Búginde ómir saltyna aınalǵan dástúrimizdiń qaısysy ozyq, qaısysy tozyq, qaısysy bolashaqta ózge jurtpen eńse salystyryp, ıyq tirestirýge qabiletti ulttyń kádesine asady, qaısysy tobanaıaq qylyp, artqa súıreıdi – sony paryqtaı aldyq pa? Biz, Qazaqstan azamattary, Jańa ult álem aldyna qandaı bet-beınemen shyǵamyz?
Osy turǵydaǵy saýal da, sol aýyr kúrdeli saýaldyń jaýaby da – Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda.
Kez kelgen el men jer belgili bir jaǵdaılar toǵysynda memleket atana alady, biraq kez kelgen memleket ultqa aınala bermeıdi. Bútin ult bolyp túzilý úshin ony berkitetin julyn-tuta bolýy shart. Sol julyn-tuta – ulttyq ıdeıa. Eger ultty asa kúrdeli, názik aǵza dep túısinsek, ulttyq ıdeıa – sonyń jan júıesi, buzyp-bólshekteýge yryq bermes tiri júıkesi.
Adam úshin, adam arqyly, adam kúshimen
Áli esimde, 1992 jyly mekteptiń joǵarǵy synyptaryna kóshken kezimizde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń táýelsiz memleket retinde damý jáne qalyptasý strategııasy» atalatyn alǵashqy strategııalyq baǵdarlamasyn oqydyq. Endi bajaılasam, sol juqaltań kitapshada mejelengen maqsattyń kóbine jetippiz. Zerdeleı kele kóńilge toqyǵan taǵy bir oı – rýhanı jańǵyrý mindeti osy ýaqytqa deıingi strategııalyq qujattardyń barshasyn kókteı ótip, basyn biriktiretin altyn arqaý eken. Basqasha aıtqanda, rýhanı jańǵyrý – shırek ǵasyr boıy memleket qalyptaýdy kózdegen strategııalardyń ortaq túıini.
Álbette, jańasha tujyrylǵan oı, sony uǵymdy salǵan jerden sanaǵa sińirý – qıynnyń qıyny. Sodan da bolar, bir kezek abdyrap qalǵan áleýmet osy taǵdyrly qujatty tereń túsinýden góri uzyn-sonar jıynǵa boı aldyryp alǵany. Sodan da bolar, alyp maqsattyń naq ózegine túsýge taısaqtap, tápsirshi biraz qaýym, ishinde ózimiz de barmyz, syrtynan tamashalap júrip qalǵanymyz.
Bireý ańdady, bireý ańdamady, – Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bıylǵy sessııasynda rýhanı jańǵyrý negizderin Elbasynyń ózi «tilge jeńil, júrekke jyly tıetindeı» etip uǵyndyryp berdi. Munyń syry Prezıdenttiń ulttyq ıdeıaǵa degen berik kózqarasynda. Osy ıdeıa, osy muratty biz de solaı túısinip, solaı tereń qabyldaýymyz kerek-ti. Sonda ǵana saralaı túsindirýge óremiz kámil jetpegenmen, ishki qundylyǵyn irgeleıtinimiz anyq.
Qazir baǵdarly maqalanyń qoldanbaly, tapsyrmaly tarmaqtary jurtshylyqqa sátimen nasıhattalyp jatyr. «Kıeli jaǵyrapııa» birden qoldaý tapty. Jyldar boıy aıtylyp júrgen latyn grafıkasyna kóshý – sanadaǵy saǵym ıdeıadan ýaqyty, atqarylar jumys aýqymy aıqyn josparǵa aınaldy. Kindik qanyń tamǵan topyraqqa degen ystyq yqylas, alǵaýsyz kómek oıyn ózek etken «Týǵan jer» baǵdarlamasyn jastardyń qulshyna qabyldaýy kóńil kónshitedi. «100 kitap», «100 jańa esim» jobalary belsendilik týǵyzdy. Qazaq mádenıetin shet jurtqa tanytý mindetin de qapysyz túsingendeımiz. Árıne, munyń bári – ıgi is, rýhanı jańǵyrýdy, qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdy kózdeıtin ótimdi qural-tásilder. Degenmen de, maqaladaǵy alys oı, alyp mindet – ulttyq ıdeıa túzý isiniń negizgi ózegi tek bular emes.
