Nurqanat Jaqypbaı: Sen meni spektaklderimniń ishinen izde

Mundaı kesek sózdi ónerin tutasymen ómirine aınaldyrǵan jandar ǵana aıta alsa kerek. Tulǵa tabıǵatyn ashý maqsatynda óner jaıly oı órbitýin ótinip barǵanymyzda, keıipkerimiz sýretkerlik bar qupııasyn aldymyzǵa jaıyp salmaı, kerisinshe, shyǵarmashylyq álemin zerdeleýge osylaısha jańashyl ári jaýapkershiligi mol jol salyp bergen. 

Mine, sol júzdesýden bastap bizdi rejısser Nurqanat Jaqypbaıdyń sýretkerlik álemi bir sát te beıjaı qaldyryp kórgen emes. Shyǵarmashylyq áleminde bolyp jatqan árbir jańalyqty qalt jibermeı qadaǵalap, rejısserdiń ózi jasyrǵan sol jumbaǵynyń sheshimin kúni búginge deıin sheshýge talpynyp  baqtyq. Jaýabyn taptyq pa, tappadyq pa, ony ýaqyttyń enshisine qaldyra turyp, sýretkerdiń spektaklderi arqyly tanyǵan óz keıipkerimizdiń kórkemdik qupııasyn zerdelep kórsek...

Sulýlyqtan syr sýyrǵan...

Nurqanat Jaqypbaıdyń kór­kem­dik álemi degende, eń áýe­­li oıǵa sulýlyq pen taza­­­lyq  degen ǵalamat qa­sıet­­ter ora­lady. Sulýlyq – Nur­qanat Jaqyp­baı shyǵarma­shylyǵynyń ózegi dese de bol­ǵandaı. Qarapaıym sheshim men qara­ba­ıyr saraptaý sýretker tabıǵatynan alshaq. Qandaı janrda dúnıe týdyrma­syn, kez kelgen shyǵarmasyna kór­kem­­dik tal­ǵam turǵysynan ak­ter­ler­ge, kórerme­ni­ne jáne eń áýeli ózine bıik talap qoıa­dy. Sol talǵam údesinen shy­ǵý úshin de talmaı, tynbaı eń­bek­tenedi. Sol sebepti de Nur­­qa­nat Jaqypbaı jumysyn­daǵy sezimdi selt etkizer syrshyl­dyq pen ro­man­­tıkanyń, tereń fılosofııalyq baıyptaý men paryq­taýdyń baı ıirimderi bir­den ózine baýrap alyp, qoıy­lym tabıǵatyna etene boıla­typ, á degennen ózine eli­tip áketedi. 

Iá, sahnanyń serigi – sulý­lyq! Sulý­lyq­tan bura tartqan óner ómirsheńdiginen aırylady. Tabıǵatyn taptaýryndylyqqa uryndyrady. Muny bizdiń bú­gingi áńgime arqa­ýyna aınal­dyrǵan keıipkerimiz jaq­sy tú­si­ne­di. Túsinip qana qoımaı, ár isi men maqsatynda sheber paı­dalanyp ta kele­di. Sulýlyq  onyń ómirlik kredosyna aınalǵandaı... 

Bizdiń rejısser áleminiń kór­kem­dik qupııasymen eń al­ǵash­qy tanystyǵymyzǵa sebep­ker bolǵan – T.Ahmetjannyń «Sulý men sýretshi» noktıýrny. Mundaǵy es­te­tı­­ka­lyq názik perneler, astarly jum­baqtaýlar, sózden góri únsizdigi, ishki paýzalary basym mızan-ssenalar, lırıkalyq ıirim – barlyǵy-barlyǵy kórermenin kúndelikti kúıbeńniń qarba­lasynan jy­raq áketip, tek qa­na teatr syılar tylsym ále­m-­  ­niń qaqpasyn aıqara ashady. Rejıs­serdiń ár detaldan se­zim men estetıka izde­geni aı­qyn seziledi. Sondyqtan da qoıylym taý sýyndaı móldir­likke, aqsha qardaı tazalyqqa qol jetkizgen. 

