Jeńil ónerkásip: izdenister men irkilister

Áleýmettik-ekonomıkalyq ma­ńy­zy zor bul salany da­my­týǵa álemniń kóptegen elde­ri áldeqashan túbegeıli betbu­rys jasaǵan. Má­se­len, je­ńil ónerkásiptiń úlesi AQSh, Ita­­lııa, Germanııa, Qytaı, Por­­tý­­galııa, Túrkııa sııaqty damy­­­ǵan elderde 12-20 paıyzdy qu­raıdy. Qytaı, Úndis­tan, Túr­kııa, tipti irgedegi Qyrǵyz­stan men О́z­bekstan memle­ketteri tabysynyń qomaqty bóligin jeńil ónerkásip taýar­larynyń eksportynan túsirý­de. Sońǵy jyldary qyrǵyz eliniń ishki jalpy ónimindegi jeńil óner­kásip úlesi 30 paıyz­dan asty. Al qazirgi tańda Qazaq­standaǵy qaıta óń­deý óner­ká­sibi salasyndaǵy jeńil óner­­kásiptiń úlesi 1,2 paıyzdy qu­raıdy. 

О́tkendi durys tarazy­lap almaı, aldaǵy kúnde júıe­li jetistikke jetý qıyn. El­diń erteńgi ekonomıkalyq baǵdar­lamalaryn belgileıtin búgingi «top menedjerler» topyraq shashýdan jalyqpaı kele jatqan keshegi keńes dáýirinde Qazaqstannyń jeńil ónerkásibi jarty álemdi aýzyna qaratqany aqıqat. Sol ýaqytta Qazaq KSR jeńil ónerkásibiniń toqy­ma, tigin, aıaq kıim, teri-ulpan óner­kásibi salalarynda 1 myńnan astam irgeli kásiporyndar jumys istedi. Olardyń ishinde myńdaǵan qaza­q­standyqtardyń ómir mektebi – súıikti eńbek ujymyna aınalǵan Almaty maqta-mata kombınatyn (AHBK), «Jetisý», Jambyl aıaq kıim kásiporyndaryn, «Bol­she­vıchka» tigin kombınatyn, M.Mámetova atyn­daǵy tigin fabrıkasyn, Qosta­naı, Semeı maýyty-shuǵa kombınat­taryn erekshe ataýǵa bolady. Taǵy bir aıryqsha eske salatyn bir máse­­le, sol ýaqytta Qazaq KSR je­ńil ónerkásibiniń tabysy el bıýdjetiniń 25 paıyzyn qam­tamasyz etip turǵan bolatyn.

Qazaqstan jeńil ónerkásibiniń sońǵy shırek ǵasyr kólemindegi tirshiligin saralaıtyn bolsaq, respýblıkamyzdyń ónerkásip óndirisi kólemindegi úlesi 1990 jyly 15,8 paıyzdy qurasa, 2000 jyly 2,3 paıyzǵa deıin qysqaryp, 2011 jyly 0,1 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Qazaqstan jeńil ónerkásibi salasynda tek 2016 jyly ǵana jumys istep turǵan 79 kásiporynnyń 27 paıyzy jumysyn toqtatqan eken. Jyl ishinde elimizdiń toqyma ónerkásibindegi 12 kásiporyn (33 paıyz), kıim tigý ónerkásibindegi 8 kásiporyn (22 paıyz), teri buıymdaryn shyǵaratyn 1 kásiporyn jabylǵan. 
Qazaqstan jeńil ónerkásibiniń osynshama turalaýynyń basty sebebi ne? Mamandardyń da, dýaly aýyz sarap­shy­lardyń da biraýyzdy pikiri boıynsha, elimizdiń jeńil ónerkásibi salasyn tunshyqtyryp otyrǵan – ımport. Iаǵ­nı otandyq rynoktyń sheteldik taýar­lar­ǵa, ımportqa táýeldiligi. Arnaıy júr­gi­zil­gen zertteýlerdiń qory­tyndysy boı­ynsha, elimizdegi jeńil óner­kásip taýarlaryna degen jyl saı­yn­ǵy suranys 5-6 mıllıard AQSh dollar kóleminde bolady eken. Osy taý­ar­lardyń 97 paıyzy ımport esebinen jabylady. 

