Ustazdar nege ustamsyz?

Biz bul maqalamyzǵa bulaı­sha «aıǵaılatyp» taqyryp qoıyp, qoǵamnyń jaǵasyn ustatqan oqıǵa týraly jazbas ta edik. Eger de bul jaǵdaı elimizdegi alǵashqy jáne sońǵy oqıǵa bolsa...

Joq. Ázirge olaı bolmaı tur. Mundaı oqıǵalar túsi­ril­gen beınejazbalardyń qata­ry jańbyrdan sońǵy sańy­raýqulaqtardaı qaptap, kún sa­ıyn áleýmettik jelilerde kó­beıip keledi. Onyń ústine, mektep oqýshysy muǵalimmen «sottasyp» jatyr degendi es­tisek, qazir selt etpeıtin bo­lyp aldyq. Kerisinshe, us­tazy oqýshysyn sotqa berse de tańǵalmaımyz. Jıi qaıta­lanatyndyqtan eti­miz úırenip te ketken sekildi, qalyp­ty nárse retinde qaraıtyn bol­ǵan­byz. 

Danyshpan Abaı atamyz jyr­­­laǵan «Ustazdyq etý­den ja­­lyq­paıtyn» ustaz­dar qaýymy búgingi tańda «ustam­syz» bolyp barady. Muǵalimniń ju­my­­synyń kóptiginen be, otba­­sylyq jaǵdaılarynyń aýyr­lyǵynan ba, álde bilim sala­syndaǵy reformalardan qa­jy­ǵandyqtan ba, áıteýir «mek­teptiń júregi» sa­nalǵan us­taz­darymyz sál nársege bo­la «ashý shaqyrǵysh» bolyp al­ǵan. Máselen, byltyrǵy oqý jy­lynda Soltús­tik Qazaqstan oblysy Jambyl aýdany Baýman orta mektebiniń matematıka páni muǵalimi 7-synyp oqýshysynyń kekilin qıyp, «2» degen baǵany mańdaıyna jazyp, oqý­shy­ny kúlkige aınaldyrǵan. Bul azdaı, ony óshirseń, taǵy «2» qoıamyn dep qorqytady. Oqý­shy sol kúni sabaqtan keıin orman­ǵa qashqan. Kesh batqanǵa deıin sonda otyrypty. Osy oqıǵadan keıin jábirlenýshi mektepke barmaı qoıǵan soń, onyń ata-anasy aryzdanyp, balasyn synyptastarynyń aldynda mas­qara áreketpen jazalaǵan muǵalimge shara qoldanýdy sotta talap etken. Búginde sot is­­­ti aıaq­tap, pedagogıkalyq etı­­­­­ka­­ny buzǵan ustazdy 1,5 jyl­­ǵa bostandyǵyn shektep, pedagogıkalyq qyzmetpen aınalysý quqyǵynan eki jylǵa aıyrý jazasyn taǵaıyndady. Bir qyzyǵy, «kekil keskish» muǵalim mektep dırekto­ry­nyń kelini bolyp shyqqan. Osy oqıǵadan keıin mektep dırektory da jumysynan qýylǵanymen, kóp uzamaı týra sol oqý ornyna psıholog maman retinde qaıta jumysqa alynypty.

Bul az bolsa, Almaty oblysy Panfılov aýdany Úlken Shyǵan aýyly mektebinde muǵa­limniń 9-synyp oqýshysyn uryp-soq­qany da qoǵamda biraz daý týdyrdy. Sotqa jetken iste muǵalim «urma­dym» dep jal­tarǵanymen, shákirti bolsa ustazynyń urmaq túgili, «tep­kilegenin» aıtyp ádildik su­raǵan. Esterińizde bolsa, eldi shýlatqan bul oqıǵa týraly elimizdiń sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipovtiń ózi «Negizi, osy oraıda oqytýshylardyń bilik­tiligin arttyrý máselesi týyn­daı­dy. Bul jerde olardyń tek pándik daıyndyǵyn ǵana emes, tárbıe berýshi pedagog re­tin­degi sheberligin de shyńdaý qajet. Sondyqtan, pedagogter sol talaptarǵa saı bolýy tıis»,  degen bolatyn.

