Otyrys bastalǵanǵa deıin komıssııa músheleri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn basqarý jónindegi jobalyq keńseniń jáne onyń janynda jumys isteıtin Kommýnıkasııalyq ortalyqtyń qyzmetimen tanysty. Jobalyq keńse «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń barlyq baǵyttary boıynsha kúlli ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qyzmetin úılestirý boıynsha jumys isteıdi. Keńse tarapynan mınıstrlikter men ákimdikter usynǵan 1170 joba pysyqtalyp, qazirgi ýaqytta júzege asyryla bastady. Jalpy, komıssııa músheleri Jobalyq keńseniń barlyq jobalarymen tanysyp, arnaıy uıymdastyrylǵan kórmeni tamashalady.
Ortalyq ǵylymı kitaphana sırek kitaptar qorynyń ókili kórmege eń qundy kitaptar men qoljazbalardyń ákelingenin aıtty. «Bular mońǵol, shaǵataı, parsy, nemis tilderinde arab, latyn grafıkalarymen basylǵan dúnıeler. «Qazaq» gazetiniń 1913 jyly shyqqan 7-shi sany, «Aıqap» jýrnalynyń 1912 jyly shyqqan 5-shi sany, Ahmet Baıtursynulynyń 1914, 1925 jyldary shyqqan «Til-qural», «Álipbı» kitaptary, Muhtar Áýezovtiń Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnaǵan qoljazbasy, Máshhúr Júsiptiń qoljazbasy qyzyǵýshylyq týdyrady dep oılaımyn. Kórmede HIH ǵasyrdaǵy Quran kitaby da tur. Jalpy, bizdiń sırek qordaǵy Quran kitaptarynyń barlyǵy da HIH ǵasyrda shyqqan dúnıeler. Jurtshylyq úshin tyń dúnıeniń biri – Aqsaq Temirdiń tarıhy týraly belgisiz avtordyń shaǵataı tilinde jazǵan qoljazbasy. Muny zertteý, qazaq tiline aýdarý – sırek qordyń aldaǵy jumys josparyna engizildi», dedi ol.
Sondaı-aq, kórmege fransýz ekspedıtory Gýstav Levonnyń, Radlovtyń kitaptary, Alekseı Harýzın esimdi avtordyń «Kırgızy Býkeevskoı Ordy» kitaby, túsindirme sózdikter de qoıylǵan. Osynyń ishinde Harýzınniń Bókeı Ordasyndaǵy halyqtyń antropologııalyq erekshelikteri, jasy, boıy, salmaǵy týraly eńbegin atap aıtýǵa bolady. Munda Ordadaǵy sol kezeńdegi halyq sany adamdardyń jas shamasy boıynsha bólip-bólip kórsetilgen. Jalpy, kórmege 28 kitap pen qoljazba ákelinipti. Al, kitaphanadaǵy sırek kitaptar qorynda 300 myńnan asa kitap bar. 1940 jylǵa deıin shyqqan kitaptardyń barlyǵy da sırek kitaptar qoryna alynǵan.
Budan soń Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵımaratynda Ulttyq komıssııanyń kezekti otyrysy bastaldy.
Otyrysty Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy – Ulttyq komıssııanyń tóraǵasy Ádilbek Jaqsybekov ashyp, júrgizip otyrdy.
Ulttyq komıssııa tóraǵasynyń aıtýynsha, Elbasy aıtqan baǵdarlamany júzege asyrýda naqty qadamdar jasalyp, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy memlekettik organdar jumysqa belsendi qatysyp keledi. Sondaı-aq, oblystarda arnaıy komıssııalar, jobalyq keńseler, sarapshy toptar qurylyp, jumystyń alǵashqy nátıjeleri kórine bastady. «О́zderińiz kórdińizder, kóp jumys jasalǵan. Ulttyq komıssııa arnaıy toptary jumystarynyń alǵashqy nátıjeleri bar. Biz osy sharalardy uıymdastyrýda jańa deńgeıge shyqtyq. Búginde jańa alfavıttiń jobasy jasaldy. Kıeli jerlerdiń geografııasy boıynsha 600 nysan belgilendi. Olardyń 22-sinde ǵylymı-restavrasııalyq jumystar bastaldy. «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha keń kólemde jumystar júrgizilýde. Mádenıet baǵytynda eń jaqsy shyǵarmalar tańdap alyndy. 17 oqýlyqqa aýdarma jasalýda. Bul osy jumystardyń basy ǵana», degen bolashaqta úlken jumystar atqarylatynyna basa mán berdi. Baǵdarlamanyń aýqymdy jalpyulttyq jobaǵa aınalý qajettigin aıtty. Sondaı-aq, otyrysta qaralatyn eki máselege arnaıy toqtaldy. Onyń biri – «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha óńirlerde atqarylǵan jumystardyń alǵashqy nátıjeleri bolsa, ekinshisi – jumys toptary qyzmetiniń nátıjeleri.