Sahnadaǵy aınadaı tol­qyp jat­qan kól­diń móldir kelbeti – ǵashyq jannyń diril­shil kóńi­liniń kórinisindeı. Súıgen jú­rek­­tiń kirshiksiz peıilimen, taǵatsyz sezimimen jarasa da, ja­rysa da tolassyz tolqıdy. Qoıy­lymnyń taza­lyǵy son­daı, qy­byr etseń, osy bir móldir álem­­nen ajyrap qalatyndaı, daýy­­syńdy sál qattyraq shy­­­­ǵar­­­sań, ásemdikpen matalyp, sulýlyqqa tumshalanǵan mynaý ap­paq dúnıeniń kúl-parshasy shyǵyp shaǵylardaı bir saǵat boıy demińizdi ishi­ńizge tartyp, aıalaı tamashalaısyz. 

Jalpy, rejısser retinde Nur­qa­nat Jaqyp­baıdyń ózi­ne ǵana tán qoltańbasy, sýret­­kerlik saraptaýy – oqıǵa­ny sımvol­men sóıletý stıli­men erekshelenedi. Iаǵ­nı, Nur­qa­nat Jaqypbaı – sımvolıst.  Rejısser sahnada bar qu­pııa­syn ashyp tastamaıdy. Sýret­kerlik saraptaýyn­da jumbaq, astar, allegorııa basym. Sol ar­qyly ónerdi tur­mystyq qara­baıyrlyqtan alshaq áketip, kó­rer­menin talǵam men óre bıi­gine qaraı jeteleıdi. О́ziniń jasyr­ǵan jumbaǵyn sheshýge qyzyq­tyrady. Sondyqtan da rejısser jumysy kórer­mendi jalyqtyrmaıdy, keri­sinshe qupııasynyń syryn bi­lý­ge ózine qaraı tartady, qy­zyq­tyrady. Nurqanat Ja­qypbaıdyń keıipkerleri kó­rer­menine eshqashan aqyl aıtyp, qoıylym boıy keńinen kó­silip otyrmaıdy. Kerisinshe, soń­ǵy sózdi ár adamnyń ózine, jú­rek únine qaldyrady. Spek­­taklden ár kórermen óz ar­ma­nyn, óz oıy men mu­ra­tyn, óz túsinik-tanym, talǵam-paıymyna qaraı jeke-dara arqalap shy­ǵady. 

Jańalyqtyń jarshysy

Nurqanat Jaqypbaı – ult­tyq rejıssýraǵa ózindik qol­tańba, sony saraptaýymen en­gen sanaýly sýretkerlerdiń bi­ri. Rejısserdiń áý bastaǵy tańdaǵan soqpaǵy da, maqsaty da aıqyn – sahnadaǵy qaı týyndysyna da jańalyqpen kelý, óz­ge­lerge uqsamaý, ónerdiń bar múm­kindigin shegine deıin paıdalaný. Jáne ol maqsatyna barynsha adaldyq tanytyp ke­ledi. N.Jaqypbaı úshin sah­nadaǵy uzyn-sonar sóz áre­ketinen buryn, qımyl men oı áre­ketine basymdyq berý zor ma­ńyzǵa ıe. Sol sebepti de re­jısserdiń keıipkerleri syldyr sózge sarań, kórermenine oryn­dy-orynsyz aqyl aıtýdan aý­laq, kerisinshe, qııalǵa baı, jan dúnıesi syrshyldyqpen se­rik, oılanǵysh, tolǵanǵysh ke­ledi. Sahnadaǵy keıipker ómi­rin sýretker sózden emes, eń birinshi áreketten, qımyl es­te­tıkasynan izdeıdi.

