhbat berdi. Qonaqtar kelesi kezekte «Iаd­ro­lyq tehnologııalar parkinde» bol­dy. Olarǵa osyndaǵy túrli jobalar menedjeri J. Jumadilova ra­dıa­sııa­lyq tehnologııalar kesheni jo­basy týraly túsinikteme berdi. Forýmǵa qatysýshylar, sondaı aq Kýrcha­tov­taǵy «Tokamak» mate­rı­al­dary jú­ıe­sindegi termoıadrolyq reak­tory­nyń jumysymen tanys­ty. Budan keıin forým qonaq­ta­ry­nyń bir to­by Semeı ıadrolyq po­lı­gony ala­ńyn­da boldy. Sol jerde MAGATE-niń Bas dırektory Iýkııa Amano, QR Syrtqy ister mınıstri Erjan Qa­zyhanov, ODVIаI daıyndyq komıs­sııasynyń atqarý­shy hatshysy Tıbor Tot baspasóz ókilderine má­lim­deme jasady. Eń sońynda «Baıkal-1» kesheninde bo­l­ǵan olar m­u­nan keıin Semeıge qaıtyp oraldy. «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» halyqaralyq forýmy osyndaǵy «О́limnen de kúshti» monýmentiniń basyndaǵy 20 myń adam qatysqan Semeı atom polıgony jabylýy­nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan bú­kil­halyqtyq mıtıngimen qorytyn­dy­landy. Ony qysqasha sóz sóılep ashqan oblys ákimi Berdibek Saparbaev bul asa mańyzdy sharaǵa 26 eldiń, 20-dan astam halyqaralyq qoǵamdastyqtardyń ókilderi qaty­syp otyrǵandyǵyn aıta kelip, El­basynyń beıbit maqsattaǵy basta­malary eń aldymen keshegi keńes zamanynda qyryq jyl qyrǵyndy basynan keshken, odan zardap shekken shyǵysqazaqstandyqtar tara­py­nan zor qoldaý taýyp kele jat­qandyǵyn tilge tıek etti. Sondaı-aq Prezıdentimizge AQSh memle­ke­tiniń basshysy tarapynan berilgen «ıadrolyq qaýipsizdik salasy lıderi» uǵymynyń óte tereń mánge ıe ekenine erekshe toqtalyp ótti. Kelesi kezekte sóz alǵan QR Syrtqy ister mınıstri Erjan Qa­zy­hanov Elbasy Jarlyǵymen ja­byl­ǵannan bergi jerde atom polı­gonynyń áleýeti tek beıbit maq­satta paıdalanyp kele jatqan­dy­ǵyna toqtaldy. О́tken jyly Semeı óńirinde bolyp, kóp nárseni óz kózimen kórip qaıtqan BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn basqa eldiń basshylaryn Qazaqstan jo­ly­men júrýge shaqyrdy, dedi ol. MAGATE-niń dırektory Iýkııa Amano da osy sózdi bekite tústi. Qa­zaqstan KSRO-dan qalǵan qater­li muradan óz erkimen bas tartty dedi ol. Taıaýda Venada biz de os­yndaı alqaly jıyn ótkizetin bo­lamyz. Sonda beıbitshilik jolyn­da­ǵy Qa­zaqstan tájirıbesin nası­hat­­taýdy óz boryshymyz dep bilemiz. Mıtıngide, sondaı-aq AQSh-tyń Energetıka mınıstriniń birinshi orynbasary Denıel Poneman, Nagasakı qalasynyń meri Tomıhısa Taýe, joǵaryda esimi atalǵan Tıber Tot jáne Abyraly eliniń týmasy Dúısembaı Qoshqarbekov jú­rekjardy sózderin ortaǵa sal­dy. Al Semeı ıadrolyq synaq po­lı­gony jabylýynyń 20 jyldy­ǵy­na arnalǵan mıtıngke qatysýshy­lardyń Úndeýin Semeı qalasynyń qurmetti azamaty, ǵylym doktory, professor Mıhaıl Panın oqyp berdi. Onda Nursultan Nazarbaev­tyń osydan 20 jyl buryn Semeı atom polıgonyn jaýyp, qoldaǵy ıadrolyq áleýetten bas tartqany teńdesi joq danalyq qadam bolǵa­ny, sóıtip ıadrolyq qarýsyz álem úshin álemdik qozǵalysty bastaǵ­a­ny atap kórsetildi. «Biz qolynda ıadrolyq qarýy bar jáne ony synaýdy jalǵastyryp otyrǵan mem­leketter halqyn ıadrolyq polıgondar únin máńgi óshirý shara­laryn qoldanýǵa shaqyramyz», dep aıaqtaldy Úndeý. Osy oraıda sóz sońyn sol kúni Semeı óńirinde maı tońǵysyz jaı­mashýaq shaq ornaǵanyn aıta ketsek deımiz. Munyń ózi aldaǵy ýa­qyt­ta keshegi ıadrolyq synaq aıma­ǵy­na qar­lyǵashtardyń top-top bolyp ora­latyndyǵyna senimińdi bekite túse­­­di. Solaı bolǵaı! Mine, táýel­siz Qa­zaqstannyń 20 jyl ishindegi ta­ǵy­ly­my mol tarıh sabaqtary osyndaı! Dáýlet SEISENULY. Kýrchatov – Semeı. –––––––––––––– Sýretterde: forým qonaq­ta­ry Kýrchatov qalasy men Semeıdegi eskertkish belgi ornatylǵan aralda. * * *   BUL – SIZDIŃ ǴAJAIYP ERLIGIŃIZ! Qurmetti Nursultan Ábishuly! 40 jyl boıy baıtaq dalamyzda ajal ýyn shashqan Semeı ıadro­lyq synaq polıgonyn óz Jarlyǵyńyzben jaýyp, synaqtardy toqtatqanyńyzǵa da mine 20 jyl tolypty. Bul, ásirese, bizder úshin erekshe mańyz­dy oqıǵa. Biz, Semeı halqy, osy erligińiz úshin Sizge qaryzdarmyz. О́ıtkeni budan 20 jyl buryn keńes­tik ımperııanyń ıadrolyq zalaldy kúshi myǵym, ás­kerı júıesi qýatty edi. Siz búkil júıeniń qar­sy­ly­ǵyna toıtarys berip, ǵajaıyp erlik ja­sa­dyńyz. Odan keıin de Semeı óńirine erekshe yqy­laspen qarap, jarylystardan zapy bolǵan halyq­tyń jaǵdaıyn jaqsartý, azyp ketken jerdi nárlendirý, zardap shekken adamdardy saýyqtyrý, jalpy Shyǵys óńirin kórkeıtý jolynda qajyrly eńbek etip kelesiz. Semeı óńiriniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin birneshe úlken memlekettik baǵdarlamalardy qabyldap, olardyń tabysty iske asýyn ózińiz qadaǵalap otyrsyz. Osynyń ózi bizdiń júregimizge erteńge degen senim men qýanysh nuryn uıalatady. Biz osy baǵdarlamalardyń qalaı júzege asyrylyp otyr­ǵandyǵyn óz kózimizben kórip, kýá bolyp kelemiz. Qamqorlyǵyńyzǵa rıza bolyp, batamyzdy berip otyramyz. Polıgon jabylýynyń 20 jyldyǵyna oraı «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» atty halyq­aralyq forýmdy shaqyryp, bar álemniń nazaryn bizdiń qasıetti ólkemizge aýdaryp, dúnıe júzinde ıadrolyq qarý ataýlyny qurtý jolynda tynbaı eńbek etip kelesiz. Beıbitshilik, ıadrolyq qaýipsizdik jolynda qanshama tyń bastamalar kóterip, usynystar jasap júrsiz . Biz jasymyz kelip, zeınet demalysynda júr­sek te osy jańalyqtardan habardar bolyp otyramyz. Tarıh úshin qas-qaǵym sát bolyp kórinetin 20 jyl ishinde búkil álemdik qoǵamdastyq beıbitshilikti tý etip kótergen jas memleketimizdiń ıgilikti isterine nazar aýdara bastady . Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn myrzanyń Sizge qaratyp «álemdik ıadrolyq synaqtarǵa qarsy qozǵalysqa siz jetekshilik etýge tıissiz» degen sózine biz qatty súısindik, kóńilimiz marqaıdy. «Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıinerge jarar ol», dep uly Abaı aıtqandaı, bizderdi súısindirip, mártebeńiz ósip, jarqyrap júrińiz. Astana tórinde ótken forýmnyń bizdiń Semeıimizde jalǵasyn tabýyn Sizdiń Semeıge degen yqylasyńyzdyń taǵy bir kórinisi dep túsinemiz. Biz sizben árqashan birgemiz!

Anatolıı EREMENKO, qalanyń qurmetti azamaty, qaladaǵy Qazaqstan halyqtary kishi Assambleıasynyń tóraǵasy, respýblıkalyq ardagerler uıymy oblystyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary; Hafız MATAEV, qalanyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri; Túıtebek BAIYSQAQOV, Sosıalıstik Eńbek Eri; Beken IMAHANOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi; Rafık HASENOV, soǵys jáne eńbek ardagerleri qalalyq keńesiniń tóraǵasy, úsh eńbek ordeniniń ıegeri; Petr KOLOMIN, soǵys jáne eńbek ardageri; Ǵazız AHMEROV, qalanyń qurmetti azamaty, soǵys jáne eńbek ardageri, tatar ulttyq-mádenı ortalyǵy basshysynyń orynbasary; Mıhaıl PANIN, qalanyń qurmetti azamaty, Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń prorektory, orys áleýmettik-mádenı ortalyǵynyń basshysy; Dúısembaı QOShQARBEKOV, eńbek ardageri, Abyraly aýdanynyń qurmetti azamaty; Nasen SEMBAEV, Semeı qalasynyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri; Seıitmuhamet TÁBÁRIKOV, eńbek ardageri, qoǵam qaıratkeri.

Semeı.