Básekelik qabilet. Pragmatızm. Ulttyq biregeılikti saqtaý. Bilimniń saltanat qurýy. Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy. Sananyń ashyqtyǵy. XXI ǵasyrdaǵy Ulttyq sananyń ustyny, julyn-tutasy – osylar. Elbasy maqalasynyń arqaýy da – osy. Bul – júrdim-bardym «atqarylar is-shara baǵyttary» emes, bizdiń el, bizdiń ulttyń jany, júregi ispetti qasıetter.
Ortaq ulttyq qasıet-qundylyqty jurtshylyq sanasyna sińirý «Adam úshin, adam arqyly, adam kúshimen» prınsıpi arqyly júrgizilmek lázim. Rýhanı jańǵyrý – ıdeıa, al, shyntýaıttap kelgende, kez kelgen ıdeıa, qazirgi zaman turǵysynan qarastyrsaq, – taýar. Taýar ótimdi bolý úshin marketıng qaǵıdalaryn paıdalanýǵa týra keledi. Sımvolızm, assosıasııalyq qabyldaý sııaqty psıhologııalyq amal-tásildermen qatar testimonials tárizdi qarapaıym jarnamalyq formalar da kádege jaratylýǵa tıis. Iаǵnı, qaıtkende de halyqtyń shyn yqylaspen qabyldap, kúmánsiz senýi shart. Onsyz sananyń jańǵyrýy sarqyndy sýdaı tuıyqtalyp, ıdeıanyń ózi ómirsheń bola almaıdy. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý týraly sóz qozǵamas buryn, sol ıdeıanyń qajettiligine eń áýeli sóz ıesi ózimiz senýimiz – basty talap. О́zimiz shyn júregimizben ılanyp, tunyq sanamen saralaı bilsek qana Ulttyq ıdeıanyń juldyzy joǵary.
Qaıtalap aıtýǵa týra keledi, bul rette kúrdeli fılosofııalyq strategııalyq tolǵam, taldaýlarmen bir kelede marketıng-jarnamalyq formalar qatar júre beredi. Tipti keı oraıda sońǵysy utymdyraq shyǵyp jatsa, tań qalýǵa bolmaıdy.
Ortaq taǵdyrly ult
Elbasy usynǵan rýhanı jańǵyrýdy ulttyq ıdeıa dep tanysaq, bul ıdeıanyń tamyry tereńnen tartylǵanyn, qazaq janynyń eń qasterli ıirimderimen bite qaınasqanyn ańdarymyz kúmánsiz. Jatyrqaı qaraıtyndaı jat emes, ulttyq dúnıetanym, kózqarastyń, ulttyq obrazdyq-semantıkalyq júıeniń tól ózeginen sýyrtpaqtaǵan oılar.
Derbes Qazaq memleketiniń resmı meje-shegi sanalatyn XV ǵasyrdyń orta tusyna oısha oralsaq, tegi týys, talaıy bir, tili-dili, tirshilik salty uqsas túrki taıpalarynyń jańa ataýǵa atyǵyp, ortaq orda aıasynda uıysqanyn kórer edik. Basqasha aıtqanda alyp saharaǵa birde syıysyp, birde syıyspaı júrgen júz san rý-taıpa bir ǵana nyshan – «qazaqtyq» degen uǵym turǵysynda tutasyp, biregeılene bastady.
Oraıy kelip turǵanda, aıtar bolsaq, «qazaqtyq» ıdeıasynyń túp-tórkini – alys-jaqyn dep alalamaı, Qazaq eliniń taǵdyryn óz taǵdyryna balap, bir shańyraq astynda uıysýǵa umtylǵan qabılalardy sińirip ala berýdi kózdegen baýyrmaldyq nıette, etnıkalyq emes, mentaldyq prınsıpte jatyr. О́zin qýatty sezinetin, taǵdyr-talaıyna senimi mol kez kelgen irgeli elge tán qasıet. Shejirede aragidik ushyrasyp otyratyn «qyzdan týǵan, baýyryna salǵan, asyq jilik ustaǵan» dep keletin kóldeneń anyqtamalar – sonyń bir dáleli. Jáne bul rette qandaı da bir kemsitýge jol bermeıtin «Bárimiz bir Qazaqbaıdyń balasymyz, ár qazaqtyń bar qazaqta alynbaǵan enshisi bar» degen úzildi-kesildi aksıoma, qudiretti formýla iske qosylatyn bolǵan.
