«Aldyńǵy tolqyn aǵalar» dep Abaı aıtpaqshy, sol aldyńǵy tolqynnyń ishinde óziń ish tartyp júretin, halyqtyń qamy, eldiń birligi degende tún uıqysyn tórt bóletin, qazynaly sózin aıtatyn kisiler bolady. Atam qazaq anaý zamandarda sondaı adamdardyń sózine toqtap, batasyna uıyǵan. Aldyn qıyp ótpeı kishilik tanytqan. Jany taza hám adamgershiligi mol sondaı aǵalar jaıynda qolyńa qalam alyp, aıtar oıyń men pikirińdi kópshiliktiń nazaryna jetkize alsań, paryzyńnyń oryndalǵany. Men syılaıtyn sondaı aldyńǵy tolqyn aǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen aýyl sharýashylyǵy qyzmetkeri, Raıymbek jáne Panfılov aýdandarynyń «Qurmetti azamaty», «Qurmet» ordeniniń ıegeri Súleımen aǵa Kóshkinuly. Ol Hantáńiriniń baýraıynda ómirge kelip, qyrandaı túlep ushqan azamat, búgingi kúni jazıraly Jarkenttiń abyroıly aqsaqaly.
Súleımen aǵanyń ákesi Kóshkin erterekte «Sosıalıstik Qazaqstan» dep atalatyn ujymsharda sharýashylyq meńgerýshisi bolyp eńbek etken eken. Sol Kóshkin qarııanyń telqońyrdaı aǵasy Seıdahmet Bosqynbaev týraly Súleımen aǵa «ótkensiz búgin joq» – dep otyryp, meıirlene áńgime qozǵaýdy unatady. Áńgimesine qulaq túrseńiz, ákesiniń aǵasy ozyq oıly, kózi ashyq azamat bolǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń muraǵatynan 2004 jyly tabylǵan anyqtamada kórsetilgendeı, ol 1916 jyly 12 jasynda tórt aılyq qazaq aýyl mektebin bitirgen. О́ziniń zerektiginiń, alǵyrlyǵynyń arqasynda Keńes ókimetiniń jumysyna belsene aralasyp, jastyq jalynmen jańa ómirdiń bel ortasynda júrgen. Sol kezdegi «Qosshy» odaǵynyń aýyldyq uıymynyń tóraǵasy bolǵan. Odan keıin Kegen aýdanyndaǵy Toraıǵyr aýyldyq keńesiniń, aýdandyq jer komıtetiniń tóraǵasy sekildi jaýapty qyzmetter atqaryp, el ishinde abyroıǵa bólengen. 1933-1936 jyldary Kegen, Bórlitóbe aýdandyq partııa komıteti hatshysynyń orynbasary, 1937 jyly Andreev aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetin atqarypty. Orda buzar otyzynda Seıdahmet Bosqynbaev 37-niń quryǵyna ilinipti. Qoǵam qaıratkeri Oraz Jandosovpen qyzmettes bolǵany úshin naqaqtan-naqaq jala jabylyp, 1937 jyldyń qarashasynda qamaýǵa alynǵan. Bir jyldan keıin sottalyp kete barady... «Aqqa qudaı jaq» demekshi, 1958 jyly KSRO Joǵarǵy Soty Áskerı kollegııasynyń sheshimimen aqtalǵan.
S.Bosqynbaev «halyq jaýy» bolyp ustalyp ketken soń, onyń otbasyna, týǵan-týystarynyń basynda qara bult tónedi. «Halyq jaýynyń inisi» Kóshkin de qýdalaýǵa ushyrap, qyzmetinen qýylyp, áýre-sarsańǵa túsedi. Kóshkin aq ekenin dáleldeımin dep júrip, aýrýǵa shaldyǵyp, 1940 jyly 30 jasynda kenetten qaıtys bolǵan. Sóıtip, Bosqynbaı aqsaqal men Shynybala ájeı eki birdeı ulynan: arystaı azamaty Seıdahmetten tirideı, Kóshkinnen ólideı aırylyp, qaıǵy jamylady. Eki balasynan alty nemere jetim qalyp, otyzǵa da tolmaǵan kelinderi jesir atanady. Bul sol ýaqyttaǵy bir áýlettiń ǵana emes, kúlli qazaqtyń basyna túsken 37-niń zulmaty edi. Bul jóninde Súleımen aǵa bir áńgimesinde mynany aıtyp edi: «Basyna túsken osynsha aýyrtpalyqty qabyrǵasy qaıysyp, ıilse de synbaǵan atam jylap-jylap alyp: «E, qudaı, túbińdi ber!» – dep tileý tilep, eki ulynan artynda biz sııaqty urpaq qalǵanyna táýbe keltirer edi.