Kezinde jeńil ónerkásip sa­la­syndaǵy iri de irgeli kásip­oryn­dardy qasaqana turalatyp, olar­dyń jabdyqtary men ǵı­marattaryn kóldeneń kók atty­lar­dyń qanjyǵasyna baılap bergen bir jaýapty basshy «Osyn­shama mu­naı turǵanda, bizge kıim tigý nemenege kerek» dep «kóregensigen» edi. «Jamannyń aıtqany emes, sandyraǵy kelediniń» keri keldi. Máselen, 2016 jyly elimiz boıynsha tu­ty­nylǵan syrt­qy kıimniń 97 paıyzy, aıaq kıimniń 96 paıyzy, mata-maqta buıymdarynyń 60 paıyzy shetelderden ákelinedi. 2017 jyldyń birinshi jar­tyjyldyǵynyń qorytyndysy boı­yn­sha, elimizge jalpy kólemi 144,3 mıllı­on dollardy quraı­tyn ımporttyq kı­im-keshek ákelindi. Olardyń 80 paı­yzy Qytaı, Túrkııa, Bangladesh, Ita­lııa jáne О́zbekstan elderinen jet­ki­zil­gen taýarlar kórinedi. Máselen, osy merzimde Qytaıdan ákelingen kıim-keshek ótken jyl­dyń sáıkes mer­zimi­men sa­lys­tyrǵanda 9 paıyzǵa ósip, Bangladeshten jetkizilgen taýarlar 45 paıyzǵa ósip, 22 mıllıon dollarǵa je­tipti. Bir ǵana Almaty qalasyna jet­kiziletin ımporttyq kıim-keshekter jer­gilikti kásiporyndar shyǵaratyn ónim­­derden 18 ese asyp tústi. Halyq tu­ty­natyn qolǵaptardyń 93 paıyzy, shu­lyq ónimderiniń 73 paıyzy Qytaıdan jet­kizilip tur. 

Dúrkin-dúrkin bolsa da, Qazaqstan Úkimeti el ekono­mı­ka­syndaǵy jeńil ónerkásiptiń úle­sin arttyrý qajettigin tilge tı­ek etip qoıady. О́tken jyly bul ózekti máseleni elimizdiń Par­la­menti de qarady. Parlament Májilisinde «О́ńdeý ónerkásibin, eksportqa ónim shyǵarý múmkindigi bar kásiporyndardy damytý. Ulttyq «Made in Kazakhstan» brendin damytý» taqyrybynda arnaıy otyrys ótkizilip, qor­da­­lanǵan problemalardy tal­qy­lady. Investısııalar jáne da­mý mınıstrligi jeńil óner­ká­sipti damytýdyń 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan keshendi jos­pa­ryn bekitip, jeńil óner­kásip ónimderiniń áleýmettik tıim­diligin arttyra otyryp, olardyń bá­sekelestik qabiletin kóterý tetikterin bel­giledi. О́kinishke qaraı, turalaǵan je­ńil ónerkásip salasynyń boıyna qan júgirtip, tórt aıaǵyna turǵyzý maq­sa­tyndaǵy bul qadamdardyń bári qaý­­qar­syz boldy. «Baıaǵy jartas − sol jartas» kúıinde qalyp, jeńil ónerkásip ońalar emes.

Qazirgi tańda elimizdiń jeńil óner­ká­sibi salasynda jumys istep tur degen saýsaqpen sanar­lyq kásip­oryn­dar­dyń basym kóp­shiligi báseke­les­tik­ke qabilet­siz. Bul rettegi bas­ty má­se­le – baǵa. Otandyq kásip­oryn­­dar shyǵarǵan ónim­derdiń baǵa­sy aıǵa sekiretindeı, «as­pan­dap» turady. Máselen, Qar­jy mınıstrligine qarasty Mem­le­ket­­­tik kirister komıtetiniń má­li­­­meti boıynsha, elimizge Qy­taı­­­dan ákelingen shulyqtyń ár juby – 27 teńgeden bolsa, jergilikti ónerkásip toqyǵan árbir shulyq­tyń quny – 120 teńgeden, Qytaı­dan ákelingen árbir kostıým – 4,5 myń teńgeden bolsa, ózimizdiń kásiporyndarda tigilgen dál osyndaı kostıýmderdiń quny − 40 myń teńgeden asyp túsedi. Bul jerde bá­sekelestik týraly sóz qozǵaýdyń ózi qısynsyz. 