Eger  HHI ǵasyrdaǵy zamanaýı teatr óneri talapta­ry turǵysynan qaraıtyn bol­saq, qazir tek qana qurǵaq sóz­di tirek etip qoıylym qoıý ja­ńa­lyq bolýdan áldeqashan qal­ǵan. Búginde teatrdyń sıntetıkalyq óner retindegi ró­li alǵa shyqty. Kórermendi tań­ǵaldyrarlyq jańalyq usyn­basań, teatrǵa óz erkimen ta­ban tireı qoıar jastar kóp emes. Sebebi, qazirgi ǵylymı teh­nıkanyń qaryshtap damy­ǵan ǵasyrynda, sahna arqyly aqyl aıtyp, pálsapa soǵyp oty­rýdy – ýaqyt ta, sahna zań­dylyǵy da kótermeıdi. Álem­dik teatr úrdisinde sahna – shyǵarmashylyq qııal-qarymyn tarazyǵa tartyp, synǵa salatyn talǵam baro­metrine aınalǵan. Sondyqtan da, teatrda qarabaıyr oılap, qarapaıym tirshilik keshýge tıtteı de oryn joq. Qazir tájirıbeniń ǵasyry. Mine, osy úrdisti óz shyǵarmashylyǵynda úzdik paıdalanyp júrgen otandyq rejısserlerdiń ishinde Nurqanat Jaqypbaıdyń esimi erekshe atap ótýge ábden laıyq. Álemdik teatr, rejıssýra mek­tebiniń ozyq tájirıbelerin ıge­re otyryp, sońǵy on jylda qazaq teatr úrdisinde sony súr­leýin, kásibı mektebin qalyp­tastyrdy. 

Sahna sańlaǵy  shyǵarma­shy­lyǵynyń kelesi ereksheligi, ıakı altyn qazyǵy, negizgi us­tan­ǵan baǵyty – ýaqyt pen she­ka­raǵa, ult pen ulys, qatyp qal­ǵan dástúr men daǵdyǵa baǵyna bermeıdi, kúlli adamzatqa ortaq adamı problemalardy ár qolǵa alǵan eńbeginde tý etip kóteredi. Sol sebepti de sahnadan kórermen júregine jol tartar ár spektakli ólmeıtin ómir, óshpeıtin tynys ta­ýyp, ýaqyt alǵa jyljyǵan sa­ıyn eskirmeı, kerisinshe, ózektiligin ótkirlendire túsedi. Kór­kem­dik talaby joǵary, taqy­ryby talǵampaz, aıtar oıy ózekti ondaı qoıylymdar sanatyna Nurqanat Jaqyp­baı qoltańbasynda taǵdyr tapqan N.Gogoldiń «Revı­zor», Sh.Aıtmatovtyń «Jan azaby», D.Salamattyń «Ǵa­ıyp­taǵy mahabbat sazy», S.Raev­tyń «Mekkege qaraı uzaq jol», Sh.Aıtmatov pen Á.Ke­kilbaıulynyń «Shyńǵys han», P.Merımeniń «Karmen», B.Soqpaqbaevtyń «...Kózime bir kórinseń, bala ǵashyq...», Ý.Shekspırdiń «Asaýǵa tusaý»,   O.Bókeıdiń «Ataý kere» syndy birqatar jumysyn mysalǵa keltirip ótýge bolady.

Nurqanat Ja­qypbaıdyń keıipkerleri kó­rer­­menine eshqashan aqyl aıtyp, qoı­y­lym boıy keńinen kó­silip otyr­maıdy. Ke­risinshe, soń­ǵy sózdi ár adam­nyń ózi­ne, jú­rek únine qaldyrady. Spek­­­takl­den ár kórermen óz ar­ma­nyn, óz oıy men mu­ra­tyn, óz túsinik-tanym, tal­ǵam-paıymyna qaraı jeke-dara ar­qalap shyǵady.
 

Qaıtalanbas qoltańba

Halyq teatrǵa jańashyldyq izdep keledi. Ár  rejısser – jeke­leı ereksheliktiń ıesi. Osy ólshem aıasynan tarqatar bol­saq, án jáne plastıkany qatar ushtastyra otyryp, ónerdegi óz súrleýin qalyp­tastyrǵan rejıssser Nur­qanat Jaqypbaı rejıssýrasyna tán ereksheliktiń biri – sýretker qoltańbasynda sah­nalanǵan qoıylymdardyń bar­lyǵynda derlik lırıka-roman­tıkalyq ıirimderdiń ke­ńinen qoldanylýy der edik. Bolmysynan romantık, sezimtal shyǵarmashylyq ıesiniń kez kelgen týyndysynan kóńil pernelerin qozǵarlyq názik ıirimge kezigesiz, sýretker janyn da sol sahnalyq ju­my­sy arqyly tanyǵandaı bola­syz. Rejısserdiń árbir sah­nalyq týyndysy – onyń jan dúnıe áleminiń aınasy. Sol aınada syrǵa toly, jum­baqqa baı sýretker jany be­derlenedi. 

Nurqanat Jaqypbaı – estet. Qaı qoıylymyna da ishki já­ne syrtqy talǵampazdyqpen keledi. Turmystyq qaraba­ıyrlyq, keıipkerlerdiń jerbaýyrlaı til qatyp, otbasy, oshaq qasyndaǵy áńgimeni sóz etetinderi joqtyń qasy. Re­jıs­ser keıipkerleriniń bar­lyǵy óner bıiginen óktem ún qatady, fılosofııalyq pál­sapa­shyl, tereń tolǵanǵysh, oıshyl, armanshyl, spektakl­derin jalǵyz márte kórip, to­lyq­­qandy túsinip ketetin kó­rer­men nekensaıaq. Ár spek­tak­li kórermennen bıik óre men tereń talǵampazdyqty, jan-­jaqty bilimdi talap etedi. Sony­symen de Nurqanat Ja­qyp­baı qoıylymdary kóp re­jıs­serlik jumystan odaǵaı­lanyp, daralanyp turady. 

«Maǵan spektakl qoıý úshin ga­zet­tegi oımaqtaı maqala jet­ki­likti. Jaqsy nárseni as­pannan izdeýdiń qajeti joq. Qazaq gazet­terin qarap otyramyn, stýdentterdiń óleńderin min­det­ti túrde qıyp alamyn. Kish­­kentaı esse-áńgimelerdi alyp qoıamyn. Mysaly, qazir reper­týarymyzda «Mahabbat mınıatıýrasy» degen spektakl bar. Gazette «Mahabbat mınıatıýralary» degen atpen shaǵyn ǵana áńgimeler basyldy. Sol áńgi­melerdi unattym da, qıyp saq­tap qoıdym. Balalarǵa oqytsam ba dep qansha júrdim. Sóıtip júr­gende, ol gazet sarǵaıýǵa aı­naldy. Birde Máskeýge fes­tıvalǵa shaqyrý alyp, jolǵa shyq­tyq. Alda jol uzaq. Sol sa­par­da sáti túsip, poıyzdyń ishin­de álgi áńgimeni akterlerge oqyt­tym. Oıymyz bir jerden shyq­ty.  Barǵansha 3 táýlik, qaıt­qansha 3 táýlik – 6 kúnde spektakl shyǵardyq», deıdi rejısser.  

Mine, bul – rejısser Nur­qanat Jaqypbaıdyń sýret­ker re­tindegi ózindik ereksheligi. Jan-­dúnıesimen úndes, kóńi­line qonǵan dúnıe kórdi me, kúı talǵap, jaǵdaı izdep, shabyt sha­qyryp sarsańǵa túspeıdi. О́ner týdyratyn ushqyn kór­di me, aıyrylmaı,  sonyń so­ńy­na jetpeıinshe tynym tappaıdy. Bizdińshe, rejısser shyǵarmashylyǵynyń ómirdiń ózindeı shynaıy, kirshiksiz týatyndyǵynyń bar syry da, qupııasy da  osynda. 
Rejısserdiń kelesi erek­she­li­gi – únemshildigi. Shy­ǵar­ma­shylyq ıesiniń qoıylym­darynyń eshbirinde asta-tók deko­rasııaǵa, esepsiz jıhaz-múlik­ke oryn joq. Sahna áreke­tiniń barlyǵy – keńistikke, áreketke, akterlerdiń úzdiksiz qımylyna qurylady. Áıgili Grotovskıılik «kedeı teatr» ata­latyn óner daǵdysyn qaǵı­da­syna aınaldyrǵan rejısser úshin sahnanyń bar baılyǵy – akterlerdiń ózinde, solardyń áreketinde. Sondyqtan da Nur­qa­nat Jaqypbaıdyń qoıy­lymdary únemi dınamıkaly, ekpindi, áreketshil bolyp kele­di. Munda óli tynyshtyqqa oryn joq. Rejısserdiń qaı ju­my­synda da tolassyz úzil­meıtin áreket býyrqanyp, bur­qyrap qaınap jatady. Sýretker bar basymdyqty, deko­rasııanyń mindetin de akter­lerdiń ózine, áreketine júkteıdi. Sol sebepti de Nur­qanat Jaqypbaıdyń spek­takl­deri jansyz, dınamıkasyz ótpeıdi. Kerisinshe, sahna­daǵy akterlerdiń áreketimen bir­ge qozǵalyp, ómir súre bere­di. 

Jastar teatrynyń qoıy­lym­daryn jiti baqylar jan, shynymen de, sahna tó­ri­nen  elimizdiń kóptegen akade­mııalyq teatrlaryna tán sy­qı­ǵan, qozǵalmaıtyn dekora­sııany emes, jalyndaǵan jas­tar­dyń jan jadyratar ja­ǵymdy lebin sezer edi. Re­jıs­­serdiń reformatorlyǵy da sol – qoıylymdarynda múlik emes, birinshi kezekke únemi akterlerdiń ózi shyǵa­dy. Son­dyqtan da sahna sýret­keriniń ár qoıylymy úzdiksiz qozǵalysqa túsip, tiri aǵza sekildi ónerdegi ómirin súrip jatady.    

Nur­qa­nat Jaqypbaıdyń qoıy­lymdary úne­mi dınamıkaly, ekpindi, áreketshil bo­lyp kele­di. Munda óli tynyshtyqqa oryn joq. Rejısserdiń qaı ju­my­syn­da da tolassyz úzil­meıtin áreket býy­rqanyp, bur­qyrap qaınap jatady. Sý­ret­ker bar basymdyqty, deko­rasııanyń min­detin de akter­lerdiń ózine, áreketine júk­teıdi.

Dara jol

Nurqanat Jaqypbaıdyń óner álemine ákelgen da­ra joly  – elorda tóri­nen baǵyty da, baǵdary da bó­lek jańa teatrdyń irge­sin qa­laýy. Jas teatrdyń sha­ńy­ra­ǵyn kóterip qana qoı­maı, ondaǵy qyzmet etetin akter­lerdi de óz sheberhanasynda shyń­dap shyǵardy.  Teatr akter­leriniń basym kópshiligi – onyń shákirtteri. 