Alasapyran zamanda adasyp qalǵan osy bir asyl minezdiń nyshany ortaq taǵdyrly ult bolýdy kózdeıtin qazirgi Qazaqstan halqynan qylań beretindeı. Jáne sondaı bir uǵym-tanym qalyptaýǵa qolaıly ýaqyt ta endi týǵandaı. Ulttyq ıdeıa, negizinen, bólshek bútinge tutasyp, jat jaqynǵa ulasyp, ár tekti qaýym taǵdyry, tilegi bir elge aınalar syndarly tusta dúnıege kelerin eskersek, Astanadaǵy «Qazaq eli» monýmentiniń asqaq muraty tanylar edi, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń «Biz, ortaq taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memleket qura otyryp...» – dep bastalatyn málimdemesiniń túpki syry jańasha paıymdalar edi. Baǵzy túrik uǵymyndaǵy El – biregeılik, bútindiktiń, búgingi tilmen táptishtesek, ıdentıfıkasııanyń eń bıik satysy.
Memleket basshysy óz maqalasynda qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń birden-bir muraty halyqtyń rýhanı qýatyn qaıraý dep naqtylaı kórsetedi. О́tkenniń eń arda taǵylymyn súıeý etip, tóńiregimizdi barlap, keleshekke kún salyp, adam sanasyn jaryq eter izgilik pen meıirimdi oıatý, jáne sony ár adamnyń óz qalaýy, jan qalaýyna aınaldyrý qajet dep biledi. Sol sebepti de qoǵamdyq sanany jańǵyrtý isi el ómiriniń kúlli salasyn jańartý, jańǵyrtý dep túsingen jan. Jáne bul mindettiń údesine shyqpaı turyp, saıası, ekonomıkalyq jańǵyrtýǵa sirá da qol jetkize almasymyz anyq. Kez kelgen irgeli, bolǵan-tolǵan eldiń tarıhyn bajaılasaq, progrestiń, údere alǵa umtylýdyń kilti – ulttyq ıdeıaǵa degen senim ekenin ańdaımyz. Ulttyq ıdeıa el azamatynyń dúnıetanym, kózqarasyna tolaıym aınalǵan kezde, el irgesi myzǵymastaı bekıdi.
Álbette, qaıyrymdylyq, adaldyq – barsha adamzatqa has uǵym. Qazaq jurtynyń da ǵasyrdan ǵasyrǵa uzap, atadan balaǵa aınymaı kóshken asyl qaǵıda, kisilik kodeksi baryn umytpaǵan abzal. Sol kisilik kodeksi tórt-aq sózden turatyn formýlamen túıindelerin kezinde bilikti etnograf ǵalym Nursan Álimbaı jaqsy taratyp edi. «Adal – aram – obal – saýap». Qarap otyrsaq, kóshpendi úshin kóz ashqannan kórge kirgenge deıingi ómirindegi jaqsy men jamandy paryqtaýǵa temirqazyq bolǵan etıkalyq konstanta eken.
Abaı «bes asyl is, bes dushpan» kategorııasyn túbirlep berdi:
«О́sek, ótirik, maqtanshaq,
Erinshek, beker mal shashpaq –
Bes dushpanyń bilseńiz.
Talap, eńbek, tereń oı,
Qanaǵat, raqym, oılap qoı –
Bes asyl is, kónseńiz».
Búginde hat tanyǵan qazaqtyń bári taqpaqtaıtyn osy joldardyń, Abaıdyń óz sózimen aıtqanda, tereńine «súńgip, túbin kózdeıtin» ýaqyt áldeqashan jetti. Qoǵamnyń jegiqurtyna aınalǵan sybaılas jemqorlyq pen qylmystyq pıǵyldyń qarqynyna qarap, ótip te ketkendeı kórinedi keıde. Biz ózimizge tán, óz tarıhymyz, óz tuǵyrymyzǵa súıenip, óz rýhanı tamyrymyzdan tartylatyn moraldyq – etıkalyq normalar jasaǵyn, jańa Qazaqstannyń kisilik kodeksin jasaýǵa qaýqarly elmiz. Bul – biz úshin, bolashaq urpaq úshin, álem jurtshylyǵyna Qazaqstan turǵyndaryn mádenıeti joǵary, parasat-paıymy ornyqty, ilgerishil qaýym retinde tanystyrýǵa qajet shart.