Tekti urpaqtyń tuıaǵy, ónegeli otbasynyń uıytqysy Súleımen Kóshkinuly eki ákesi Seıdahmet pen Kóshkindi bólmeı, bir báıterektiń eki butaǵy dep, solardyń atyn óshirmeımin, abyroıyna daq túsirmeımin dep ádildiktiń aq týyn joǵary ustap, eline minsiz qyzmet etýdi aldyna bıik murat etkenin jáne soǵan jetkenin ómir joly aıtyp tur.
Úzeńgiles seriktesteri S.Kóshkinovti aýyl sharýashylyǵynyń jetik mamany retinde jaqsy biledi, qurmet tutady. Ol kóp jyldar boıy bas maman, sovhoz dırektory, aýdan ákiminiń orynbasary sekildi jaýapty da laýazymdy qyzmetterdi abyroımen atqardy. Belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri halqymyzdyń súıikti perzenti Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń aqylyn tyńdap, alǵysyn alyp, qatar turyp sýretke túskenin ol búgin erekshe maqtan etedi. Sol jyldary Panfılov aýdany «Kóktal» keńsharynda AQSh-tan ákelingen asyl tuqymdy, etti Santa-gertrýda sıyry ósiriletin. 1973 jyly ǵalymdar bas qosqan ǵylymı konferensııada Súleımen Kóshkinov baıandama jasaıdy. Jurt zeıin qoıyp tyńdaıdy. Amerıkadan ákelgen «Mars» atty buqanyń salmaǵy 900 keli tartsa, al odan taraǵan bes jasar «Kóktal» 1100 kelini kórsetip, óz elimizde de etti kóp beretin asyl tuqymdy shyǵarýǵa bolatynyn dáıekteıdi. Respýblıka basshysy jas mamandar men ǵalymdar atqarǵan bul iske óz rızashylyǵyn bildiredi. Ataly sóz aıtyp jigerlendirip ketedi.
Súleımen Kóshkinuly 80-jyldardyń basynda bes jyl boıy burynǵy Taldyqorǵan oblysynyń Taldyqorǵan aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetterinde bolady. Isker maman, qabiletti uıymdastyrýshyny oblys basshylary óńirde isi ilgeri baspaǵan «Oktıabr» qoı sovhozyna dırektor etip taǵaıyndaıdy. Bul qyzmetti ol 1992 jylǵa deıin atqaryp, odan keıin Panfılov aýdany ákiminiń orynbasarlyǵyna joǵarylatylady. Naryqtyq ekonomıkaǵa aıaq basqan osynaý qıyn shaqta aýdanda oń isterdiń sheshimin tabýyna óz úlesin qosyp, qoldan kelgenshe eńbek sińiredi.
Ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen birlese jumys atqaryp, sharýashylyqtarǵa jańa sorttar engizdi. Astyq daqyldarynyń «Progress», «Avrora», «Odesskaıa-100» sorttary býdandastyrylyp, ár gektarynyń túsimdiligin arttyrdy. Taý bókterinde ornalasqan «Qaratal» sharýashylyǵy pıtomnıginde almanyń jańa sorttary ósirildi. Almatydaǵy jemis-jıdek ınstıtýty shyǵarǵan alasa alma sorty 300 gektar jerge otyrǵyzyldy. Maldy qoldan uryqtandyrý, asyldandyrý jumystary keńinen qolǵa alyndy. Onyń tikeleı uıytqy bolýymen shetelden «Shvıd», «Golshteın» sekildi iri qara tuqymy, Avstralııadan «Merınos» tuqymdy qoshqar ákelinip, maldy asyldandyrý baǵdarlamasy keńinen qarqyn aldy.
Súleımen Kóshkinov – mol tájirıbe, tereń bilim, kemel aqyl-oıdyń arqasynda qashanda zaman talabyna saı keletin sheshimder qabyldaǵan jańashyl tulǵa. Bul sózime bir ǵana mysal retinde «Kerimaǵash» shıpajaıynyń ashylýyn aıtsam bolady. Bul is keńestik kezeńde bastalyp, toqyraý jyldary jaǵadan alǵan tusta onyń qajyr-qaıratynyń, jigeriniń arqasynda oryndalǵan jumys. Táýelsizdigimizge qosqan ózindik úlesi bolatyn. Qazir bul shıpajaı óz elimizden, kórshiles shet memleketten kelgen adamdar demalatyn úlken mekenge, el ıgiligine aınalyp otyr.