Bul oraıda alǵashqy baıandamany Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev jasap, baǵdarlama aıasynda jasalǵan jumystarmen tanystyrdy. Oblys ákiminiń málimetinshe, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetinde keńse qurylǵan. Onda baǵdarlama aıasynda zııaly mamandardan, qoǵam múshelerinen qurylǵan arnaıy jumys toptary saraptama júrgizýde. Sondaı-aq, óńirdiń tarıhyn tanystyrý, ıgilikterin kórsetý maqsatynda joǵary oqý oryndarynda ólketaný mamandyǵy ashylǵan. «Bizdiń óńirdiń tarıhyn kórshi óńirlerge, kórshi memleketterge tanytý maqsatynda ekspedısııalar jumys isteýde. Bizdiń negizgi maqsatymyz – qazirgi urpaqqa tarıhty jetkizý, olarǵa óziniń elin, ultyn, Otanyn súıý úshin patrıottyq tárbıe berý. Bul maqsatta «О́nege» klýbyn da ashtyq. Bıyl Uly Jibek jolynyń bizdiń óńirde ornalasqan jármeńkesiniń 150 jyldyǵy, Eset batyrdyń 350 jyldyǵy, Ǵazıza Jubanovanyń 90 jyldyǵy. Mine osy datalarǵa baılanysty is-sharalar qabyldandy. Qazir daıyndyq jumystary júrip jatyr», dedi Aqtóbe oblysynyń ákimi.
Ol «Atameken» baǵdarlamasy boıynsha oblys aýdandarynda «Týǵan jer», «Týǵan el» aksııalary júrip jatqanynan habardar etti. Sondaı-aq, quny 2 mlrd 800 mln teńgege baǵalanǵan 555 kásiptik jobanyń júzege asyrylatynyn aıtty. Bul jobalar boıynsha, eldi mekenderde balabaqshalar, klýbtar, sporttyq alańdar jáne skverler salynbaq. О́ńirden shyqqan kásipkerlerdiń qoldaýymen birinshiden, memleket-jekemenshik áriptestik negizinde, ekinshiden, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi negizinde quny 48 mlrd teńgeniń 71 baǵdarlamasy júzege asyrylatynyn da atap ótti. Onyń búginde 9-y iske qosylyp qoıǵan. Oblys ákimi búginde «Aqtóbe – qutty meken» aksııasy aıasynda arnaıy saıt ashyp, Aqtóbede kindik qany tamǵan azamattardy týǵan jerine shaqyrǵandaryn, nátıjesinde álemniń 15 elinen 200-den asa azamattyń jınalǵanyn málimdedi. Olar Aqtóbede ótkiziletin forýmǵa qatyspaq. Jerlesterdiń esebinen «Jubanov úıi» salynbaq. Al «Analarǵa taǵzym» jobasy kásipkerlerdiń kómegimen júzege aspaq. Jalpy, forým aıasynda áleýmettik jáne bıznes jobalardyń tusaýy kesiletin bolady. Berdibek Saparbaev «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna oblystan 88 adamnyń tizimin usynǵanyn da aıtyp, jobanyń krıterıılerin naqtylaý kerektigine mán berdi. «Tulǵa bul tizimge qandaı negizben, qandaı shartpen, qandaı talappen kiretinin naqty jasaý kerek», dedi B.Saparbaev.
Budan keıin Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetov sóz aldy.
− Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy halqymyzdyń qyzý qoldaýyna ıe bolǵan mańyzy erekshe joba, elimizdegi saıası reformalar men ekonomıkalyq jańartýlardyń logıkalyq jalǵasy. Mádenı kodty saqtaı otyryp, tamasha ulttyq salt-dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń basty shartyna aınaldyrý – qazaqstandyq qoǵamnyń búgingi álemdik syn-qaterlerge qaıtarar jaýaby. «Maqsatqa jetý úshin, bizdiń sanamyz atqarar isterden ozyp júrýi, odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis», degen Elbasy sózi aldyńǵy otyz eldiń qataryna qosylý jáne «Máńgilik el» bolýdy murat etken elimizdiń árbir azamatynyń sanasyna oı salyp, jigerin janıtyn qaǵıda, degen oblys ákimi Danıal Ahmetov óńirde «Rýhanı jańǵyrýdyń» basty baǵyttary boıynsha maqsatty jáne josparly sharalar qolǵa alynǵanyn jáne «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi qurylǵanyn atap ótti.
Oblys ákiminiń aıtýynsha, atalǵan úderiske S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ, D.Serikbaev atyndaǵy ShQMTÝ, Shákárim atyndaǵy SMÝ jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy, Qoǵamdyq keńes pen qoǵamdyq uıymdar tartylǵan. Osylaısha, «Rýhanı jańǵyrý» besjyldyq baǵdarlamasy jasaldy. Bul «Rýhanı qazyna», «Tárbıe jáne bilim», «Atameken», «Aqparat tolqyny» atty 4 ishki baǵdarlama boıynsha 61 jobadan quralady. Jalpy bıýdjeti 28 mlrd teńgeni qurasa, bıyl bul jobalarǵa 7 mlrd teńge baǵyttalyp otyr. Onyń ishinde úsh tildi bilim berýdi damytý, arheologııa salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary, ishki týrısterdiń aǵymyn arttyrý bar. «Rýhanı qazyna» ishki baǵdarlamasy sheńberinde 19 óńirlik joba júzege asyrylady. Atap aıtqanda, «Shyǵys Qazaqstannyń órkenıet qubylystary» negizgi bazalyq jobalardyń biri retinde óńirdiń biregeı tarıhı-mádenı keshenin biriktirmek jáne «Kóne qazyna», «Shyǵys Qazaqstan injý-marjany» ishki jobalarynyń da basyn qosady. «Kóne qazyna» aıasynda Berel, Shilikti keshenderindegi arheologııalyq qazba jumystary men ǵylymı-zertteý jumystary jalǵasyn tabady. Qońyráýlıe men Yrǵyzbaı ata kesenesine ınfraqurylym jelileri salynyp, Shilikti keshenine áınekten arnaıy sarkofag turǵyzylady, «Tarhan geologııalyq qıyǵy» ashyq aspan astyndaǵy mýzeıi ashylady. Barlyq jádigerlerdi О́skemende boı kóteretin arheologııa jáne zamanaýı óner mýzeıine qoıý josparlanyp otyr.
Al týrızmdi damytý men muralardyń tanymaldylyǵyn arttyrýǵa negizdelgen «Shyǵys Qazaqstan injý-marjany» ishki baǵdarlamasy aıasynda kıeli oryndar kartasy jasalyp, týrıstik ınfraqurylymdar keńeıedi, sý qoımalarynyń emdik qasıeti zertteledi. Sonymen birge, «Rýhanı qazyna», «Abaı álemi» kitap serııasyn shyǵarý, mýzeı qoryn sıfrly júıege kóshirý, «Mádenı kod: Shyǵys Qazaqstan» arhıvi men kitaphanasyn qurý, «Mýzyka álemi», «ART Zaman» festıvaldaryn ótkizý, teatrlar men shyǵarmashylyq uıymdardyń gastrolderin uıymdastyrý kózdelgen.
Sondaı-aq, «Qazaqstannyń tabıǵaty jáne tabıǵı muralary» jobasy aıasynda kóp danamen Shyǵys Qazaqstan atlasyn, ósimdikter men janýarlardyń Qyzyl kitabyn basyp shyǵarý josparlanyp otyr. Bul basylymdar barlyq mektepter men kolledjderge, kitaphanalarǵa túsedi. Jáne barlyq materıaldar men jobalardyń nátıjesi «Týǵan jer: Shyǵys Qazaqstan» ınternet platformasyna ornalastyrylyp, barshaǵa qoljetimdi bolady.
Ári qaraı «Tárbıe jáne bilim» ishki baǵdarlamasyna toqtalǵan oblys basshysy bilim, otansúıgishtik, mádenı jáne rýhanı qundylyqtardy nasıhattaýǵa baǵyttalǵan 7 óńirlik joba jasalǵanyn, onyń 14 ishki baǵdarlamadan turatynyn jetkizdi. «Munda biz úshtildilikti damytý boıynsha oqytý baǵdarlamasyn jalǵastyramyz. Biz buǵan eki jyl ishinde 1,7 mlrd teńge bólgen bolatynbyz. Osy oraıda muǵalimderdiń tildik biliktiligi men oqytý ádistemesin kembrıdjdik júıe boıynsha jetildirý kýrstary ótkizilip, oǵan shet tilin tikeleı úıretýshiler shaqyryldy, biryńǵaı oqýlyqtar satyp alyndy, pedagogterdi materıaldyq turǵydan qoldaý júzege asyryldy. Al «Bilikti maman» jobasynda joǵary oqý oryndarynyń básekege qabilettiligin kóterý boıynsha mektep bitirýshilerdiń basqa elge ketýin tómendetý, jergilikti joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı-tehnıkalyq jáne zertteý bazalaryn jaqsartý, sheteldik ǵalymdardy shaqyrý, jańa qajetti mamandyqtar ashý sııaqty keshendi sharalar atqaryldy. Bıyl biz oblystyq bıýdjetten 200 bilim granty úshin 50,8 mıllıon teńge bóldik. Qazirdiń ózinde nátıje bar. Byltyr shetke oqýǵa 1800 mektep bitirýshi ketken bolsa, bıyl – 890», dedi D.Ahmetov.
Sol sııaqty «Rýhanı bilim berý» jobasy dinı aǵartý, ekstremızm men radıkalızmge qarsy is-áreketterdiń tıimdiligin kóterý, dintaný salasynda bilikti mamandar daıarlaýǵa baǵyttalady. Qazirgi kezde 156 ımam Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasymen birge ázirlengen baǵdarlama boıynsha kýrstardan ótýde. Osy maqsatta oblystyq bıýdjetten 150 mln teńge bólindi. Shyǵys Qazaqstan dintaný kolledjin qurý men bilim granttaryn bólý josparlanyp otyr.
Oblys basshysy sondaı-aq, «Atameken» ishki baǵdarlamasy kishi otannyń taǵdyryna jaýapkershilik sezimi men azamattyq belsendilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn, osy rette demeýshiler men mesenattar qarjysy esebinen 5,6 mlrd teńgege 157 áleýmettik joba júzege asyrylǵanyn atap ótti. Onyń ishinde qalalar men aýyldardy kóriktendirý, áleýmettik nysandardy jańa zamanaýı jabdyqtarmen qamtamasyz etý, qaıta jóndeý, qurylys ispetti aýqymdy jumystar atqaryldy. Búginde taǵy 142 jobanyń tizimi jasaldy. Ony júzege asyrýǵa 8,8 mlrd teńge qajet. Qazirgi ýaqytta 186 ınvestor men 22 iri kásiporynnyń seriktesteri anyqtaldy. Sondaı-aq, materıaldyq, medısınalyq, zańgerlik jáne basqa da kómekti qajet etetin tulǵalardyń bazasy jasaldy. D.Ahmetov sóz sońynda atalǵan jobalardyń Prezıdenttiń qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jónindegi tapsyrmalaryn tıimdi júzege asyrýǵa múmkindik beretinin jetkizdi.
Jalpy, otyrys barysynda qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý jobasy boıynsha tıisti jumys toby osy kúzde jańa álipbıdiń nusqasyn qaraýǵa usynatyny, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda gýmanıtarlyq pánder boıynsha 17 oqýlyqtyń tizimi jasalyp, aýdaryla bastaǵany, «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy aıasynda respýblıkalyq deńgeıdegi – 100, óńirlik deńgeıdegi 500 nysannyń tańdap alynǵany belgili boldy. Sondaı-aq, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy boıynsha úzdik týyndylardyń tizimi jasalǵan. Oǵan ádebıet salasyndaǵy − 216, teatr, kıno jáne horeografııa janrynda − 48, beıneleý óneri boıynsha − 182, mýzyka salasynda 200-den astam shyǵarma engizilgen. Al «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna respýblıka boıynsha 1500 ótinim túsken, biraq olar ashyq daýys berý nátıjesinde anyqtalatyn bolady.
Qatysýshylar lebizi
Muhtar MANKEEV, «Qazaqstan-2050» jalpyulttyq qozǵalysy keńesiniń tóraǵasy:
– Bizdiń qozǵalys tarapynan birneshe jobalar júzege asýda. Onyń birinshisi – latyn álipbıine kóshirý jobasyn qoldaý boıynsha kórme ótkizý. Bul baǵytta eki kórme ótkizdik. О́tken ǵasyrda elimizde latyn álipbıiniń dáýreni júrip turǵan kezde shyqqan 1500 kitapty taptyq. Jyldyń sońyna deıin kórmeni barlyq óńirde ótkizýdi josparlap otyrmyz. Ekinshi, rýhanı jańǵyrý aıasynda jobalar reestri degen bar. Sonyń qatarynda kraýdsorsıng.kz degen aýqymdy joba bar. Bul qanatqaqty joba Batys Qazaqstan oblysynyń Oral qalasynda bastalýda. Basty maqsaty – jergilikti atqarýshy organdar men qoǵamnyń arasyndaǵy kommýnıkasııalyq kedergilerdi joıý. Qazir bılik tarapynan kóptegen jaqsy bastamalar kóterilip, óńirlerdi damytýǵa arnalǵan jaqsy baǵdarlamalar shyǵyp jatyr. Biraq, qoǵammen, ıaǵnı halyqpen sóılesken kezde olardyń 70-80 paıyzy álgi baǵdarlamalar týraly, olardyń qandaı nátıjelerge jetkizetinin bilmeıdi eken. Sondyqtan, jergilikti atqarýshy organdar qandaı da bir jobany nemese baǵdarlamany veb-portalǵa jarııalap, halyqpen talqylasa degen ıdeıa aıttyq. Bul ıdeıamyz qoldaý tapty jáne rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylatyn bolady. Iаǵnı, kraýdsorsıng.kz jobamyz baǵdarlamaǵa engizildi. Qazan aıynan bastap júzege asyryla bastaıdy.
Anatolıı BAShMAKOV,
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Qazaqstan halqy Assambleıasy kafedrasynyń meńgerýshisi:
− Ulttyq komıssııanyń kezekti otyrysynda keleli máseleler aıtyldy. Bul óte kúrdeli, ózekti jumys. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa deıin elimiz jańǵyrýdyń birneshe satysynan ótti. Barlyǵy da mańyzdy. Alaıda, biz kez kelgen reforma men jańǵyrýdy jeke oı-sananyń daıyndyǵynsyz bastaı almaımyz. Men A.Eınshteınniń «Adamzattyń dúnıetanymyn ózgertýden atomdy talqandaý jeńil» degen sózin jıi esime alamyn. Sondyqtan, osy aýqymdy jumysqa qatysy bar Ulttyq komıssııa músheleri bizdiń sanamyzdy jańǵyrtýdyń nemese qaıtadan qurý máselelerimen aınalysýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin sezinýi tıis. «Týǵan jer» jobasy sheńberinde Ulttyq komıssııa men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń komıssııasyna qoǵamdyq sanaǵa yqpal ete alatyn, aýdıtorııaǵa óz oıyn jetkize alatyn tulǵalardy shaqyrý týraly usynys engizdim. О́ıtkeni, «sóz – bizdiń oı-sanamyzdyń kıimi» degen uǵym bar. Biz aýdıtorııaǵa qandaı kıimmen kelemiz, qandaı sóz aıtamyz? Iаǵnı, Prezıdenttiń qazaqstandyqtardyń oı-sanasyn jańǵyrtý týraly ıdeıasy óte ózekti.
Biz óńirlerge shyqtyq. Men úsh oblysta jergilikti aktıvpen kezdestim. Ázirge «Rýhanı jańǵyrý» jobasy aıasynda uıymdastyrý jumystary júrgizilip jatyr. Qyrkúıek aıy týa bul baǵyttaǵy jumystar qyzady. Bul birneshe onjyldyqtarǵa sozylatyn aýqymdy jumys. Oǵan rııasyz kóńilmen den qoıý qajet.
Dýman ANASh,
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgender
Igor BÝRGANDINOV,
Baýyrjan JÝASBAEV
