Baqytty bolý formýlasy

Ult­tyq dúnıetanym ereksheligin ta­nytatyn oıýlardy ǵylymı túrde damytyp, rýhanı qazyna retinde aınalymǵa engizýde Á.Marǵulan, B.Ibraev, Q.Murataev bastaǵan ǵa­lymdarymyz kóp eńbek sińir­di. Biraq ony tutas ǵylym re­tin­de qarastyryp, eptilikke, isker­likke, sheberlikke baýlıtyn ór­nek­terdiń jarasym, úılesim, sán, parasat, jy­lylyq, sulýlyq, oı­lylyq syı­laıtyn qasıetin ashýda sıqyrdyń tilin biletinder sylbyrlyq tanytyp keledi. 

Jaqynda «Túri de, ataýy da kóp qazaqtyń oıý-órneginde keńis­tiktiń jumbaǵy jasyrýly. Oıý – tabıǵattyń aınasy. Ár oıýdyń tili bar. Oıýdy óz ómirine durys paıda­lana alǵan, qajetine qısyndy úılestire alǵan adam ózi qalaǵan baqytqa, densaýlyqqa, jetistikke qol jetkize alady» degen pikirdi oqydyq. Qazaqtyń turmysy men dástúrindegi oıý-órnektiń ornyn jaqsy baǵamdaı bilgen astanalyq Elena Gomer bul pikirge ulttyq oıýl­ar álemin áldeneshe jyldan beri zerttep júrgennen keıin kel­genin aıtady. Nátıjesinde, qazaq ertegileri jelisimen birneshe fılm túsirip, prodıýserlik jumys­pen aınalysatyn E.Gomer «Radý­jnaıa matrısa» atty otandyq fen-shýı jobasyn jasaqtap shyqqan. 

Biz qalaıyq-qalamaıyq, búgingi kúni úıine, keńsesine, úı ishindegi ár­bir bólikke, bólmeleriniń or­na­lasýyna, ishindegi jasaý-jı­hazdaryna deıin mán berip, ola­r­dyń ornalasýynan energe­tı­kalyq maǵyna izdeıtin, solaı jasasa barshasy baqytty bolyp ketetindeı, baıyp shyǵa keletindeı japyryla oqyp, jasaýǵa asyq bolyp júretin Qytaıdyń fen-shýı deıtin ilimi bar jáne ol óz qa­laýynsha tabysty jumys istep keledi. Syrtqy esigi­ne syń­ǵyr­la­ǵan qońyraý taǵyp, syzylǵan bıkeshi qarsy alatyn alqyzyl tústi dúkenderdi kez kelgen iri qalalardan samsatyp ashyp tastaǵandaryna qaraǵanda, qytaıdyń bul ili­mi­ne qyzyǵýshylyq búgin-er­teń joıylmaıtyn sııaqty. San ǵasyrlar buryn halyq uǵymy­na sińip, turmysyna enip ket­ken osy qytaılyq ilimdi Elena Gomer túbirimen joqqa shyǵa­ryp otyr. «Árıne, fen-shýıdyń artyqshylyǵy, qyldaı nársesin qa­lammen jazyp, qaǵazǵa túsi­rip, qujattap qoıatyn qytaı hal­qy­nyń tııanaqtylyǵy men muqııat­tylyǵynan týyndaıtyn shyǵar, al qazaqtyń dalamen, tabıǵatpen úılesimde, tereń tanymynan týǵan dástúr-uǵymdary júıelenbeı, shashyrandy ómir súrgeninen baǵa­lanbaı kele jatyr», deıdi Elena hanym. 

