Qazaq ádebıeti men mádenıetiniń, ulttyq ıntellıgensııanyń ımmýnıtetine aınalǵan uly tulǵalardyń ár bireýi tamyryn tereńge tartqan alyp báıterek, sarqylmas qundy qazyna. Tabıǵatynan qarapaıym, tanymy tereń, talǵamy joǵary, ult úshin qurban bolǵan sol tulǵalardyń jaratylysy da, júris-turysy da bólek edi. Kókiregi altyn sandyq, kemel oıy júregińdi terbetetin sol ulylardyń biri qazaqtyń asa kórnekti folklortanýshysy, ádebıet zertteýshi ǵalym Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylov bolatyn.
Kókshe óńirinde, qazirgi Eńbekshilder aýdanynyń Shoqytas aýylynda, áıgili Birjan sal týǵan kıeli topyraqta 1911 jyly qazan aıynyń 15 kúni dúnıe esigin ashqan Esaǵań áýeli ádebıet álemine aqyn bolyp endi. Aqyndyq qasıet te kez kelgen topyraqta, kez kelgen adamǵa qona bermeıtini anyq. Ol úshin ata-tegi arýaqty, týǵan topyraǵy qasıetti bolýy shart. Qazaqtyń qaı topyraǵy da qasıetti ǵoı. Degenmen, Táńiriniń nazary túsken ólkelerdiń biri – Kókshetaý óńiri ekeni belgili. Keshegi Abylaı han da qazaqtyń úsh júziniń basyn osy Kókshe óńirinde, Býrabaıdyń qoınaýynda qosty. Ushsa qyrannyń qanaty talǵan ulan-ǵaıyr qazaq dalasynan han ordasy mańaıyna suńǵyla bıler men jalańtós batyrlardy, qara qyldy qaq jarǵan sheshenderdi toptastyrdy. Sol kezeńde búgingi Eńbekshilder aýdanynyń Shoqytas aýylyna Kishi júzdiń Alshyn-Jappas, Alshyn-Jaǵalbaıly rýlarynan quralǵan eki aýyl qonys tepken eken. Esmaǵambet aǵamyzdyń shejiresi sol Alshyn-Jappas rýynan taratylady.
Qara óleńniń qasıetin erte sezip, aýyz ádebıetiniń ýyzyn meıirlene qanyp ishken has talanttyń qalamynan «Tulpar jyry» (1933), «Jiger» (1934), «Jaz erkesi» (1936) sekildi jyr jınaqtary týady. 1926-1930 jyldary Kókshetaý men Qyzyljardaǵy (Petropavl) balalar úıinde oqyp, tárbıelengen Esmaǵambet 1930-1934 jyldary Qazaq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda (qazirgi Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtet) tálim alyp, til-ádebıet fakýltetin oıdaǵydaı bitirip shyǵady. Eńbek jolyn ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda, jýrnalıstıka salasyndaǵy qyzmetterden bastaıdy. 1939 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin ǵylymı-pedagogtik qyzmetti ushtastyryp, abyroıly eńbek etti. Aq sóılep, adal júrdi. KSRO Ǵylym akademııasy Qazaq fılıalyndaǵy Jambyl atyndaǵy ádebıet jáne halyq shyǵarmashylyǵy sektorynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, sektor meńgerýshisi boldy.
1943 jyly «XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaqtyń demokratııalyq ádebıeti» degen taqyrypta fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin alý úshin dıssertasııa qorǵaıdy. 1946 jyly Qazaqstanda Ǵylym akademııasy qurylyp, onyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda aǵa ǵylymı qyzmetker, bólim meńgerýshisi, dırektor qyzmetterin atqardy. 1957 jyly «Qazirgi aqyndardyń shyǵarmashylyǵyndaǵy ulttyq dástúr» degen taqyrypta («Aqyndar» monografııasynyń negizinde) doktorlyq dıssertasııa qorǵady.
Esmaǵambet Ysmaıylov – uly Muhtar Áýezovtiń eń jaqyn shákirtteriniń biri, ári syrlasy, ári muńdasy bolǵan adam. Muqań Esaǵańdy janyndaı jaqsy kórdi. Ǵalymdyqqa baýlydy, janynan tastamaı ertip júrdi. Talantty talant qana tanıdy degen qaǵıda osyndaıdan aıtylsa kerek. Tipti, Muqań Esaǵańa ómirlik jaryn ózi tańdap beredi. Ol bylaı bolǵan: 1940 jyly el jaılaýdan kúzeýge túsken kezde, shóp qataıyp, mal semirgen ýaqytta Muqań Esaǵańdy Abaı eline, Jıdebaıǵa ertip barady. Keshkilik Muqań men Esaǵańa arnalǵan qonaqasynda Muqańnyń kózine sol eldiń aı dese aýyzy, kún dese kózi bar bir sulý qyz túsedi. Muqań sol arýdy ishteı Esaǵańa teńep, alyp bersem degen oıda bolady. Keıin attanarda Abaı eliniń adamdary Muqańa taǵy da qonaqqa kelińiz dep qolqa salady. Sol kezde Muqań: «Árıne, kelemin. Endi kelsem, sizderge bas quda bolyp kelemin»,– deıdi. Muqańdy el syılaıdy, bir aýyz sózin jerge tastamaıdy. Sóıtip, Esaǵań Abaı aýylynyń qyzy – Shaızada jeńgeımen shańyraq kóteredi. Shaızada jeńgeıdiń qolynan talaı dám tattyq. Jarqyldaǵan, aqjarqyn, kirshiksiz kóńildiń adamy edi. Dastarqandy, qonaqjaı edi, ándi de tamyljytyp jaqsy aıtýshy edi.
Esaǵańnyń ádebıetti shyn súıgen eńbekqorlyǵyna, bilimdarlyǵyna súısinip, qatty rıza bolǵan Muhtar Áýezov óziniń Esaǵańa jazǵan hatynda: «Men seni qazaq ádebıeti ǵylymynyń aınymas, qajymas, jyldar júrse arymas jegindisi – eńbek torysy deımin. Sol úshin súıemin de bek baǵalaımyn» deıdi. Uly Muhtar Áýezovtiń ózi osylaı baǵalaǵan Esaǵań shyn máninde ádebıetimizdiń baǵyna týǵan ǵalym bolatyn.
Iá, Esaǵań qaısar qaıratkerligimen, tabıǵı talantymen, ultqa degen uly mahabbatymen týǵan halqynyń ádebıetine ólsheýsiz eńbek etti. Keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynyń tyrnaǵyna da ilikti. A. Fadeevtiń 1947 jyly maýsym aıynda KSRO Jazýshylar odaǵynyń IX plenýmynda jasaǵan baıandamasynyń «Synnyń ult máselesi tóńiregindegi qatelikteri» degen bóliminde Esmaǵambet Ysmaıylovtyń «Qazaq sovet ádebıeti» atty oqýlyǵy qatty synǵa alyndy, aýyr sózder aıtyldy. Keıin osy ushqary sheshimniń saldarynan ǵalym aǵamyz 25 jylǵa lagerge aıdalyp, tek Stalın ólgennen keıin ǵana aqtalyp shyqty. 1961 jyly Til jáne ádebıet ınstıtýtynan M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty bólinip, óz aldyna shańyraq kótergende E.Ysmaıylov onyń qalyptasyp, órkendeýine eleýli úles qosqan aǵa býyn ǵalymdardyń aldyńǵy sapynda boldy, ádebıet tarıhy, folklor bólimderin basqardy. 1958 jyly Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy. 1961 jyly «Qazaq KSR-iniń ǵylymǵa eńbek sińirgen qaıratkeri» qurmetti ataǵy berildi. 1934 jyldan KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi boldy. «Qurmet belgisi» ordenimen jáne birneshe medaldarmen marapattaldy.
E.Ysmaıylov – qazaq ádebıetiniń tarıhy, syny, teorııasy salasynda uzaq jyldar talmaı eńbektenip, artyna mol mura qaldyrǵan ǵalym. Onyń ádebı-ǵylymı murasy san taqyrypty qamtıtyn baı qazyna. Ol zerttep, pikir aıtpaǵan qazaq ádebıetiniń birde-bir janry, problemasy, kókeıkesti máselesi joq. Tól ádebıetimizdiń zerttelýine, ósip-órkendeýine óle-ólgenshe ólsheýsiz eńbek etti.
Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylovtyń qazaq folklory týraly alǵashqy zertteýleri 1935 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalana bastaıdy. Olardyń alǵashqysy – «Qazaqtyń el ádebıeti, oǵan Fırdaýsıdiń áseri» jáne «Shora batyr týraly» degen maqalalar. Birinshi maqalasynda parsynyń uly shaıyry Ábilqasym Fırdaýsıdiń áıgili «Shahnamasynan» alynǵan «Rústem dastan» jyrynyń qazaqsha nusqasyn tilge tıek etip, keń taldap, jalpy shyǵys sıýjetine qurylǵan, qazaq ortasyna keń taraǵan qıssa-dastandar jaıynda sóz qozǵaıdy. Olardyń batyrlar jyryna, halyq dastandaryna áserin áńgimeleıdi. Ekinshi maqalada «Shora batyr» dastanynyń sıýjettik, kompozısııalyq qurylymyn zertteıdi.
Ǵalym 1938 jyly «Qazaq ertegileriniń» alǵashqy tomyn baspaǵa ázirleıdi. Bul jınaqqa 95 ertegini iriktep alady da, olardy 7 bólimge toptastyrady. Avtor osy eńbekke jazǵan alǵysózinde bylaı dep kórsetedi: «Bul birinshi tomdaǵy ertegilerdiń jiktelýi (ilgeri-sońdy berilýi, bólimderge bólinýi) aldymen taqyryptyq jaǵyna negizdeldi». О́kinishi, baǵaly eńbek kezinde jaryq kórmeı, qoljazba kúıinde qalyp qoıǵan.
Qazaq ertegilerin toptastyrý jaıyndaǵy pikirin ǵalym óziniń keıingi maqalalarynda da damyta tústi. Ertegilerdi júıelep jarııalaý nıeti kóp jyl ótkennen keıin ǵana júzege asty. «Qazaq ertegileriniń» úsh tomdyǵy jalpy kólemi 150 baspa tabaq kóleminde 1957-1964 jyldary jarııalandy. Onyń jalpy redaksııasyn professor Ysmaıylov basqaryp, ertegilerdi suryptaý, júıeleý jumystaryn qaıtadan júrgizdi, ǵylymı túsiniktemeler men kórsetkishter berildi. Osy ǵylymı basylymǵa akademık M.O. Áýezovpen birigip kólemdi kirispe maqala jazdy. «Qazaq ertegileriniń» úsh tomdyǵyn qurastyrýdy aıaqtaǵan jyldarda Esaǵańnyń máskeýlik professor Sıdelnıkovpen óz úıinde uzaq áńgimelesip otyrǵanyn birneshe ret kórgen edim. Halyq ertegileriniń tabıǵatyn jaqsy biletin Sıdelnıkov ertegiler týraly, olardyń halyq tarıhyndaǵy orny týraly keń tolǵanýshy edi.
E.Ysmaıylov taban aýdarmaı, tyńǵylyqty zerttegen janrdyń biri – qazaqtyń batyrlyq jyrlary men tarıhy jyrlary. Joǵaryda aıtylǵan «Shora batyr týraly» maqalasynan keıin, 1939 jyly «Batyrlar jyry týraly» degen irgeli zertteýin jazdy. Baspa múmkindiginiń jetispeýshiliginen bul eńbek te jaryq kórmeı, qoljazba kúıinde qaldy. Bul eńbeginde ǵalym qazaqtyń batyrlar jyryn mynadaı topqa bóledi:
1. «XIV ǵasyrǵa deıingi qańly-qypshaq zamanynyń batyrlar jyry»: «Er Tóstik», «Qulamergen», «Aralhan», «Kóruǵly», «Bozuǵlan», «Alpamys», t.b.
2. XIV-XVI ǵasyrlardaǵy noǵaıly zamanynyń batyrlar jyry: «Edige», «Qobylandy», «Oraq – Mamaı», «Shora», «Er Tarǵyn», «Er Kókshe», «Bógen batyr», «Er Saıyn», t.b.
3. XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq-qalmaq arasynyń qarym-qatynasyna baılanysty týǵan batyrlar jyry: «Esimhan», «Bógenbaı», «Qabanbaı», «Oljabaı», «Arqalyq», «Alataı», «Qarataı», t.b.
4. XIX ǵasyrdaǵy qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyna baılanysty batyrlar jyry: «Syrym», «Kenesary – Naýryzbaı», «Isataı – Mahambet», «Beket», «Janqoja», «Aǵybaı», «Suranshy», «Sypataı», t.b.
Epıkalyq jyrlardy zerttegende E.Ysmaıylov, ásirese, tarıhı jyrlarǵa kóp kóńil bóledi. Ol Jambyl jyrlaǵan «Suranshy batyr» týraly maqalasyn 1938 jyly jazyp, jarııalaıdy.
Qazaq halqynyń epostaryn, tarıhı jyrlaryn zertteýge arnalǵan monografııasyn aıaqtaý kezeńinde akademık V.Jırmýnskıımen oı bólisip otyrǵanyn talaı kórgen edim.
E.Ysmaıylov XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy jaýgershilik zamanda týǵan, qazaq halqynyń syrtqy jaýlarǵa qarsy kúresin beıneleıtin halyq poezııasyn da uzaq jyldar zerttep, «Tarıhı jyrlar» atty monografııalyq zertteý jazdy. Avtor munda tarıhı jyrlardyń janrlyq ereksheligin anyqtaıdy. Onyń basqa batyrlar jyrynan aıyrmashylyǵy – tarıhı oqıǵany nemese keıipkerdi naqty faktiler negizinde sýretteıtindigin atap kórsetedi. Alaıda, mundaı jyrlardyń naqty derekterden, oqıǵalardan alshaqtap ketetin tustary da bolady. Bul aqynnyń shyǵarmashylyq qııalyna, kózdegen ıdeıalyq maqsatyna baılanysty deıdi ǵalym.
E.Ysmaıylov tarıhı jyrlardy tórt kezeńge bólip zertteýdi qajet dep tabady. Birinshi – orta ǵasyrlar, ekinshi – XVIII ǵasyr, úshinshi – XIX ǵasyr, tórtinshi – XX ǵasyr kóleminde týǵan shyǵarmalar. Ol óziniń 1939 jyly jazǵan «Batyrlar jyry týraly» degen maqalasynda epıkalyq dastandardy ázirleý máselesine toqtalyp, osyǵan uqsas pikir usynǵanyn joǵaryda aıtqanbyz. Sóz bolyp otyrǵan sońǵy zertteýinde ár dáýirdiń tarıhı jyrlaryna toqtalyp, oǵan ǵylymı sıpattama beredi. XVIII ǵasyrdan bergi jyldardyń keıbireýleriniń avtorlary da umytylmaı, el aýzynda saqtalǵan. Olardyń nusqalary kóp emes. XIX ǵasyrda týǵan tarıhı jyrlardyń kópshiligi patsha ókimetiniń otarshyldyq saıasatyna qarsy halyq kóterilisiniń syryn shertedi. Keıbir jyrlarda qazaq áıelderiniń de áleýmettik iske, erlik oqıǵalarǵa aralasa bastaǵany kórinis beredi.
Ǵalym XIX ǵasyrdyń aqyry men XX ǵasyrdyń basyndaǵy tarıhı jyrlarǵa erekshe mán bergen. Bul qazaq dalasynda Reseı ımperııasynyń otarshyldyq, qanaýshyldyq saıasatyn kúsheıte túsken, ashtyq, jut apattary arqaǵa aıazdaı batqan, onyń ústine 1905 jylǵy tóńkeristiń, orys-japon soǵysynyń, birinshi ımperıalıstik soǵystyń zardaby eldi kúızeltken qaýyrt kezeń edi. Buǵan 1916 jylǵy oqıǵa kelip ulasty.
Qazaqstan Ortalyq komıteti 1947 jyly 21 qańtarda «Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýty jumysyndaǵy óreskel saıası qatelikter týraly» qaýly qabyldap, onda Kenesary bastaǵan kóterilisti dáriptegen jyrlarǵa qarsy pikirler aıtylǵany belgili. Osyǵan baılanysty Esaǵańnyń baspaǵa daıyndaǵan «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» folklorǵa arnalǵan alǵashqy tomynyń qoljazbasyna edáýir túzetýler engiziledi. Avtorlar ujymy jazǵan bul qoljazba kelesi jyly kitap bolyp basylyp shyqty. «Tarıhtaǵy Kenesary – Naýryzbaı týraly tarıhı jyr-áńgimeler» jónindegi taraýdyń avtory E.Ysmaıylov joǵaryda atalǵan qatal qaýlyǵa qaramastan, kóterilisti jáne ol týraly tarıhı jyrlardy ádiletti baǵalaýǵa tyrysty.
Sol eńbeginde E.Ysmaıylov: «XIX ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy qazaq halqynyń ult-azattyq jolyndaǵy kúresteriniń eń bir irgelisi Kenesary Qasymuly bastaǵan halyq kóterilisi edi. On jylǵa sozylǵan (1837-1847) bul kóterilis qazaqtyń áleýmettik tarıhynan qandaı zor oryn alatyn bolsa, aýyz ádebıeti tarıhynan da erekshe oryn alady» dep jazady.
Árıne, mundaı batyl tujyrym jasaý ıdeologııalyq jaǵdaı ýshyǵyp turǵan ondaı ýaqytta úlken ǵylymı erlik edi. Ǵalymnyń qazaq folklory men ádebıeti tarıhyndaǵy osyndaı ádil de batyl pikirleri keıin ony «ultshyl» dep aıyptap, qamaýǵa alýǵa sebep boldy.
Qazaq folklortaný ǵylymynda ertegiler men batyrlar jyryn edáýir zerttegen ǵalym HH ǵasyrdaǵy Jambyl bastaǵan halyq aqyndary shyǵarmashylyǵyna da aıryqsha kóńil bóldi. Ásirese, jyr alyby – Jambyldyń aqyndyq ónerin zor súıispenshilikpen zerttedi. О́miriniń aqyryna deıin odan qol úzgen joq.
E.Ysmaıylov Jákeń týraly bylaı deıdi: «Jambyl poezııasy – halyqtyń buryn-sońdy aýyz ádebıetiniń jańa sapaly jıyntyǵy. Olaı bolsa, Jambyldy, Jambyl sııaqty talanty qaıta oıanyp, shyǵarmashylyǵy gúldengen halyq aqyndarynyń burynǵy folklorlyq, aqyndyq dástúrlermen baılanysyn da ashý qajet bolady».
Sonymen birge, ǵalym Jambyldyń úzeńgiles shákirtteriniń biri – jyr dúldúli Nurpeıis Baıǵanınniń shyǵarmashylyǵyna da kóp kóńil bóldi. 1940 jyly onyń tuńǵysh jınaǵyna alǵysóz retinde «Nurpeıis aqyn» degen maqalasyn jazyp, jarııalady.
E.S.Ysmaıylov 1948 jyly shyqqan «Qazaq ádebıeti tarıhynda» (1-tom, «Folklor») «Qazaq folklory» atty kólemdi zertteýin jarııalady.
E.Ysmaıylovtyń «Aqyndar» monografııasynyń qundylyǵy Jambyl, Nurpeıis, Isa sııaqty iri óner tulǵalarynyń shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty zertteýge ǵana emes, jalpy sýyryp salma aqyndyq óner týraly buryn-sońdy aıtylyp júrgen pikirlerdi saralap, bir júıege keltirýde jáne óziniń tyń tujyrymdaryn jasaýda, sóıtip bul jaıyndaǵy ǵylymı-teorııalyq pikirlerdi jınaqtap, túıindeýde ekeni daýsyz. Jalpy, E. Ysmaıylovtyń «Aqyndar» atty kitaby qazaq keńes folklory týraly keń tynysty, kólemdi de ǵylymı parasatty úlken eńbek bolyp qaldy. Ol kisiniń «Aqyndar» dep atalatyn monografııasy – Odaq kóleminde joǵary baǵalanǵan mura.
Kórnekti aqyn, belgili ǵalym Ábdilda Tájibaev óz zertteýlerinde: «Halyq aqyndarynyń ónerlerine qaraı jiktep bólýde Áýezovpen qatar Esmaǵambet Ysmaıylovtyń da kórsetken tapqyrlyǵy az emes. Solardyń bir tobyn ánshi aqyndar dep atap jáne olardyń talant tabıǵatyn túsindirýdegi Esmaǵambet eńbegi erekshe qymbat» dep jazdy.
Osy oraıda E.S.Ysmaıylovtyń ánshi aqyndardyń ereksheligin, ózindik sıpatyn ǵylymı jaǵynan saralap qana qoımaı, olardyń iri ókilderi týraly zertteýler jazǵanyn da aıtý kerek. Mysaly, Birjan sal, Úkili Ybyraı, Aqan seri týraly, olardyń aqyndyq, sazgerlik, ánshilik óneri jaıynda tolymdy, tolǵamdy eńbek jazdy. Birjanǵa qatysty zertteýinde Saramen aıtysyna toqtalyp, daýly pikirlerdi taldap aıtýmen qatar, óziniń ǵylymı boljamyn usynady. Aıtystyń aqıqat bolǵandyǵyn, biraq kóp ýaqytqa deıin hatqa túspeı, el aýzynda jatqa aıtylyp kelgendikten, kádimgi folklor shyǵarmalary sııaqty bastapqy nusqasynan óńdelip, ózgeristerge ushyraǵanyn qısyndy dáleldeıdi.
Esmaǵambet Ysmaılov – tek ádebıette ǵana emes, bizdiń ulttyq akademııamyzdyń qalyptasýyna, qoǵamdyq ǵylymdardyń damýyna, folklortaný salasynda kadr daıyndaýda erekshe eńbek sińirgen qaıratker. Sol alpysynshy jyldary ıgilikti istiń basy-qasynda jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, kúndiz-túni tynym tappaı, jan-tánimen berilip jumys istep Esaǵań júretin. Ol kezde jurttyń aıtýǵa batyly jetpeı júrgen shaqta qazaq ádebıetiniń erte dáýiri týraly Beısembaı Kenjebaevtyń batyl tujyrymyn eń alǵash qoldaǵan ǵalym osy Esmaǵambet Ysmaıylov bolatyn.
