Osyǵan oraı Ulttyq mýzeı janynan qurylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy «Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary» jobasynyń 100 nysanynyń tizimin usynǵany belgili. Munyń bári «Arheologııalyq jáne arhıtektýralyq eskertkishter», «Iri orta ǵasyrlyq qalalyq ortalyqtar jáne Qazaq handyǵynyń astanalary», «Dinı jáne ǵıbadat oryndary», «Tarıhı tulǵalarǵa qatysty kıeli oryndar» sekildi sanattarǵa bólingen.
Tizimge tarıhı tulǵalarǵa qatysty 20 kıeli oryn engizilgen. Solardyń biri – Aqtóbe oblysynda Ábilqaıyr hanǵa arnalǵan «Han molasy» memorıaldyq kesheni.
Burynǵy derekterge saı, halqymyzdyń almaǵaıyp zamanda el basqarǵan dana handarynyń biri, dańqty qolbasshy Ábilqaıyr beıitin qazaqtar eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt zııarat etken. Tek HH ǵasyrdaǵy dúrbeleńderden keıin ǵana zııarat etý toqtaǵan.
«Han molasy» qorymyn 1979 jyly «Úrker» romanyn jazýǵa ázirlik barysynda jazýshy Ábish Kekilbaev izdep kelgen. Onda han beıitin kórsete alatyn aqsaqaldardyń kózi tiri edi. Alaıda, sol ýaqyttaǵy keńes bıliginiń qazaqtyń dańqty perzentterine degen kózqarasy saldarynan, han qabiri basyna belgi qoıý múmkin bolmady.
Al Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty etnologııa bóliminiń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Ájiǵalı bastaǵan zertteýshiler bul jerde zertteý jumystaryn 1998 jyly bastady.
«Han molasy» – kóne qorym. Ol oblysymyzdyń Áıteke bı aýdanyndaǵy Tolybaı eldi mekeninen 90 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Zertteý jumystary bastalǵanda, munda tek tómpeshikter men keı tustardaǵy qulap jatqan qulpytastardan basqa eshteńe kózge ilikpeıtin. Bir kezdegi kúmbezdi tamdar jermen-jeksen bolǵan… Al Ábilqaıyr han súıeginiń osy qorymda jatqanyn el aýzyndaǵy derekter ǵana emes, orys zertteýshilerinen qalǵan jazba derekter de rastaıdy. I. Kraft 1898 jyly «Han molasynyń» Torǵaıdan 80 shaqyrym jerde ekenin, han qabiriniń basynda ósip turǵan aǵash baryn jazyp qaldyrǵan, sondaı-aq qazaqtardyń ol jerdi qasıetti oryn sanaıtynyn da atap kórsetken.
«Han molasy» qorymynda zertteý jumystary, ásirese, 2007 jyldan bastap keshendi túrde júrgizildi. Bul jumystarǵa tarıhshylar, etnoarheologtar, etnograftar, sáýletshiler, topyraqtanýshylar, geofızıkter, antropologtar, genetıkter, taǵy da basqa mamandar tartyldy.
Qorym 16 gektar jerdi alyp jatyr. Eger 1998 jyly 700 beıit anyqtalsa, keıingi zertteýlerde qabirler sany myńǵa jýyqtady. Derekterde Ábilqaıyr hannyń qypshaq dástúrimen jerlengeni aıtylǵan. Iаǵnı qarý-jaraǵy ózimen qosa kómilgen. Qabir basyna hannyń uly Nuraly 12 aǵash ekken desedi. Zertteýshiler han qabirin osy derekterge súıenip izdegen edi.
Uzaq jyldar boıǵy zertteýler nátıjesinde han qabiri naqty anyqtalǵannan keıin, bul jerde Ábilqaıyr hanǵa arnalǵan memorıaldyq keshen ashý jóninde sheshim qabyldandy. Bul sheshim Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıymen tuspa-tus, 2015 jyly júzege asty. Osy jyldyń 2 qazanynda memorıaldyq keshenniń ashylý saltanaty ótti. Ábilqaıyr hanǵa arnalǵan memorıaldyq keshen turǵyzý maqsatynda respýblıkalyq deńgeıde konkýrs jarııalanyp, belgili sáýletshi Bek Ybyraev usynǵan nusqa maquldanǵan bolatyn. Keshen Ábilqaıyr han kesenesi men úsh bólikti alyp eskertkishten turady. Eskertkishtiń bıiktigi – 23 metr. Ár bóliktiń astyńǵy jaǵynda «Ábilqaıyr han» degen jazý bar jáne Uly Dalany jaılaǵan barlyq qazaq rýlarynyń tańbalary salynǵan.
Keseneniń bıiktigi 15 metrge jýyq. Dıametri – 8,5 metr. Qurylysty júrgizgen mamandardyń aıtýynsha, bastapqy saraptamalyq jumystar kezinde tereńdikten kóne keseneniń qaldyǵy tabylǵan. Ony saqtap qalý úshin kesene dıametri ulǵaıtylyp, segiz qyrly etip salynypty. Qurylys jumystaryna Mańǵystaýdan ákelingen aǵylaı tasy paıdalanyldy. Bul tastyń qasıeti Kún men jelge mújilmeı, kerisinshe, bekı túsedi...
Indıra О́TEMIS,
jýrnalıst
Aqtóbe oblysy,
Áıteke bı aýdany
Sýretterde: memorıaldyq
keshennen kórinister