Aýzymen tıyn tistegen, ózi bir tóbe altynnyń ústinde otyratyn kólshikte júrgen kúlimsi baqanyń baqýatty jandardyń úıiniń tóri­nen ǵana emes, kabınetindegi keń ústeliniń ústine de qonjıyp alyp, ıesin áne-mine baılyqqa ke­neltip tastaıtyndaı baqyraıyp otyratyn sıqyna kádimgideı ashý bildirdi. «Turyp qalǵan tospa sýda, borsyǵan batpaqtyń ishinde ómir súrip júrgen kebeje qaryn qurbaqa qalaısha adamdy baılyqqa bastamaq? Baılyqtyń belgisi – túıe, al baqýattylyqqa jeteleıtin jol – qazaqtyń oıý-órnekteri», deıdi oıýdyń qasıetin zerttep júrgen orys kelinshegi. Onyń oıý-órnekterge negizdelgen jobasy qytaı ilimine múlde qarama-qarsy. Ol tipti fen-shýıdyń ýaqytsha kómek beretinin, al qazaqtyń oıý-órnegi ómir boıy qýanysh pen baqyttyń qushaǵynda ustaıtynyn aıtyp, sendiredi. Al bul ilimin ózi bylaısha tarqatady. 

Túıeniń baılyqtyń basy bolyp sanalatyn sebebi, Muhammed paı­ǵambardyń ózi kúndelikti sharýa men kúnkóriske túıeni paıdalanyp qana qoımaı, ony aıryqsha qadirlegen. Shyǵysta dáýirlegen uly órkenıet­tiń de bastaýynda túıe tur. Shyǵys­tan Batysqa qaraı sozylǵan Uly Jibek jolynyń boıymen teń-teń júk artyp, altyn-kúmis, arpa-bıdaı arqalaǵan da osy oısylqara janýary bolatyn. Túıe – shólde de, shóleıtte de shydamy berik, ústine myń-san júk artylsa da, myńq etpes mańǵaz minezinen aınymaıtyn tózimdi janýar. Dúnıe de, mal da aldyn aınadaı boljap, artyn baǵamdaıtyn, baqyrdy eńbekpen taýyp, altynǵa aınaldyrǵansha bel jazbaı jumys isteıtin, qıyndyqqa qarsy tura alar qaısar minezdi, az sóılep, kóp is tyndyratyn adamdarǵa beriledi. «Al buǵan oıý-órnektiń ne qatysy bar?» degen saýalǵa, Elena Vladımırovna: «Baıqasańyz, oıýlarda arna bolady, bir-birimen jalǵasyp sala-sala bolyp jatady. Adamnyń basyna bir bitken dáýlet te, sóz joq, arna, saı-sala qýalaıdy, ıaǵnı urpaq qýalaıdy. Isi keri ketip, sharýasy shatqaıaqtap, bankrotqa ushyraǵan mıllıonerlerdiń qaıta turyp, bıznesin op-ońaı ońaltyp alýynyń astarynda osyndaı tamyr beriktigi, arna jalǵastyǵy jatady», deıdi. Osy baǵytta Elena jeti túrli oıý usynyp, olardyń árqaısysynyń mazmunyn baıandady. Elena Vladı­mırovnanyń paıymynsha, ár oıý kempirqosaqtaǵy jeti spektrdiń túsimen jikteledi. 

Mysaly, densaýlyq oıýy – den­saýlyqty jaqsartady. Otbasy oıýy – erli-zaıyptylardyń qa­rym-­qatynasyn nyǵaıta túsýge sep­ti­gin tıgizip, shańyraqty bere­kege toltyrady. Sáttilik oıýy – oı­ǵa alǵan maqsatqa jetýge kómek­tesedi. Shyǵarmashylyq oıýy – oı arpalysyna túsip, toqyraýda júrgenderdiń shabytyn oıatady. Al muny qalaı paıdalaný kerek? Úıimizdegi eń kózge túsetin bıik jerge, keńsemizdiń ońtaıly bury­shyna álgi baqany qalaı orna­lastyrsaq, oıý da ózimiz paıda­la­natyn árbir buıymnan kórinis tabýy tıis. Ústimizdegi kıim-ke­shek, qolymyzdaǵy ydys-aıaq, dastarqan, jatyn oryn jabdyǵy, bir sózben aıtqanda, kúndelikti tu­tynatyn buıymdary oıýmen, órnekpen kómkerilse, oıǵa alǵan is te birte-birte ońǵa qaraı qadam baspaq. Oıý – boıyna energııa jınaqtap, aqparat sińirgen. 