Astanadan Jastar teatryn ashý jaıly alǵash usy­nys túskende bárin tastap,  úıren­gen ortasyn qıyp Almatydan jyraqqa qonys aýdarý ońaı bolmady. Áıtse de, rejısser san­daǵan jyl júrek túkpirinde saqtap kelgen armanyna adal boldy.  Jolynda kezikken qıyn­shy­lyq pen kedergilerge qara­mastan, armanyn uly maq­sat jolyna bura bildi.  Alǵa­shynda baratyn jer, taban tireı­tin baspanasy joq bir qa­ýym el eki bólmeli páterdi qanaǵat tutady. Qara basyn emes, áýeli shákirtteriniń qa­myn aldyńǵy orynǵa qoıǵan re­jısser páterdi basy bútin jas sahnagerlerge bosatyp be­rip, ózi Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq mýzy­kalyq drama teatrynyń úshin­shi qabatyndaǵy keńistiktiń tarlyǵynan tik kirip, tik shyǵa­tyn aıadaı ǵana bólmeni eki jyl turaq etedi. «Qınaldyq, bi­raq qınala júrip aldaǵy jar­qyn kúnderden bir sát te úmi­timizdi úzbedik. Ýaqytpen sa­naspaı jumys istedik. Bizde senetin de, arqa súıep, ıek arta­tyn da eshkim bolmady. Sondyqtan, ózimizge, eki qol men júregimizge, mańdaı teri­mizge sendik. Túni boıy otyryp, tań atqansha kostıým tigemiz, kıim úlgileriniń eskı­zin jasaımyz. Basynda arnaıy sýretshisiz, keńesshisiz jumys istedik. О́ıtkeni, oǵan beretin  aq­shamyz bolǵan joq. Bazarǵa ba­ryp arzan baǵamen mata, sel­lofan, jyltyr qaǵazdardy satyp ákelemiz de, orys teatry­nyń ıistenip ketken syz jertó­lesinde otyryp, túnimen kıim tigip, dekorasııany daıyndaı­myz. Kúndiz qoıylymǵa da­ıyn­­dyq júrgizip, keshkisin spek­takl oınap júrdik. As mázirindegi basty tamaǵymyz – nan men maıonez boldy. Sony talǵajaý etýge, qanaǵat tutýǵa týra keldi.  Qazir munyń bári ótirik sııaqty kórinedi, biraq biz osyndaı joldan, osy qıyndyqtardan óttik jáne ol qıyndyq bizdi kádimgideı shyń­dady», dep syr tarqatady rejıs­serdiń ózi ótken kúnder esteliginen.  

Esepsiz tógilgen mańdaı ter, adal eńbektiń qaı kezde de óteýi bolǵan.  Búginde jas teatr elorda tórinde  jańa ǵı­ma­ratqa ıe bolyp, tól teatry tórinde H maýsymynyń tu­saýyn kesip jatsa – bul da sol ónerge degen sheksiz ma­habbat pen eshbir óteýsiz eselene tógilgen mańdaı ter, qajyr-qaırattyń, tuǵyrly tabandylyq pen erik-jigerdiń  jemisi dep bilemiz.

Sońǵy 10 jyl kóleminde Jas­tar teatrynyń ulttyq máde­nıetimizdiń keńistigine shyǵýy  sahna ónerindegi shyn mánindegi jańalyqqa aınaldy. Buǵan deıin  bir baǵyt, bir baǵdarda damyp kele jatqan qazaq teatrlarynyń sanasyna silkinis jasaǵan sony serpilis boldy. Qııaldyń shegi joq kórinedi. Sahnada tek sóz ben oı áreketiniń ǵana emes, qımyl men qııal áreketiniń de úlken mańyzǵa ıe ekendigin ár qoıylymy arqyly dáleldep kele jatqan rejısser eńbegi aqtaldy.  Seń buzylyp, arman aqıqattyń jolyna tústi.  Ne­bári 10 jyldyq tarıhynda halyqaralyq, respýblıkalyq  baı­qaýlardan 10 birdeı Gran-prı júldesin qanjyǵasyna baılaýy – jas ujym óneriniń baǵytyna baǵdar, kórkemdik kelbetine tarazy.
  
Nazerke JUMABAI, 

ónertaný ǵylymdarynyń magıstri

Astana