Ustazdarymyzdyń «ustam­syz­dyǵynan» týyndaǵan mun­­daı keleńsiz oqıǵalar muny­men toqtamaıdy. Aqtóbe qa­la­syndaǵy №13 mekteptiń de­ne shynyq­tyrý pániniń muǵa­limi sabaq ústinde 6-synyp oqýshysyn uryp, soqqy sal­darynan balanyń mıy shaı­qalyp, bas jaraqatyn al­ǵan. Dál osy Aqtóbedegi №51 mek­tep-gım­nazııasynyń geo­grafııa páni­niń muǵalimi parta úshin 12 jasar oqýshysyna qol kóter­gen. Saldarynan balanyń mıy shaıqalyp, aýrýhanadan bir-aq shyqqan. Oqýshyǵa judyryq ala júgirgen muǵa­lı­manyń bul qylyǵy esh aqyl­ǵa syımaı­tyndyǵyn aıtqan quqyq qorǵaý qyz­metkerleri ustazdyń ústinen Qyl­mystyq kodekstiń 293-baby boıynsha is qozǵaǵan. Al 32 jyldyq eń­bek ótili bar, 55 jastaǵy shym­kenttik ustazdyń ersi qy­lyǵy «ustaz» degen «uly uǵy­m­nyń» qanshalyqty qadi­ri qashyp turǵanyn taǵy bir dálel­dep berdi. Uıaly tele­fon­ǵa túsirilgen jazbalarda Shymkent qalasyndaǵy №24 mekteptiń matematıka páni­niń muǵalimi oqýshysynyń jer-­jebirine jetip aıǵaılap, synyp­tastarynyń kózinshe sa­bap jatqany beınelengen. Sóıtse, pedagog oqýshyǵa esep shy­ǵara almaǵany úshin ashýlanypty. Bul iske de polısııa aralasyp, taǵy bir ustaz­dyń ústinen qylmystyq is qaralǵan. 

«Alty alashtyń basy qosyl­­ǵanda, tórdegi oryn muǵalim­diki» dep baǵalanǵan ustazdyq qyz­­mettiń qadiriniń qashýyna mu­ǵalimderimizdiń ózderiniń kinási de joq emes. Máselen, ǵalamtordaǵy beınejazbada júrgen Ońtústik Qazaqstan ob­­lysy, Tólebı aýdanynda oqý­­shy qyzǵa qol kóterip, bala­­ǵat­tap, ony sabaq ústinde, sy­nyptastarynyń kózinshe súı­mek bolǵan ustazdyń qy­ly­ǵynan keıin muǵalimniń «qadiri» týraly sóz qozǵaý qıyn. Árıne, kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Jaqsy ustaz­darymyzdyń bar ekeni de talas­syz aqıqat. Biraq, osyndaı adam shoshyr­lyq jaǵdaılardan keıin onsyz da syn kóp aıtylatyn us­taz beınesi – qazirgi tańda bi­lim berý salasyndaǵy eń ja­ǵym­syz keıipkerge aınalyp bara jatqandaı. Alaıda, tár­tip­­ke múldem baǵynbaıtyn oqý­shylardyń bar ekenin de ja­syra almaımyz. Muǵalimin mazaq etip, tipti ata-anasymen qosylyp soqqyǵa jyqqan oqý­shylar kóptep sanalady. Desek te, munymen shákirtin uryp tártipke salatyn ustazdy qor­ǵaýdan aýlaqpyz. Sebebi, ustaz – bilim berýshi ǵana emes, ol tárbıeshi de. Al «Tárbıesiz berilgen bilimniń adamzat balasyna apat ákeletinin» qaıtalap jatýdyń ózi artyq. Tártip bolmaǵan jerde bilim qaıdan bolsyn?
Búgingi qoǵamymyzda «qadi­ri» qashyp turǵan maman­dyq­tyń «qadirin» arttyrý úshin As­ta­na qalasynyń turǵyny, bu­ryn­ǵy pedagog Jasyn Erme­­kov oqýshylardyń sabaq úl­ge­rimi men tártibin túzeý úshin muǵa­lim­der tarapynan olar­dy jaza­lap otyrýdy zań­dastyrý qajettigin aıtady. «Ekspress K» gazetine bergen suh­­batynda ıdeıa avtory balany oqytý men ony tárbıeleýdiń mundaı ádisin AQSh-tyń Tehas shtatyndaǵy mektebinen kórgenin jetkizedi. Onda oqyǵysy kelmeıtin nemese buzaqylyq jasaǵan oqý­shy­nyń quıryǵyna taıaqpen uryp jazalaý ádisi bar eken. Buǵan balanyń áke-sheshesi «qyńq» deı almaıdy – zań sondaı. Jasyn Ermekov oqý­shylardy uryp-soǵyp jaza­laýdyń elimizde joqtyǵy – Qazaq­stannyń bilim berý júıesiniń kemis tusy dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, bul oqýshyny jazalaý emes, bulaısha jasaý arqyly balanyń tentek minezi tyıylmaıdy, qaıta ondaı jaza oqýshynyń eserligin údetip jiberedi. Al buzaqy balany synyptastarynyń aldynda quıryǵynan «shyqpyrtyp» ursa, bul barlyq oqýshyǵa sa­baq bolady. Qyltyń-syl­tyńdy qoıyp, bári sabaq oqý­ǵa zeıin burady. Sonda ǵana tárbıe men bilim sapasy jaqsa­rady. Mektep jaqsy adamdardy jasap shyǵarady.

Bizdińshe, J.Ermekovtiń ıdeıa­­sy qabyl alynyp, mektep­terde «dúre soǵý» zańdas­tyryl­sa, on­syz da «ur toqpaq» ata­nyp otyrǵan ustazdarymyz áli talaı balanyń basyn «jaratyn» sekildi.

Psıholog Anna Mergen­baı­qyzy bolsa, «oqýshylardyń us­ta­­zy­nyń ústinen aryz túsir­ge­­nine qýaný kerek shyǵar» degendi aıtady. «Sebebi, óz­de­­­ri­niń jeke tulǵa ekenin sezi­nip, ózderine degen izetti ta­lap etý­de. Muǵalim óz shákirtiniń je­ke tulǵa ekenin, onyń da ózin­dik quqyqtary bar ekenin bilmeı jatsa, nege máseleni zańmen sheshpeske?! Buryn oqýshylar ózderiniń quqyqtaryn talap etýdi asa qunt­tamaıtyn. Muǵa­limder bu­ryn da daýys kóteretin, qol jumsaıtyn. Qazir de sol. Muǵalimder óz­ger­gen joq. Al shákirtter qu­zyrly oryn­darǵa júginip, óziniń psıho­logııalyq turǵyda óskenin baı­qa­týda. Shákirtine qol kóterýge oqy­týshyǵa kim ruqsat berdi? Nege jeke tulǵany ekinshi bir tulǵa qorlaýy kerek? Nege ar-namysyna tıip, psıhologııalyq soqqy ja­­saýy kerek?! Sondyq­tan, aryz­­­da­nýǵa psıholog retinde durys qaraımyn. Ásire­se, ótpeli ke­zeńdegi 6-8 synyp oqýshylary ók­peshil. О́tpeli kezeńde olar­dyń kó­ńil kúıi qubylmaly kele­di. Tez buzylady. Sondaı kezde muǵalim jónsiz uryssa, qol kóte­rse ne bolady? Oqýshy eń al­dymen bala ǵoı. Buzaqylyq jasasa da, oqys minezder kór­setse de oǵan áýeli bala dep qa­­­raý kerek. Joǵary bilimdi, qo­­lynda dıplomy bar sanaly maman nege balanyń deńgeıine túsip, onymen sóz talastyryp, urys-keriske barýy kerek?! Uryspaı-aq, oqýshyny óziniń úlgili isterimen tárbıelesin»,  deıdi Anna hanym.

Muǵalim bolǵysy keletin­derge qoıylatyn talaptyń je­ńil­­digi de mártebeli maman­dyqtyń qadirin tómen­detip turǵany jasyryn emes. Ba­lasyna «tym qu­ryǵanda sa­baq berersiń» deı­tin talaı ata-anany kórip júrmiz. Máselen, Fın­lıandııada, Ońtústik Ko­reıa men Sıngapýrde muǵa­lim mamandyǵyn mektep pen ýnı­versıtetti óte jaqsy baǵa­men oqyǵandar men ábden ysylyp, tájirıbeden ótken ýnıversıtet túlekteri ǵana alý­ǵa múmkindigi bar. Bul mem­le­ket­terdiń tek bilim­di azamattardy ǵana jumys­qa alýynyń ta­ǵy bir sebebi – joǵary tóle­netin ja­laqy. Arnaıy mamandardyń zert­teýine súıensek, osy el­derdegi bilim sapasy búkil álem boıynsha kósh bastap tur.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Káken Qam­zınniń aıtýynsha, kináni bilim júıesinen, ata-anadan nemese oqýshydan emes, ustaz­dyń ózi­nen izdeý kerek. «Eń aldymen muǵalim bilimdi, máde­nıetti, qaı jaǵynan alsań da taza bolýy kerek. Sodan soń kez kelgen oqytýshy myqty psı­ho­log bolsa deımin. Qur aı­ǵaı-uıǵaımen ustaz «rólin» oınap júrgen adamdy shákirt kósh jerden tanıdy», deıdi ula­ǵatty ustaz.
Iá, ustazdarymyz «urtoq­paq» atanyp, keıbir maman­dyqtarǵa qaraǵanda dárejesi tómen bolyp tursa da, Ustaz­dyqtan, uly Ustazdyqtan qadir­li mamandyqtyń joq ekeni taǵy da ras...

Nursultan MYQTYBAI, jýrnalıst
ASTANA