Báıterek japyraǵymen kórikti desek, adam urpaǵymen qadirli. Súleımen aǵa jary Máken Ysqaqqyzy ekeýi úsh ul, eki qyz ósirip, ulyn uıaǵa qondyryp, qyzyn qııaǵa ushyrǵan ónegeli otbasy ıeleri. Bolaty – ǵylym kandıdaty, dáriger, Zeınegúli – qarjy mamany, Erqanaty – júrgizýshi bolsa, áke jolyn qýǵan uly Erjan men qyzy Svetlana memlekettik qyzmette jemisti eńbek etip júr. Nemereleriniń aldy eseıip, joǵary oqý oryndaryn bitirip, eńbekke aralasyp ketse, shóbereleri «atalap» moınyna oralady.
Boıynan basqarýshynyń on ulaǵaty: adaldyq, tárbıelilik, kisige qurmet, uıymdasyp jumys isteýge beıimdilik, zertteı bilý, jańashyldyq, istiń sapasy, jumysqa kirigip ketý, azamattyq sezim, tıimdilik sııaqty qasıetter túgeldeı tabylatyn, búginde syı-qurmetke bólenip júrgen Súleımen Kóshkinuly inilerine: «Adamǵa degen senimderińdi joǵaltpańdar, ary ıterip jiberý ońaı, solaı jasa dep sybyrlaıtyndar da tolyp jatyr. Saqtap qalsań dushpanyń bolsa da, dostasyp ketýińe jol ashylady» - dep aqylyn aıtýdan jalyqqan emes.
Ulaǵatty aǵa jaıyndaǵy áńgimemdi mynadaı óleń joldarymen aıaqtaǵandy jón dep taptym.
Isińmen úlgi kórsettiń aǵa, bizderge,
Eseıdik biz de uqsasaq deýmen sizderge.
Izgilik, izet – bárin de sizden úırendik,
Saırap jatyr ǵoı ózińiz salǵan izder de.
Ramazan SÁRPEKOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.
«Aldyńǵy tolqyn aǵalar» dep Abaı aıtpaqshy, sol aldyńǵy tolqynnyń ishinde óziń ish tartyp júretin, halyqtyń qamy, eldiń birligi degende tún uıqysyn tórt bóletin, qazynaly sózin aıtatyn kisiler bolady. Atam qazaq anaý zamandarda sondaı adamdardyń sózine toqtap, batasyna uıyǵan. Aldyn qıyp ótpeı kishilik tanytqan. Jany taza hám adamgershiligi mol sondaı aǵalar jaıynda qolyńa qalam alyp, aıtar oıyń men pikirińdi kópshiliktiń nazaryna jetkize alsań, paryzyńnyń oryndalǵany. Men syılaıtyn sondaı aldyńǵy tolqyn aǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen aýyl sharýashylyǵy qyzmetkeri, Raıymbek jáne Panfılov aýdandarynyń «Qurmetti azamaty», «Qurmet» ordeniniń ıegeri Súleımen aǵa Kóshkinuly. Ol Hantáńiriniń baýraıynda ómirge kelip, qyrandaı túlep ushqan azamat, búgingi kúni jazıraly Jarkenttiń abyroıly aqsaqaly.
Súleımen aǵanyń ákesi Kóshkin erterekte «Sosıalıstik Qazaqstan» dep atalatyn ujymsharda sharýashylyq meńgerýshisi bolyp eńbek etken eken. Sol Kóshkin qarııanyń telqońyrdaı aǵasy Seıdahmet Bosqynbaev týraly Súleımen aǵa «ótkensiz búgin joq» – dep otyryp, meıirlene áńgime qozǵaýdy unatady. Áńgimesine qulaq túrseńiz, ákesiniń aǵasy ozyq oıly, kózi ashyq azamat bolǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń muraǵatynan 2004 jyly tabylǵan anyqtamada kórsetilgendeı, ol 1916 jyly 12 jasynda tórt aılyq qazaq aýyl mektebin bitirgen. О́ziniń zerektiginiń, alǵyrlyǵynyń arqasynda Keńes ókimetiniń jumysyna belsene aralasyp, jastyq jalynmen jańa ómirdiń bel ortasynda júrgen. Sol kezdegi «Qosshy» odaǵynyń aýyldyq uıymynyń tóraǵasy bolǵan. Odan keıin Kegen aýdanyndaǵy Toraıǵyr aýyldyq keńesiniń, aýdandyq jer komıtetiniń tóraǵasy sekildi jaýapty qyzmetter atqaryp, el ishinde abyroıǵa bólengen. 1933-1936 jyldary Kegen, Bórlitóbe aýdandyq partııa komıteti hatshysynyń orynbasary, 1937 jyly Andreev aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetin atqarypty. Orda buzar otyzynda Seıdahmet Bosqynbaev 37-niń quryǵyna ilinipti. Qoǵam qaıratkeri Oraz Jandosovpen qyzmettes bolǵany úshin naqaqtan-naqaq jala jabylyp, 1937 jyldyń qarashasynda qamaýǵa alynǵan. Bir jyldan keıin sottalyp kete barady... «Aqqa qudaı jaq» demekshi, 1958 jyly KSRO Joǵarǵy Soty Áskerı kollegııasynyń sheshimimen aqtalǵan.