Árıne, biz kóbine oıýdy áde­milik dep tanımyz, sán úshin qol­danamyz, al onyń qyryq qatparly fılosofııalyq mánine boılaı bermeımiz. Árbir órnektiń turaq­tandyrylǵan júıe ekenin, onyń dene men psıhıkaǵa qolaıly áser ete alatyn qasıeti bar ekenin etnografııa ǵylymyn bir ǵalymdaı eńsergen Aqseleý Seıdimbek aǵamyz da tamsana aıtyp otyratyn edi. Zer salyp qaraǵan adam, oıýlardan jan-janýarlar álemin, aspan álemin, ósimdikter ólkesin jazbaı tanıdy. Qazaq oıýynyń atasy arqar múıiz ben qoshqar múıizden bastap, qus tumsyǵy, qus qanaty, aı, kún, juldyz, gúldiń áldeneshe túri, súıir, sopaq, dóńgelek pishindi túrli geometrııalyq buryshtar tabıǵattan syr tartyp qana qoımaıdy, olar boıyna qazaq halqynyń sanǵasyrlyq tájirıbesimen tekserilgen energııalyq aqparatty darytqan, tartylys qasıeti joǵary naǵyz magııalyq mánge ıe orasan kúsh bolyp shyqty. Shynynda da, ájelerimizdiń tekemeti men alashasy kıiz úıdiń kórki ǵana emes, onyń kólemi men boıaýy, sany men sapasy sol úıdiń áleýmettik jaǵdaıynyń kórinis-kórsetkishi bolǵanyn eske alaıyqshy. Oıý tek kilem men syrmaqqa ǵana salynǵan joq, oıý-órnekter esik kózindegi ábdire men búıirdegi sandyqtan da, aıran quıylǵan torsyq pen qymyz usynylǵan tostaǵannan da, jaǵalata jaıylatyn quraq kórpelerden de kórinis berip, kózdi arbaıtyn. 

Túrki, parsy, arab oıýlarynan qazaq oıýlarynyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Elenanyń budan arǵy josparynda qazaqtyń basqa da keń taraǵan órnekteriniń qyr-sy­ryn tanyp-bilý bolyp otyr. Tipti ol ıogtardyń medı­tasııasy úshin qazaq oıý-órnekteri beınelengen ki­lem­she shyǵarýdy oıǵa alyp otyr. Aldaǵy mamyr aıynan bastap ult­tyq oıý-ór­nekpen ádiptelgen balalar kıiminiń bir legin saty­lymǵa shyǵaryp, nátıjesin baıqap kórmek. Eń qýanarlyǵy, Ele­nanyń avtorlyǵymen dúnıege kel­gen«Radýjnaıa matrısa» – «Qýa­nyshty qalyp» jobasynyń franchaızıngin Ýkraına kásipkeri satyp alyp, eki jyldan beri óz elinde tabysty jumys istep jatqan kórinedi. «Qazaqtyń fen-shýıyn jobalap shyqqaly beri meniń ómirimde adam aıtsa nanǵysyz qýanysh pen jaqsylyqtar bolyp jatyr. Eń bastysy, ne nárseni maq­sat etip, oıyma alsam, sol oryndalady», deıdi Elena. Ba­qyt­ty bolýdyń formýlasyn biletin nıeti adal adam basqamen bólisýge asyǵady emes pe? Qazaqtyń oıýy qany basqa ózgeni de qýanyshqa keneltip jatsa, tól ónerimizdiń ózimizge tıgizetin áseri tipti ǵajap bolar ma eken?

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY