Osy jyldyń sáýir aıynda jaryq kórgen Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy: «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis» – ekendigin meılinshe tereń ashyp berdi. Rýhanı qazynamyzdaǵy taram-taram salalar – Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary, Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýyn kernegen babalar sazy búgingi urpaq ıgiligine aınalýy shart. Urpaqty tárbıeleıtin de, rýhymyzdy asqaqtatatyn da baǵzydan jetken asyl qazynalarymyz.
Abaı murasyna búgingi býyn zor sergektikpen, kerek deseńiz, perzenttik mahabbatpen qaraýy kerek. Uly aqynnyń 150 jyldyq mereıtoıy sátinde Abaı-Shákárim kesenesiniń minberinde turyp aıtylǵan: «Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary. Abaı murasy – qazaqtyń eń qasıetti qazynasy» degen qanatty sóz árbir zııaly óskinniń sanasynda máńgilikke saqtalary haq.
Aıtpaǵymyz, Abaı – qasıetimiz, asylymyz. Endeshe uly tulǵanyń ómiri men shyǵarmashylyǵynda eleýsiz qalatyn sát, eskerýsiz qalatyn derektiń bolmaǵany abzal. Máselen, Abaıdyń týǵan kúnine nazar aýdaraıyq. «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasynda: «Abaı (Ibrahım) Qunanbaev [29.7 (10.8) 1845, qazirgi Shyǵys Qazaqstan obl. Abaı aýd. Qasqabulaq jaılaýy – 23.6 (6.7) 1904, sonda, Balashaqpaq jaılaýy, beıiti Jıdebaıda)] – uly aqyn, fılosof, aǵartýshy, kompozıtor» (Almaty: 1998, 1- t., 11-b.), – delingen. Al «Abaı» ensıklopedııasynda: «Abaı (Ibrahım) Qunanbaev (22.8.1845, qazirgi Semeı obl., Abaı aýd. – 5.7.1904, sonda) – uly aqyn, kompozıtor, fılosof, aǵartýshy, qazaqtyń realıstik jańa jazba ádebıetiniń negizin qalaýshy» (47-b.), – dep kórsetilgen. Abaı ómiri jóninde eń nanymdy, ǵylymı derek berýge tıisti eki basylymdaǵy aıyrmashylyq oılantpaı qoımaıdy. Uly aqynymyzdyń týǵan, ólgen kúnderin ǵylymı júıege salyp, keıingi urpaqqa tabystaı almasaq abaıtanýshylarǵa syn emes pe? Hakim Abaıdyń týǵan kúni Almatyda 10 tamyzda, Astana, Semeı, taǵy basqa óńirlerde 23 tamyzda atalyp ótýi de aqyn ómirbaıanynda sheshilmegen túıtkildiń barlyǵyna megzeıdi.
Abaı oqýlary, músháıra, aqyndar saıysy sııaqty túri ózgeshe bolǵanymen, maqsaty bir mádenı, ádebı is-sharalar Qazaqstannyń kóptegen qalalarynda ótti. Oǵan kýá qazaq dalasyn jyrǵa bólegen tele-radıohabarlar, ádebıet pen ónerdiń iri qaıratkerleri qatysqan taǵylymdy jyr shashýlar. Osy jolǵy jer-jerde ótken poe-zııa merekesi aýqymynyń keńdigimen, qatynasýshylar sanynyń ósýimen, ásirese, kókórim jastardyń bar yntasymen at salysýymen erekshelene túsýi qýantady. Abaıǵa qurmet – qazaqtyń ádebıeti men tiline, tarıhy men bolashaǵyna qurmet ekendigin búgingi jas býyn boılaı uǵynǵan sııaqty. О́tkizilip jatqan sharalardyń eshqaısysyna kóleńke túsirý, tyrnaq astynan kir izdeý áýelden qaperimizge almaǵan dúnıe. Abaı esiminiń atalýy kóńilge qýanysh uıalatqanymen, qolda bardy uqsata almaı, aqyn ómirbaıanyna nemketti kózqaraspen qaraý eshkimge de abyroı ápermeıdi. Uly Abaıdyń týǵan, ólgen kúnderin anyqtap, ýaqytynda sharalardy uıymdastyrmasaq, onda qandaı tárbıelik mán bar?!
Ádebıetshi ǵalymdar ótken ǵasyrdaǵy aqyn-jazýshylarymyzdyń kópshiliginiń týǵan, ómirden ozǵan kúnderi jóninde naqty derekterdiń joq ekendigin aıtyp, jazyp júr. Naqty týǵan kúni demeı-aq qoıaıyq, dúnıege kelgen jyldarynyń ózin túrlishe jazyp kele jatqandyǵy shyndyq. Munyń ózi muraǵat qoınaýynda jeke adamdardyń dúnıege kelýin aıǵaqtaıtyn qujattardyń saqtalmaýymen, tipti bolmaǵandyǵymen de baılanys-ty. Degenmen, bul endi qaıta qaraýǵa bolmaıtyn qubylys desek shyndyqtyń aýlynan alystaımyz. Qazaqtyń iri sýretker jazýshysy Júsipbek Aımaýytov 1933 jyly jazǵan «Toraıǵyruly Sultanmahmut» ǵumyrbaıandyq ocherkinde: «Sultanmahmut Semeı gýbernııasy, Kereký (Pavlodar) ýezi Aqbettaý (bul kúnde Shiderti) bolysynyń qazaǵy. Ol 1893 (jylqy) jyly oktıabrdiń eskishe 15-inde Ombyǵa qaraıtyn Kóshen – qaraýyl, Shabar – Shanshar degen naǵashylarynyń aýylynda týa-dy» (J.Aımaýytov. Bes tomdyq. 5-t. Almaty: 1999, 276-b.), – deıdi. Jańa stılmen 28 qazan. Barlyq jınaqtary men oqýlyqtarda osy data qaıtalanady. «О́z jaıymnan maǵlumat» ómirbaıandyq maqalasynda M.O.Áýezov: «Men 1897 jyly sentıabrdiń 15-inde týyppyn. Týǵan jerim Semeı ýezine qaraǵan Tobyqty ishi. Shyńǵys bolysynda» (M.Áýezov. Elý tomdyq. 3-t., 67-b.) – dep soqyrǵa taıaq ustatqandaı tańbalaǵan. Jańa stılmen 28 qyrkúıek. Mysaldy jalǵastyra berýge bolady. Jańa stıldiń qajeti qanshama, eski stıl de bizge jarap jatyr dep toqmeıilsip, qaza qoparýdan, tóńkere tekserýden qashqalaqtaǵan keıbir izdenýshiler uqsa eken?!
Ertede jasaǵan aqyn-jazýshylarymyzdyń qoljazbalarynyń saqtalyp bizdiń zamanymyzǵa jetpegendikten tekstologııalyq salystyrýlar men zertteýler júrgizýde sharasyz kúıge túsetindigimiz de aqıqat. Bul jaǵdaılardyń basy ashyq. Al ómirbaıandyq faktileriniń (týǵan, ólgen kúni) belgili ekendigin kóre tura burmalaýymyz qaı qyńyrlyq. Álde bas aqynymyzdyń týǵan, pánı dúnıeden ótken kúnderi qashan atalsa da bizge báribir me? Nege enjarmyz?
Abaı tóńireginde úlken de, kishi de ádetke aınaldyrǵan lepirme, kóbik sózderdi tejep, ǵylymı derekterge negizdelgen tujyrymdar jol alatyn kez jetti. Uly aqynnyń tym bolmasa bir óleńiniń jazylǵan merzimin (múmkin bolyp jatsa jazylǵan jylyn, aıyn, kúnin), tarıhyn, kimge arnalǵandyǵyn ashyp berse abaıtaný ǵylymyna qosylǵan ólsheýsiz úles der edik. Kóteretin máseleler jetkilikti.
Orystyń uly aqyny A.S.Pýshkın ómiriniń árbir sáti qaǵazǵa túsken. Keń kólemdi týyndylaryn jazý barysyndaǵy daıyndyq: shyǵarma jospary, jumysqa qajetti tarıhı qujattar, zertteýler tizimi, qosalqy materıaldar qaǵaberis qalmaǵan. Roman, nemese poemany jazýǵa kirisken ýaqyty, qashan aıaqtaldy, qosymsha ózgertýler men túzetýlerdiń ýaqyty (saǵaty, mınýty) báz qalpynda saqtalǵan, búgingi zamanǵa jetken. Orystyń úlgisin óńmeńdep tyqpalaı beredi ekensińder dep unatpaıtyndar da tabylar. Biraq, aqıqat osy.
Abaıdyń týýyn kýálandyratyn qujat, qoljazbalary, kúndelikti jazbalary, jazysqan hattary, kóptegen fotosýretteri, oqshaý oılary bizge jetpegenimen, ómiriniń basty kezeńderin anyqtaıtyn derekter men zertteýler barshylyq, táýbe!
Iri oqymysty, ǵalym Shákárim Qudaıberdiuly «Túrik, qyrǵyz-qazaq hám handar shejiresinde»: «Ákemizdiń bir sheshesinen týǵan – Ibrahım myrza, qazaq ishinde Abaı dep ataıdy. Sol kisi musylmansha hám oryssha ǵylymǵa júırik, hám Allanyń bergen aqyly da bul qazaqtan dana bólek kisi edi. Er jetken soń sol kisiden tálim alyp, ár túrli kitaptar oqyp, nasıhatyn tyńdap, az ǵana ǵylymnyń sáýlesin sezdim, – dep Abaıdan alǵan tálim-tárbıe, úlgi-ónege sabaqtaryna dán rızalyǵyn bildire kelip sanaly jannyń sanasyna zilbatpan salmaq salatyn oı túıedi. – Ibrahım myrzanyń turaǵy qazaq ishi bolǵandyqtan qadiri azyraq bilindi. Olaı bolmaǵanda danyshpan, hakım fılosof kisi edi. Qor elde týdy da, qorlyqpen ótti (astyn syzǵan biz – A.E.). 1904 jyly ııýn aıynda 60 jasynda ótti, Alla taǵala barshasynyń rýhyna rahmet qylsyn».
Shákárimniń aýzyna qorǵasyndaı aýyr sózderdi zamany, ýaqyty salyp otyr ǵoı. Biz egemen elde, órkenıetti Qazaq elinde ómir súrý baqytyn ıelendik. Endeshe ulylarymyzdy ulyqtaýda elenbeıtin, eskerilmeıtin usaq-túıek bolmaýy kerek.
«23 ııýnıa 1904 goda v Chıngızskoı volostı (v gorah Chıngıs) Semıpalatınskogo ýezda skonchalsıa popýlıarnyı v rodnoı stepı kırgızskıı (kazahskıı –A.E.) poet Abaı Kýnanbaev», dep habarlady Álıhan Bókeıhanov uly aqynǵa arnalǵan nekrologta («Semıpalatınskıı lıstok», 1905, 25 noıabrıa, №250). Aqynnyń qaıtys bolǵan kúni dálme- dál kórsetilgen, biraq eski stılmen ekendigin eskergen jón. Endi budan naqty derekti tabý qıyn. Bázbireýler eski, jańa stıldi dinı uǵymdarmen baılanystyrady. Ol múldem qate.
Aqynnyń ómirge kelgen kúni týraly derekterge den qoıalyq. 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte basylǵan aqyn jınaǵynda mol ómirbaıandyq málimetterdi qamtyp jazǵan Kákitaı ekendigi oqyrmanǵa aıan. Kákitaıdyń uly Árham Ysqaqov (1885-1963) «Abaıdyń ómir joly» estelik eńbeginde: «Údere kóship sharshap-shaldyǵyp kelgen el bulaqtyń eki jaǵyndaǵy qalyń shalǵynǵa úlken úılerin tigip, ornyǵyp, jaılanyp qalady. Sol qalypty ádeti boıynsha Qunanbaı aýyly Qasqabulaqqa kelip qonǵannan keıin, 1845 jyly eskishe 10 avgýst kúni, Qunanbaıdyń ekinshi áıeli Uljan tolǵatyp bir ul dúnıege keledi... Atyn arabshalap Ibrahım dep qoıady», deıdi. Ázirshe ádebıet zertteýshileriniń baǵdarda ustap júrgen birden-bir deregi osy. Jáne shynaıy derek esebinde ǵylymı aınalymǵa túskeli ondaǵan jyldar ótti. Abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedhanov «Uly aqynnyń dúnıege kelgen jáne baz keshken kúnderi qashannan, qalaı atalyp keledi?», «Bárimizdiń Abaıymyz», tanymal qalamger Dáýlet Seısenuly «Hakim aqyn qaı kúni týǵan?» maqalalarynda dáleldi oılarymen ádebıet súıer qaýymǵa usynystaryn bildirgen edi. О́kinishtisi, jazylyp, aıtylyp kele jatqan tarıhı shyndyqtyń basqarýshy oryndardyń nazarynan tys qalýynda. Másele jańa stılge kóshkenimizge bir ǵasyr ýaqyt ótse de, Abaıdyń týǵan, ólgen jyldaryn ǵana belgileýde siresip, kejegemiz keri tartyp, boıkúıezdik tanytýymyz endigi jerde tózbestik jaǵdaı.
Naqty ǵylymı, resmı dáıekti tujyrymǵa júgineıik: «1918 jylǵy 23 ıanvarda (eski stıl boıynsha) Halyq Komıssarlary Soveti usynylǵan eki jobany talqylady, komıssııanyń jumysyn qorytty. Kelesi kúni − 24 ıanvarda (6 fevralda)» «Rossııa respýblıkasynda batys evropalyq kalendardy qoldaný týraly dekret» qabyldady... Bul kezde eski stıl men jańa stıldiń arasyndaǵy aıyrmashylyq 13 kúnge tolǵan edi. Sondyqtan dekret boıynsha 1918 jylǵy 31 ıanvardan keıingi kún 1 fevral ornyna 14 fevral bolyp esepteldi» (Myńbaı Isqaqov «Halyq kalendary», Almaty, 1963, 36-bet).
Dáıeksózdi uzaq etip alyp, ejiktep otyrǵan sebebimiz endigi jerdegi maqsat – qatelikten arylý. Atap aıtqanda, qazaq eliniń kúntizbesinde Abaıdyń týǵan kúni 23 (eski stılmen 10) tamyz, qaıtys bolǵan kúni 5 shilde (eski stılmen 23 maýsym) ekendigi taıǵa tańba basqandaı badyraıtyp jazylsa nur ústine nur.
Jańalyq ataýlynyń jarshysy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Jazýshylar odaǵynyń basqarmasy túıtkildi máseleniń sheshilýin óz qoldaryna alatyndyǵyna, tolǵaqty máselege núkte qoıaryna senim mol.
Arap ESPENBETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor
SEMEI
