Pavlodar oblysy – elimizdiń soltústik-shyǵysynda ornalasqan qoınaýy kenge toly, shejiresi shyraıly, topyraǵy qunarly meken. Bul ólkeden ultymyzdyń nebir marqasqa ul-qyzdary shyqqan. Jalpaq jurty Ertistiń kemerin jaldaı qonyp, Baıan taýynyń sulý sıpatyn boıyna sińirgen.
Sońǵy jyldary oblys ekonomıkasynyń ósý serpini ilgerilep keledi. Tek bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda óńirlik ónimniń kólemi 491,5 mlrd teńgeni quraǵan. Bul ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 105,6 paıyzdyq kórsetkishke ıe. Al, IJО́ mólsheri jan basyna shaqqanda 649,7 myń teńge bolsa, qysqa merzimdi ekonomıkalyq ındıkator ótken jylmen salystyrǵanda 106,2 paıyzǵa kóterilgen.
О́nerkásip ónimderiniń kórsetkishi jyldyń alǵashqy alty aıynda 988,2 mlrd teńgeni qurasa, ken óndirý ónerkásibi 183,5 mlrd teńgeniń ónimin óndirgen. Onyń ishinde – kómir óndirý kólemi 37,0 mln tonnaǵa jetip, óńdeý ónerkásibiniń ónim kólemi 636,4 mlrd teńgeni qurapty.
Sol sııaqty elektrmen jabdyqtaý, gaz, bý berý jáne aýany baptaý salasy boıynsha óndiris kólemi 161,4 mlrd teńgege ıek artsa, oblysqa tıesili elektr stansalary saǵatyna 23,0 mlrd kVt energııa óndirip, jylý energııasyn óndirý isi 8174,2 myń gkaldyq nátıjege jetken.
Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasynyń ekinshi bes jyldyǵy sheńberinde oblys kóleminde ındýs-trııalandyrý jáne kásipkerlikti qoldaý kartalary boıynsha 1,1 trln teńge ınvestısııa tartylyp, 35 joba iske asyrylyp jatyr. Nátıjesinde jańadan 8377 jumys orny ashylady dep kútilýde. Baǵdarlamany ishinara taldap, tarqatar bolsaq ınvestısııa kólemi: úshinshi joba sheńberinde 637,5 mlrd teńge, 32-shi joba «Pavlodar oblysynyń kásipkerligin qoldaý» kartasy boıynsha 470,6 mlrd teńgege jetip, ótken jyly 11 joba iske qosylypty. Aldaǵy 2017-2024 jyldary 655,4 mlrd teńge mólsherinde ınvestısııa tartylyp, 24 jobany iske qosý josparlanýda.
El ekonomıkasynyń taǵy bir tetigi qurylys salasy da damý ústinde. Bıyldyń alǵashqy alty aıynda júrgizilgen qurylys jumystarynyń kólemi 77,0 mlrd teńgeni qurap, oblys boıynsha barlyǵy 108,7 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen.
Sol sııaqty óńir ekonomıkasyna ınvestısııa tartý isi de oıdaǵydaı. 2017 jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda oblys ekonomıkasyna 178,6 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, syrtqy saýda aınalymynyń kólemi ótken qańtar-mamyr aılarynda 1115,2 mln AQSh dollaryn qurap otyr. Sonyń ishinde eksport – 684,5 mln AQSh dollaryna, ımport – 430,7 mln AQSh dollaryna jetipti. Saýda balansynyń saldosy 253,7 mln AQSh dollary shamasynda.
Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý ótken jyldyń dál osy kezeńimen salystyrǵanda 6,2 paıyzǵa ósip, 41,5 myń birlikke jetken. Tek osy jyly «Bıznestiń jol kartasy – 2020» bıznesti qoldaý men damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasyn iske asyrýǵa 4,1 mlrd teńge bólingen. «Monoqalalar men aýyl kásipkerleriniń jańa bıznes bastamalaryn qoldaý» baǵdarlamasy sheńberinde 705 joba maquldanyp, oǵan 21,6 mlrd teńge qarastyrylǵan. Ekinishi baǵyt – «Ekonomıkanyń basym sektorlary men óńdeýshi ónerkásip salalary qyzmetin júzege asyratyn kásipkerlerdi qoldaý» sheńberinde 883 joba maquldanyp, oǵan 99,1 mlrd teńge kóleminde qarjy oılastyrylýda eken.
Kólik jáne baılanys qyzmetine keler bolsaq: 2017 jyldyń qańtar-shilde aılarynda kólikpen júk tasymaldaý kólemi (temirjoldy esepke almaǵanda) 72,4 mln tonnaǵa jetip, jolaýshylar tasymalynyń aınalymy 6,2 paıyzǵa artqan. Oblys avtojoldaryn jóndeýge jáne kútip-ustaýǵa jergilikti bıýdjetterden 9797,9 mln teńge bólingen. Al baılanys qyzmetinen túsken kiris 7,6 mlrd teńgege jetse, bólshek saýda aınalymy 177,5 mlrd teńgeniń tóńiregine turaqtaǵan.
Aǵymdaǵy jyldyń 1 tamyzyndaǵy jaǵdaı boıynsha memlekettik bıýdjetke 125,3 mlrd teńge salyqtar men basqa da mindetti tólemder túsken eken. Bul kórsetkish ótken jyldaǵy osy kezeń josparyna qaraǵanda 105,9 paıyzdyq basymdyqqa ıe. Joǵarydaǵy salyqtar men mindetti tólemderdiń 63,3 mlrd teńgesi respýblıkalyq bıýdjetke, 60,0 mlrd teńgesi jergilikti bıýdjetke aýdarylyp otyr.
* * *
Oblys kúnderiniń aıasynda qolǵa alynǵan aýqymdy sharanyń biri – elordalyqtar úshin arzandatylǵan baǵaǵa aýylsharýashylyq ónimderin saýdalaý isi. Bul úrdis buǵan deıin de kóptegen oblystar tarapynan jalǵasyn tapqan bolatyn.
Kereký óńiriniń basqa ólkelerden artyqshylyǵy, munda aýyr óndiris oryndarymen qatar, aýylsharýashylyq salasy da jaqsy damyǵan. Jyl basynan bergi alty aıda oblystyń aýylsharýashylyq jalpy ónim kólemi 59,7 mlrd teńgege jetken.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Oraz Dúzdenbaev myrza: «Dál qazir 0,43 myń gektar aýmaqtyń kartobyn jınap, 1101,3 myń gektar shabyndyqtyń shóbin shaýyp, odan 596,3 myń tonna pishen, 36,6 myń tonna pishendeme daıyndap úlgerdik. О́ıtkeni, bizde 61,1 myń bas jylqy, 453,8 myń bas iri qara, 582 myń bas qoı, 81 myń bas eshki túligi bar», deıdi.
Elordadaǵy aýyl sharýashylyǵy jármeńkesine respýblıkaǵa tanymal ónim óndirýshiler – «Rýbıkom» JShS, «Jana Rosa» AQ, «KEMMI» JShS, «Aqjar - О́ndiris» JShS, «REGTaım» ShQ, «Krendel» JShS, «Zernograd» JShS, «Galıskoe» JShS, «Sharbaqty Qus» JShS, «Pobeda» JShS, «Aqtoǵaı Agro» JShS, «Baıet ı K» JShS sııaqty kásiporyndar ózderi óndirgen taýarlaryn alyp kelipti.
Munda jalpy somasy 150 mln teńgeden astam 435 tonna kóleminde ónimder jetkizilgen. Onyń ishinde 45 tonna et jáne et ónimderi, 200 tonna kartop, 90 tonna kókónis, 100 tonna basqa da aýylsharýashylyq ónimderi ákelingen.
Satylymdaǵy taýar quny Astana naryǵyndaǵy ortasha baǵalardan da tómen. Mysaly, sıyr etiniń kılosy – 1250 teńge, jylqy eti – 1500 teńge, qoı eti – 1150 teńge, qus eti – 600 teńge bolsa, sary maıdyń kılosy – 950 teńge, jumyrtqanyń 10 danasy – 170 teńge, makaron ónimderiniń 1 kılosy 140 teńge, ósimdik maıynyń 1 lıtri 380 teńge, al kartoptyń kılosy – 80 teńgeden, sábiz, qyzylsha – 100 teńgeden, oramjapyraq 50 teńgeden satyldy.
* * *
Kereký óńiri qashannan sal-seriler men aqyn-jyrshylar eli. Ataqty ánshi-sazger Estaı Berkimbaıuly, Jaıaý Musa, Maıra Ýálıqyzy, aqyn-jyrshy Isa Baızaqov, Sultanmahmut Toraıǵyrov dep kete beredi. Osy dúldúlderdiń izin jalǵap ólkeniń óneri de órkendep kele jatyr. Qazirgi tańda oblys kóleminde 547 mádenıet mekemesi, sonyń ishinde: 279 kitaphana, 237 klýb, 17 jyljymaly mádenı keshen, 10 murajaı, 2 teatr jáne oblystyq fılarmonııa jumys istep tur.
«Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda ulttyq salt-dástúrlerimizdi, tilimizdi jańǵyrtý jumystary iske asyrylýda. Jyl saıyn tildik mádenı-týrıstik klaster retinde uıymdastyrylyp kele jatqan «Til kerýeni» bıyl da óz jalǵasyn tabýda», deıdi oblystyq mádenıet, arhıv jáne qujattama basqarmasynyń basshysy Gúlzıra Báshirova hanym.
Mádenı shara barysynda kerekýlik aǵaıyndar «Etnoaýyl» ulttyq-mádenı kesheninde «Ertis – qımaqtar ózeni» atty kórme uıymdastyrdy. Mundaǵy jádigerlerdiń deni Qımaq qaǵanaty jaıly syr shertetin dúnıeler eken. Qımaq qaǵanaty – Shyǵys jáne Ortalyq Qazaqstan jerinde IH ǵasyrdyń aıaǵy men HI ǵasyrdyń basynda ómir súrgen memleket. Ulystyń ortalyǵy Ertistiń orta alabynda bolǵandyqtan, pavlodarlyqtar sol ulystyń murageri deıtin qurmetti mártebege ıe.
Kórmege Potanın atyndaǵy Pavlodar oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi oblys aýmaǵynda júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan artıfaktilerdi ákelipti. Olardyń arasynda 2001 jyly Pavlodar oblysy Maı aýdany «Qyzyl eńbek» aýyly mańynda júrgizilgen qazba kezinde tabylǵan qımaq jaýyngeriniń temir saýytynyń qaldyqtary, 1959 jyly Aqtoǵaı aýdany «25 oktıabr» aýyly mańyna júrgizilgen qazba jumystarynda tabylǵan qımaq hanzadasynyń aq kúmisten qańyltyrlap jasalǵan muraǵyn (bas kıimin) kórdik. Muraqtan basqa kúmis aınanyń syrtqy qorǵanys-qaby jáne kór-keshende birge kómilgen jylqylardyń kúmis ábzelderi de sóreden oryn alypty.
Tórt-bes jyldyń aldynda Ekibastuz aýdany jerinen tabylǵan qımaq dáýirine tán bas súıekke Máskeýde antropologııalyq zertteýler júrgizilip, ony qalpyna keltirgen edi. Osy «Qımaq jaýyngeriniń» músin-beınesi jáne 1980 jyldardyń basynda Jelezınka aýdanynan tabylǵan qola qazan, VII-VIII ǵasyrǵa tán skıf-sarmat dáýiriniń súıekten jasalǵan murasy − úzeńgi men taraqty kózimiz shaldy.
Sonymen qatar, Pavlodar qalasynda ornalasqan Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıi de ólkege tanymal tarıhı tulǵalarǵa qatysty eksponattardan kórme ákelipti. Munda dindar-shaıyr Máshhúr Júsip Kópeevtiń ózi qoldanǵan boıtumary men Máshekeńniń ákesinen qalǵan kók Qurannyń muqabasy, Estaıdyń «Iýran-aı» ánin zertteýshi Borıs Erzakovıch qaǵaz betine túsirgen nusqasy, Maıra Ýálıqyzynyń erterekte notaǵa túsken áni, Alash ardageri Júsipbek Aımaýytovtyń qalta saǵaty men qoldanǵan syzǵyshy arystyń búginge jetken kózindeı ystyq tartsa, aqyn Isa Baızaqovtyń «Altaı ertegileri» atty týyndysynyń qoljazbasy men aqynnyń ózi paıdalanǵan kúmis sháınek, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Dıhan Ábilovtiń áskerı plansheti men marapattyq orden-medaldarynyń lentasy, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qalıjan Bekhojın qoldanǵan mármár ydystardy kórip, kózaıym boldyq.
Mereke aıasynda ótken kelesi shara – kórkem týyndylar men qolónershiler kórmesi. Solardyń biri – «Han Shatyr» saýda ortalyǵynyń qasyndaǵy Kóshpendiler qalashyǵynda ótken «Dáýirlermen ushtasqan týǵan jer» atty fotosýretter kórmesi. Barlyǵy 35 týyndy qoıylǵan. Bular ákeli-balaly fotosýretshiler – Aleksandr jáne Dmıtrıı Parhomenkolardyń jumystary. Sýretterde tek qazaq ultyna tán naqyshtar bar. Atap aıtqanda, 1980 jyldary Baıanaýylda ótken respýblıkalyq aýylsharýashylyq jármeńkesi kezinde túsirilgen: «Báıge», «Qazaqsha kúres», «Altybaqan» jáne sońǵy jyldar týyndysy «Toqymashy», «Kesteshi», «Analar», «Búrkitshi», «Shashý», t.b. taqyryptyq sýretter qoıylypty.
Budan basqa elordanyń sol jaǵalaýyndaǵy «Nas Sanat» óner galereıasynda «Halyq rýhynyń jeruıyǵy» atty oblystyq kórkemsýret mýzeı qorynan ákelingen sýretter kórsetilimi ótti. Bul jumystardyń deni 1960-80 jyldary salynǵan kórkem týyndylar. Taqyryptyq mazmuny da ártúrli. Kartına avtorlary – Aleksandr Babına, Káken Temirǵalıev, Mıhaıl Kalmagorov, О́serbaı Shýranov, Ánýar Igembaev, Turar Tóleev, Zýra Asylǵazına, t.b. Barlyǵy 60 týyndy kórme tórine ilinse, osylardyń 10-y músin, 20-y grafıka.
Al, «Etnoaýyl» qalashyǵynda uıymdastyrylǵan qolónershiler kórmesin ekibastuzdyq esimi elge áıgili sheber Zylıha Tólegenova apamyz bastap kelgen eken. Jasy seksenniń seńgirine ıek artqan qart ananyń qolynan shyqqan oıýly jabdyqtar men syrmaly kórpe-kilemsheler kóneniń kózindeı ystyq. Apamyzdyń jolyn jalǵastyryp kesteleý ónerin órge súıreýshi qyz-kelinshekter Lázzat Ánish pen Gúlnár Sartymbekova juqa kıiz, jumsaq maqpal, túkti púlish, shı barqytqa jibek jippen kes-teleı oıý-órnek salyp, ózindik qoltańbalarymen erekshelense, abstraktili kartına salýmen tanylǵan jas daryn, 2016 jyly Ábý-Dabıde ótken halyqaralyq festıvaldiń qatysýshysy Altyn Ateevanyń «О́nermen emdeý», «Jibek joly», «Ǵasyrlar syry» jáne t.b. jumystary jańa dáýir suranysyna tán kórkem dúnıe ekeni anyq.
Aǵashtan oıý oıyp, túıin túıetin altyn qoldy azamattardyń aılap-aptalap jasaǵan sándi buıymdary – samyrsyn astaý, aǵash kese men bútin qaraǵaıdy úńgı shaýyp, sándi órnekpen bádizdegen saz aspaptarynyń (dombyra, qobyz, t.b.) qaby shyn sheberdiń shynaıy eńbegi ispettes.
«Aǵashtan aspap hám basqa da buıymdar jasaý urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan tól ónerimiz», deıdi qart sheber, baıyrǵy temirjolshy Qýandyq Baıazıt myrza. Búginde bul ispen balasy Ernar ekeýi aınalysyp júr. Jeke sheberhanalary da bar. Sol sııaqty aǵashtan kádesyı jasaýmen tanymal Qaıyr Rahymjanov pen Bolat Nuryshevtyń eńbegi − dúmdi basyn kúmistegen qoltoqpaq, bylǵary torsyq, alaqandaı aǵash sandyqshalar rasynda sándi.
О́te qymbat turatyn tabıǵı hám óńdelgen asyl buıymdar – injý, gematıt, ammanıt, kók monshaq, aqyq tas, rodonıtterdi bylǵary buıymǵa shekite japsyryp sándik kádesyı jasaýshy Vıktorııa Sultanova men Olga Lovınanyń eptiligine eriksiz bas shaıqadyq. Kórmeniń ajaryn ashyp turǵan taǵy bir dúnıe – baıyrǵy kóshpendilerdiń qarý-jaraq túrlerin jasaıtyn ustalardyń buıymy. Saıd Saǵyndyqov óz qolymen – qozyjaýyryn, kóbebuzar, úsh qyrly, doǵal jebe, aıyr jebe, t.b. túrlerin jasap ákelse, Maqsutbek Kópjasarovtyń qolynan shyqqan jylqy jabdyqtary da jaman emes.
Sonymen qatar, J. Aımaýytov atyndaǵy oblystyq qazaq mýzykalyq drama teatry Q. Júnisovtiń «Ǵashyqtar hıkaıasy» atty lırıkalyq komedııasyn qoısa, Chehov atyndaǵy oblystyq orys drama teatry B.Sologýbtyń povesi boıynsha «Beda ot nejnogo serdsa» spektaklin sahnalady.
* * *
Mádenı kúnder barysynda «Qazanat» ıppodromynda aýdaryspaq, teńge alý, kókpar, toǵyzqumalaq, jamby atý, tas kóterý syndy ulttyq sport túrleri boıynsha qyzyqty sharalar ótip, kópshilik búrkit jáne ańshy tazylardy tamashalady. Bul jolǵy toıdyń basty ereksheligi – qazaqsha kúres 23 jasqa deıingi balýandar arasynda ótip, bas júldege ıe bolǵan mańǵystaýlyq balýan Nurdáýlet Jarylǵapov báske qoıylǵan jeńil kólikti taqymdady. Sonymen qatar, Saparkeldi Ábdirashev bastaǵan marafonshylar Pavlodar – Astana arasyndaǵy 450 shaqyrymdy jaıaý júgirip ótip, 20 tamyz kúni túski saǵat 12.00-de «Etnoaýylǵa» jetti.
Beken Qaıratuly,
Sýretterdi túsirgen Erlan Omar,
«Egemen Qazaqstan»