Esaǵań ádebıet synyna da óte belsendi aralasty. Ádebıettiń prozasyna, poezııasyna, dramatýrgııasyna jón siltep, baǵyt-baǵdar berip otyrdy. Áýezov bastaǵan, Esmaǵambet Ysmaıylov, Qajym Jumalıev, Muhamedjan Qarataev qostaǵan ádebıet tarıhyn zertteýshileriniń eńbegi áli tolyq baǵalanǵan joq. Bul da bir kezek kúttirmeıtin is. Esmaǵambet Ysmaıylov alpysynshy jyldary qazaq ádebıeti men onyń tarıhyn zertteýge Odaqqa belgili ǵalymdardy belsendi tartyp júrdi. Biz akademık Jırmýnskııdi, professor Sıdelnıkovty Esaǵańnyń úıinen jıi kóretinbiz. Ol kisi ádebıettiń jas kadrlaryn da qyzǵyshtaı qorǵap, báıge atyndaı baptap júrdi. Ataq-dárejelerine qaramaı Esmaǵambet aǵa biz sekildi jas ádebıetshilerdi qanatynyń astyna aldy. Shyndyq pikirtalastan týady dep bizdi ylǵı yntalandyryp otyrýshy edi.
О́z basym ol kisiniń shapaǵatyn kóp kórdim. Ýnıversıtet bitirerde dıplom jumysyn «Shahmet Qusaıynovtyń dramatýrgııasy» degen taqyryptan qorǵadym. Resmı tóreshim Zeınolla Qabdolov aǵamyzdyń jumysymdy joǵary baǵalap sóılegeni, marjandaı tógip pikir jazǵany áli kúnge esimde. Keıinnen oılasam, úlken ustazdyń dıplom jumysynyń ózine sonsha mán berip, tereń taldaǵanyna tań qalamyn.
Saldarsyz sebep týmaıdy. Dýaly aýyz aǵalardyń aldyn kesip ótpeı, kitaphanadan shyqpaı, qaǵazǵa kómilip júrgesin be, osy baladan birdeńe shyǵady dep oılaǵan bolýy kerek, besinshi kýrstyń aıaǵynda Shahmet Qusaıynov aǵamyz tildeı qaǵazǵa hat jazyp berip edi. Ashyp qarasam, hatty professor Esmaǵambet Ysmaıylovqa jazypty.
– Esmaǵambet! Sen gýmannoı ediń ǵoı. Myna Myrzataıdan úlken ádebıetshi shyǵaıyn dep tur. Qamqorlyǵyńa al. Ýnıversıtette qaldyrýǵa kúsh sal. Muqańmen aqyldas, – dep qolyn qoıypty.
Tilhatty sol kúni Esmaǵambet aǵanyń qolyna tıgizdim.
Keıin bildim, Esmaǵambet aǵa men jaıynda rektorǵa da kirgen eken, aıaýly Muqańa da ótinish jasaǵan eken ǵoı. Sóıtip, aǵalarym, Másken apam (Sarmýrzına) tilekshi bolyp, qazaq ádebıeti kafedrasyna ustazdyq jumysqa qaldyryldym.
Ol kezde Almatyda páter alý óte qıyn. Túıinshekterimizdi súıretip, úıden-úıge kóship júremiz. Syǵan sekildi úısiz-kúısiz kóship júretin qazaq jastarynyń birimiz.
Esmaǵambet Ysmaıylov aǵa Sovmınniń úıinde turady. Máskeýden ataqty ǵalym Vladımır Maksımovıch Jırmýnskıı kelipti, aǵamyzdyń úıinde bolypty degendi estımin. Keıinshe ataǵy dardaı ǵulamanyń qyrtysy qalyń «Pýshkın ı Baıron», «Ýzbekskıı geroıcheskıı epos» degen kitaptaryn oqyǵanym bar. Sharýasy boldy ma, Esmaǵambet aǵa meni izdepti. Saıda sany, qumda izi joq, mekeni-turaǵy joq meni qaıdan taba qoısyn. Sharq uryp izdepti. Taptyra qoımappyn. Bir kúni ýnıversıtet dálizinde ushyrasa ketip, qabaǵyn sýytyp:
– Osy sen qaıda júresiń? – dedi.
– Kóship júremiz ǵoı, aǵa, – dep jaýap berdim.
– Nemene, kúnde kóshesiń be? – dedi.
– Kúnara, aǵa, – dedim.
Ol basyn shaıqap, úndemeı turyp qaldy.
Teri óńdeý kombınaty janyndaǵy qurqyltaıdyń uıasyndaı shaǵyn páterdi jaldap turyp jatqanbyz. Bir kúni Esmaǵambet Ysmaıylov aǵaı shaqyrady degen habar jetip, balaǵymdy súıretip ol kisiniń Jeltoqsan kóshesi men Abaı dańǵyly qıylysyndaǵy úıine keldim. Áıeli Sháızada apaıǵa as salǵyzypty. Aǵanyń janynda aqqubasha kelgen kisi otyr. Keıinshe bildim, týǵan jıeni Mútálláp Nurtazın esimdi kisi eken. Dastarqanǵa otyrdyq. As jep bolǵan soń ońasha bólmege shyqtyq. Esmaǵambet aǵa sóz bastady.
– Mútálláp, seniń eń shaýyp shyqqan jeriń mektep dırektorlyǵy. Elge, Kókshetaýǵa qaıt. Renjime. О́ziń otyrǵan úıdi myna Myrzataıǵa ber, qańǵyp júr, bul jigitten úlken úmit kútip otyrmyz, ádebıetshi ǵalym bolady, – dedi salmaqtap.
Baıqaımyn, kútpegen bolýy kerek, Múttáláp mańdaıyn tasqa soqqan bekire balyǵyndaı ún-túnsiz, tym-tyrys otyryp qaldy.
Áıtse de naǵashy aǵasyna qarsy sóz aıta almady. Otyryp-otyryp, birazdan soń: «Maqul», dedi. Bul sózdi amalsyz aıtqanyn men de sezdim. Kóp uzamaı Panfılov parkiniń kúnbatys jaǵyndaǵy qaǵaz kartonnan salynǵan shaǵyn baspanany bosatyp berdi. Márııa ekeýmiz jumaqtyń tórine shyqqandaı boldyq.
Úlkenge de, kishige de artyq sóz aıtpaǵan, týǵan ádebıetimizdiń eńbek torysy Esmaǵambet Samuratuly 1966 jyldyń 29 qarashasynda dúnıeden ozdy. Amal ne, ómirden erte ketti, biraq kóp qundy mura qaldyrdy. Qazaq folklory men ádebıetiniń kórnekti zertteýshisi, jambyltanýdyń negizin salýshy ǵalym Esmaǵambet Samuratulynyń esimi elimen birge máńgi jasaı beretini anyq.
Mine, bıyl Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qarsańynda qazaqtyń ǵulama ǵalymy – Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylovtyń týylǵanyna 100 jyl tolyp otyr. Keshegi qazaq ádebıetiniń altyn dáýirin týdyrǵan asyldar armandaǵan azattyqqa qudaıǵa shúkir, búgin biz jetip otyrmyz. Alaıda, Alash arystarynan tálim alǵan, qazaq ádebıetiniń alyptarynyń biri – Esmaǵambet Samuratulynyń 100 jyldyq mereıtoıy respýblıkalyq deńgeıde atalyp ótetin mereıtoı ıeleriniń tizimine kirmeýi, buqaralyq aqparat quraldarynda júıeli nasıhattalmaýy ókinishti-aq. Qazaq eliniń tarıhy men ádebıeti úshin sanaly ǵumyryn sarp etken arysymyzdyń esimi bul qurmetke ábden laıyq edi. О́ıtkeni, ol kisi – qazaq ádebıeti tarıhyn zertteýdi qalyptastyrǵan, qazaq ádebıeti synyn ilgeriletken, onyń órkenin ósirgen, sóıtip týǵan ádebıetine múltiksiz qyzmet etken ádebıetimizdiń eńbek torysy, ǵulama ǵalym.
Myrzataı JOLDASBEKOV.