S.Bosqynbaev «halyq jaýy» bolyp ustalyp ketken soń, onyń otbasyna, týǵan-týystarynyń basynda qara bult tónedi. «Halyq jaýynyń inisi» Kóshkin de qýdalaýǵa ushyrap, qyzmetinen qýylyp, áýre-sarsańǵa túsedi. Kóshkin aq ekenin dáleldeımin dep júrip, aýrýǵa shaldyǵyp, 1940 jyly 30 jasynda kenetten qaıtys bolǵan. Sóıtip, Bosqynbaı aqsaqal men Shynybala ájeı eki birdeı ulynan: arystaı azamaty Seıdahmetten tirideı, Kóshkinnen ólideı aırylyp, qaıǵy jamylady. Eki balasynan alty nemere jetim qalyp, otyzǵa da tolmaǵan kelinderi jesir atanady. Bul sol ýaqyttaǵy bir áýlettiń ǵana emes, kúlli qazaqtyń basyna túsken 37-niń zulmaty edi. Bul jóninde Súleımen aǵa bir áńgimesinde mynany aıtyp edi: «Basyna túsken osynsha aýyrtpalyqty qabyrǵasy qaıysyp, ıilse de synbaǵan atam jylap-jylap alyp: «E, qudaı, túbińdi ber!» – dep tileý tilep, eki ulynan artynda biz sııaqty urpaq qalǵanyna táýbe keltirer edi.
Tekti urpaqtyń tuıaǵy, ónegeli otbasynyń uıytqysy Súleımen Kóshkinuly eki ákesi Seıdahmet pen Kóshkindi bólmeı, bir báıterektiń eki butaǵy dep, solardyń atyn óshirmeımin, abyroıyna daq túsirmeımin dep ádildiktiń aq týyn joǵary ustap, eline minsiz qyzmet etýdi aldyna bıik murat etkenin jáne soǵan jetkenin ómir joly aıtyp tur.
Úzeńgiles seriktesteri S.Kóshkinovti aýyl sharýashylyǵynyń jetik mamany retinde jaqsy biledi, qurmet tutady. Ol kóp jyldar boıy bas maman, sovhoz dırektory, aýdan ákiminiń orynbasary sekildi jaýapty da laýazymdy qyzmetterdi abyroımen atqardy. Belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri halqymyzdyń súıikti perzenti Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń aqylyn tyńdap, alǵysyn alyp, qatar turyp sýretke túskenin ol búgin erekshe maqtan etedi. Sol jyldary Panfılov aýdany «Kóktal» keńsharynda AQSh-tan ákelingen asyl tuqymdy, etti Santa-gertrýda sıyry ósiriletin. 1973 jyly ǵalymdar bas qosqan ǵylymı konferensııada Súleımen Kóshkinov baıandama jasaıdy. Jurt zeıin qoıyp tyńdaıdy. Amerıkadan ákelgen «Mars» atty buqanyń salmaǵy 900 keli tartsa, al odan taraǵan bes jasar «Kóktal» 1100 kelini kórsetip, óz elimizde de etti kóp beretin asyl tuqymdy shyǵarýǵa bolatynyn dáıekteıdi. Respýblıka basshysy jas mamandar men ǵalymdar atqarǵan bul iske óz rızashylyǵyn bildiredi. Ataly sóz aıtyp jigerlendirip ketedi.
Súleımen Kóshkinuly 80-jyldardyń basynda bes jyl boıy burynǵy Taldyqorǵan oblysynyń Taldyqorǵan aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy, aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetterinde bolady. Isker maman, qabiletti uıymdastyrýshyny oblys basshylary óńirde isi ilgeri baspaǵan «Oktıabr» qoı sovhozyna dırektor etip taǵaıyndaıdy. Bul qyzmetti ol 1992 jylǵa deıin atqaryp, odan keıin Panfılov aýdany ákiminiń orynbasarlyǵyna joǵarylatylady. Naryqtyq ekonomıkaǵa aıaq basqan osynaý qıyn shaqta aýdanda oń isterdiń sheshimin tabýyna óz úlesin qosyp, qoldan kelgenshe eńbek sińiredi.
Ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen birlese jumys atqaryp, sharýashylyqtarǵa jańa sorttar engizdi. Astyq daqyldarynyń «Progress», «Avrora», «Odesskaıa-100» sorttary býdandastyrylyp, ár gektarynyń túsimdiligin arttyrdy. Taý bókterinde ornalasqan «Qaratal» sharýashylyǵy pıtomnıginde almanyń jańa sorttary ósirildi. Almatydaǵy jemis-jıdek ınstıtýty shyǵarǵan alasa alma sorty 300 gektar jerge otyrǵyzyldy. Maldy qoldan uryqtandyrý, asyldandyrý jumystary keńinen qolǵa alyndy. Onyń tikeleı uıytqy bolýymen shetelden «Shvıd», «Golshteın» sekildi iri qara tuqymy, Avstralııadan «Merınos» tuqymdy qoshqar ákelinip, maldy asyldandyrý baǵdarlamasy keńinen qarqyn aldy.
Súleımen Kóshkinov – mol tájirıbe, tereń bilim, kemel aqyl-oıdyń arqasynda qashanda zaman talabyna saı keletin sheshimder qabyldaǵan jańashyl tulǵa. Bul sózime bir ǵana mysal retinde «Kerimaǵash» shıpajaıynyń ashylýyn aıtsam bolady. Bul is keńestik kezeńde bastalyp, toqyraý jyldary jaǵadan alǵan tusta onyń qajyr-qaıratynyń, jigeriniń arqasynda oryndalǵan jumys. Táýelsizdigimizge qosqan ózindik úlesi bolatyn. Qazir bul shıpajaı óz elimizden, kórshiles shet memleketten kelgen adamdar demalatyn úlken mekenge, el ıgiligine aınalyp otyr.
Báıterek japyraǵymen kórikti desek, adam urpaǵymen qadirli. Súleımen aǵa jary Máken Ysqaqqyzy ekeýi úsh ul, eki qyz ósirip, ulyn uıaǵa qondyryp, qyzyn qııaǵa ushyrǵan ónegeli otbasy ıeleri. Bolaty – ǵylym kandıdaty, dáriger, Zeınegúli – qarjy mamany, Erqanaty – júrgizýshi bolsa, áke jolyn qýǵan uly Erjan men qyzy Svetlana memlekettik qyzmette jemisti eńbek etip júr. Nemereleriniń aldy eseıip, joǵary oqý oryndaryn bitirip, eńbekke aralasyp ketse, shóbereleri «atalap» moınyna oralady.
Boıynan basqarýshynyń on ulaǵaty: adaldyq, tárbıelilik, kisige qurmet, uıymdasyp jumys isteýge beıimdilik, zertteı bilý, jańashyldyq, istiń sapasy, jumysqa kirigip ketý, azamattyq sezim, tıimdilik sııaqty qasıetter túgeldeı tabylatyn, búginde syı-qurmetke bólenip júrgen Súleımen Kóshkinuly inilerine: «Adamǵa degen senimderińdi joǵaltpańdar, ary ıterip jiberý ońaı, solaı jasa dep sybyrlaıtyndar da tolyp jatyr. Saqtap qalsań dushpanyń bolsa da, dostasyp ketýińe jol ashylady» - dep aqylyn aıtýdan jalyqqan emes.
Ulaǵatty aǵa jaıyndaǵy áńgimemdi mynadaı óleń joldarymen aıaqtaǵandy jón dep taptym.
Isińmen úlgi kórsettiń aǵa, bizderge,
Eseıdik biz de uqsasaq deýmen sizderge.
Izgilik, izet – bárin de sizden úırendik,
Saırap jatyr ǵoı ózińiz salǵan izder de.
Ramazan SÁRPEKOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.
Sońǵy jańalyqtar
Erteń aýa raıyna baılanysty birneshe óńirde eskertý jasaldy
Aýa raıy • Keshe
Frıstaıl-mogýl: Pavel Kolmakov Olımpıadada 1/8 fınalǵa deıin jetti
Olımpıada • Keshe
О́skemende aýanyń lastanýyna baılanysty oqýshylar qashyqtan oqıdy
Aımaqtar • Keshe
Astanada LRT aıaldamasynan órt shyqty
Oqıǵa • Keshe