Búgindik te emes,
myń kúndik te emes
Rýhanı jańǵyrý – ulttyq-memlekettik biregeıliktiń, bútindiktiń ustyny sanalýǵa tıisti, ótken men búgin, keleshektiń ajyramas ulasýyn arqaý etip, asa aýyr tarıhı júk arqalaǵan taǵdyrly maqala. Memlekettik múdde platformasy. Bir kúndik esep, myń kúndik múdde emes, máńgilik muratty kózdegen, qyl túbinde keri aınalmas qoǵamdyq, ekonomıkalyq damýǵa bastaıtyn ıdeologııalyq baǵdarlama. Onyń jıyn-keńes ótkizip, esep bere qoıýǵa yńǵaıly kezekti jańǵyryq emes, túbegeılep jańǵyrý ekenin túısiný – paryz.
Dál osy joldan ósken, órkendegen eldiń bári ótken. Malaızııadaǵy Rýkýnegara ıdeologııasy, Qytaıdyń Kelisimdi damý konsepsııasy, Atatúriktiń Túrkııaǵa nyqtap bergen Alty oǵy, Indonezııadaǵy Panchashıla jobasy... Sonyń bári memleketshil el azamatynyń óz qalaýymen túzilgen sapaly sana-sezimin qalyptaýǵa arnalǵan bolatyn.
Osy arada Alty oq jaıynda az ǵana sóz. «Alty oq» degenimiz – túrik qoǵamynyń sanasyn túbegeıli jańǵyrtýdy nysanalap, ozyq elder qataryna qosýdy maqsat etken jeti baǵyt. El konstıtýsııasyna engizildi. Zamanynda Atatúrik qurǵan Respýblıkalyq halyqtyq partııa búgin oppozısııada. Biraq «Alty oq» – báz-baıaǵysha ulttyq ıdeologııanyń ózegi. Iаǵnı, memlekettik múdde qalaıda saıası múddelerden joǵary tur. Saıasat kemesi qalaı shaıqalsa da, ázelgi baǵyt – jańǵyrǵan qoǵam qundylyqtary ózgermeıdi. О́zgerse, aýytqysa, ult tarıh qurdymyna ketpek.
Elbasy usynǵan rýhanı jańǵyrý platformasy da – sáttik saıası ańsardan qashanda joǵary turatyn, buljymas tuǵyr dep qabyldanýǵa laıyq. Zamandar almasyp, urpaqtar jańaryp jatsa da rýhanı jańǵyrýda belgilengen básekelik qabilet, pragmatızm, ulttyq biregeılikti saqtaý, bilimniń saltanat qurýy, Qazaqstannyń revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq damýy, sananyń ashyqtyǵy temirqazyq mindetin atqara bermek.
Búgin eski tarıhymyzdy túgendep, jańa tarıhty jasap jatyrmyz. Urpaqqa amanat eter basty baılyq – ult rýhyn qalyptap jatyrmyz. Myń jarym jyldyq baǵzy jazýda bir uǵym-sóz bar-dy, «qazǵantý» degen. «Qazǵantym, qazǵanmysh, qazǵandyq úshin, qazǵanmasa, qazǵanurman» degen formada barlyq derlik eskertkishte ushyrasady. Eldiń eńsesin bıiktetip, tik turǵyzý, ult jasaý, ult túzý maǵynasynda ekenin baıyptaý qıyn emes. Orys túrkologtary «prıobrestı» dep qate túsinipti. Qazaq aýdarmashylary «qaz turǵyzý» dep maǵynasyna jaqyn barypty. Semantıkalyq-semıotıkalyq qaltarysty tintsek, – otyryqshy qaýym úshin áldeneni, máselen, memleketti, jańadan jasaý, myqtap-myǵymdaý uǵymy «salý, qurý» (stroıt, build) sózimen túsindirilse, tabıǵatynan kóshpendi túrik jurty úshin dál osy jańadan jasaý uǵymy erterekte «kóterý, bıiktetý» sózderimen tórkindes. О́zimiz san-saqqa júgirtip júrgen «qazaq» sóziniń etımologııalyq tórkini de osy «qazǵantý» jaqta jatyr.
«Táńiri jarylqaǵany úshin túrik bútin qazǵanmysh edi» deıdi máńgi tas. Taǵy bir tusta aıtylady: «Úze Táńiri baspasa, astyda jer tilinbese, Túrik bútin, elińdi, tórińdi kim taptaıdy?» – deıdi. Elimizdi, tórimizdi jatqa taptatpaıtyn asyl qaǵıdalardan aınymasaq ıgi!
Asqar OMAROV
