Halyqaralyq úlken shara ótkizetin Astana Eýrazııa ekonomıkasy úshin mańyzdy ortalyqqa aınaldy. Qazirgi tańda Qazaqstannyń kóneden kele jatqan armany – ejelgi Jibek jolynyń ekonomıkalyq, iskerlik, ekologııalyq ınnovasııalar men dıplomatııanyń ortalyǵyna aınaldy.
Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın 2013 jyldyń mamyrynda Nazarbaev Ýnıversıtetinde jasaǵan baıandamasynda Qytaıdy Batysqa jalǵaıtyn «Jańa Jibek joly» jobasyn júzege asyratyny jóninde málimdegen bolatyn. Qazaq eli úshin bul tarıhı sát edi.
Qazaqstan Respýblıkasy álemdik arenada mańyzǵa ıe bolý, ıaǵnı «Bir beldeý – bir jol» bastamasynyń astanasyna aınalý úshin baryn saldy. Sondaı-aq, Qytaıdyń soltústik batysynda ornalasýynyń el úshin tıimdiligi orasan. Baǵzy zamanda Uly Jibek jolynyń bir bóligi Qazaqstannyń ońtústiginen ótip, Qytaı men Rım arasynda ónimder men taýarlar jáne mádenıet almasý úshin qoldanylǵan.
Prezıdent Nursultan Nazarbaev mundaı baǵytty on jyldaı buryn boljady. Keńes úkimeti qırap, Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaýynan 6 jyl ótken soń 1997 jyly Nazarbaev el ordasyn Almatydan soltústiktegi Astana qalasyna ózgertti. Sodan beri shahar jedel damyp, jańa memlekettik ǵımarattar, jetekshi ınfraqurylym, jasyl jelekke oranǵan saıabaqtar jáne dúnıe júzi kásipkerleri men isker azamattaryn qyzyqtyratyn joǵary tehnologııalyq ortalyqtar salyndy.
Álem nazaryn aýdarýdyń taǵy bir tásili – halyqaralyq forýmdar uıymdastyrý. Maýsymnyń ortasynda 100 elden 4 myńnan astam qatysýshy kelgen H-shy Astana ekonomıkalyq forýmy ótti. Jıyn jańǵyrmaly qýat pen jasyl ekonomıkaǵa nazar aýdaryp, «Jańa energııa – jańa ekonomıka» taqyrybyn negizge aldy. Sondaı-aq, turaqty ekonomıkalyq ósim, álemdik saýda jáne ınfraqurylym máseleleri de talqylandy.
Forýmda JPMorgan Chase International tóraǵasy jáne Izraıl bankiniń burynǵy dırektory Djeıkob Frenkel men Reseı Federasııasy premer-mınıstriniń birinshi orynbasary Igor Shývalov sekildi tanymal tulǵalar baıandama jasady. Jıyn barysynda dóńgelek ústel, ashyq paneldi otyrystar ótip, Qazaqstan men aımaqtyń bolashaǵyna qatysty máseleler qaraldy.
Forýmnyń ótýi men úsh aıǵa sozylatyn EKSPO-2017 kórmesiniń ashylýy tuspa-tus keldi. Bolashaqtyń energııasy taqyrybyn tańdaǵan sharaǵa 115 memleket pen 22 álemdik uıym qatysty. Dóńgelene salynǵan kórmeler ortasynda 8 qabatty «Nur álem» pavılony ornalasqan. Ár qabat jańǵyrmaly energııa túrlerine arnalyp, kóne dáýirden qazirge deıingi taqyryptardy qamtıdy. Máselen, jel energııasyn qalaı paıdalanýǵa bolatynyn beıneleıtin qabatta jahandyq jel kartasy men jelge qatysty qazaqtardyń kóne senimi qatar kórsetilgen.
Munaı men gazǵa baı Qazaqstan tarapy bolashaqtyń energııasy sheshimin tabý basty maqsattary ekenin aıtady. «Jańǵyrmaly energııa taqyrybyn zertteý jáne ony úırený jahandyq qorshaǵan orta synaǵynyń sheshimi ekenine senemiz», – deıdi Syrty ister mınıstriniń orynbasary Roman Vasılenko. «Jańǵyrmaly energııa Qazaqstannyń uzaq merzimi strategııalyq baǵyty. 2050 jyly eldegi energııanyń 50 paıyzyn sodan alýdy josparlap otyrmyz. Qazirgi tańda onyń kólemi bir paıyz ǵana».
Vasılenko jańǵyrmaly energııa alýda Qazaqstan jelge, kúnge jáne sýǵa kóńil bóletinin atap ketti. Degenmen, energııa Qazaqstannyń eń mańyzdy bas aýyrtar máselesi emes. О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstanmen shektesetin jáne Aýǵanstannan alys emes, burynǵy keńes elderi arasynda aımaqtaǵy eń úlken memleket ózin turaqtylyqtyń temirqazyǵy retinde sanaıdy. Kórshi elder sekildi Qazaqstan turǵyndarynyń 65 paıyzy Islam dinin ustanady.
«Qazaqstan qaýipsizdiginiń eń úlken synaǵy Ortalyq Azııada turaqty damýdy qamtamasyz etý», deıdi Vasılenko. – Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń turaqty bolýyna Qazaqstan kúsh salýy kerek. Muny júzege asyrý úshin Ortalyq Azııa elderi birigýi tıis.
«Álbette, bul jaǵdaı óte qaýipti. Búkil halyqaralyq qoǵamdastyqtardy jaǵdaıdy turaqty ustap, qaqtyǵysty toqtatý úshin birlese jumys isteýge shaqyramyz». R.Vasılenkonyń sózine súıensek, Qazaqstan tarapy aýǵan stýdentterin eldegi ýnıversıtetterge oqytý baǵdarlamasyna 15 mıllıon dollar qarjy quıǵan. «Olardy beıbit mamandyqtarǵa úıretip jatyrmyz. Keleshekte bul baǵdarlama keńeıedi dep úmittenemiz».
Sondaı-aq, Qazaqstan tarapy 2015 jyly Sý-24 ushaǵy atyp túsirilgennen keıin Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın men Túrkııanyń Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵannyń bitimgershilik kelissózderin júrgizdi. Sırııa jónindegi kelissózderdi de mysalǵa alýǵa bolady. 2015 jyly Sırııa oppozısııa toptarymen áńgimeleskennen keıin, Astana oppozısııa men rejim ókilderin bir araǵa ákelip, birneshe kezeńnen turatyn kelissózder uıymdastyrdy. Vasılenkonyń sózine súıensek, qazaqstandy álemdik arenada bıikke shyǵaratyn bastamalary men ótkizgen sharalary – memleketti jańǵyrtýdyń qadamdary.
«Bizdiń prezıdent ekonomıkany ártaraptandyrý, aýyl sharýashylyǵy, kólik, jyljymaıtyn múlik naryǵy, bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne halyqty áleýmettik qorǵaý sııaqty salalardy damytýǵa baǵyttalǵan reformany jarııalady», dedi ol. – Bul reformalar bizdiń dástúrimizge qurmet kórsetip, jańa tehnologııalar men ınnovasııalardy qatar qoldanady».
Aǵylshyn tilinen tárjimalaǵan
Abaı Asankeldiuly,
«Egemen Qazaqstan»