Sondyqtan jergilikti jeńil óner­kásip salasynyń jumys is­tep turǵan sanaý­ly kásip­oryn­­dary rynoktaǵy ashyq bá­­se­­kelestikke umtylmaıdy. Olar «aýyrdyń ústimen, je­ńil­­d­iń astymen» degen­deı jol taý­yp, ártúrli formalyq kı­im­derdi tigý jónindegi bıýd­jet­­­tik tapsyrystarǵa beıim­del­gen. Jeńil ónerkásip sala­syn damytý maqsatynda ótken jyly ǵana qurylǵan Qazaqstan Re­s­­pýblıkasy Jeńil ónerkásibi ón­di­ri­si­niń odaǵy da óziniń qyz­me­­tinde osy ba­ǵytty basshy­lyq­­qa alyp, arnaıy kıim­der men áskerı kıim-keshekter óndi­ri­sinde qazaqstandyq shıki­zat­­tyń úlesin arttyrýǵa ǵana den qoı­­ǵan. 
Shıkizat demekshi, elimizdiń jeńil ónerkásibiniń eńsesin ezip turǵan kúrdeli máseleniń túıtkilderi de osy shıkizattan týyndap otyr. Tórt túliktiń qut­ty meke­ni bolǵan Qazaqstanda teri men jún óńdeıtin birde-bir ká­sip­oryn joq. Mal­­­dyń terisi men jú­niniń belgili bir bó­­ligi ǵana taza shıkizat kúıinde shetelder­ge jó­neltiledi. Kóptegen aýyldarda su­ra­nys­tyń joqtyǵynan maldyń te­risi men júni kúresinge tastala­dy ne­mese ot­qa jaǵylady. Osy­nyń salda­ry­nan jeńil óne­r­kásip salasyndaǵy sa­naýly kásip­oryn­dar­dyń ózi sheteldiń shı­ki­zatyna táýeldi bolyp otyr. Olar ónim ón­dirýge qajetti shı­ki­zattyń 85 paıyzyn syrttan ákeledi. 

Qoryta aıtqanda, Qazaqstan jeńil óner­kásibiniń qazirgi ahýaly óte alańd­atar­lyq jaǵdaıda. Investısııalar já­ne damý mını­strliginiń sońǵy derekteri boıyn­sha, otandyq toqyma já­ne tigin ónerkásibi ishki rynok su­ra­­ny­synyń 8 paıyzyn, aıaq kıim óner­ká­sibi ishki sura­nys­tyń 1 paıyzyn ǵa­na jabady. Onyń ózi joǵaryda aıtq­a­ny­myzdaı, quqyq qorǵaý organdary men áskerılerdiń jáne ve­dom­stvolyq qurylymdardyń tap­syrysy boıynsha tigiletin ar­naıy kıimder men aıaq kıimder bolyp otyr. Al halyqtyń je­ńil ónerkásip taýarlaryna degen jalpy suranysy ımport esebinen jabylady. Bul oraıda, ımporttyq taýarlardyń halyq­tyń densaýlyǵyna tıgi­ze­tin keri áseri týraly da aıt­paı ketý qısynsyz bolar edi. Qazaqstan ry­nogyna jetki­zi­letin ımporttyq kı­im-keshek pen aıaq kıimderdiń 80 paıyzy Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi­nen ákelinedi. Al bul elderde shyǵar­y­latyn ónimniń shyǵynyn azaı­tý ma­q­sa­tynda tabıǵı shı­ki­zattyń orny­na hı­mııalyq qo­spalardy kóptep qol­da­na­tyn­dyǵy jasyryn emes. 

Tyǵyryqtan shyǵar jol qaı­sy? Ol – ózgeniń qańsyǵyn tań­syq qyla bermeı, otandyq kı­im-keshek jáne aıaq kıim óndi­ri­sin damytý. Qazaqstanda jeńil ónerkásip sa­lasyn qarqyndy damytýǵa qa­jet­ti múmkindikter jet­kilikti. Eń bas­tysy, bul sala­ǵa memleket ta­ra­py­nan naqty bet­burys jasalyp, shy-
na­ıy qol­­daý kórsetilýi kerek. «Orta já­­­ne shaǵyn bıznes sýbektileri je­ńil ónerkásipti damytýǵa tıis» degen jat­tandy sózden arylýymyz kerek. Eshqan­daı jekemenshik kásipker alyp­sa­tarlyq saýdadaǵydaı birden tabys bere qoımaıtyn jeńil ónerkásip (teri óń­deý, jip ıirý, kı­im jáne aıaq kıim tigý) ón­di­ri­sin damytýǵa qarjy salmaıdy. Son­­dyqtan, memleket otan­dyq jeńil óner­kásip salasyn tyǵy­ryq­tan shyǵarý úshin bul salaǵa arz­an shıkizat, zamanaýı qu­ral-jabdyqtar men jańa tehnologııalar áke­lýi kerek. Bir kezde Qazaqstan jeńil ónerkásibin jahanǵa tanytqan Almaty maqta-mata kombınaty, «Jetisý» aıaq kıim fabrıkasy sııaqty otandyq brend­terdi jandandyrý kún tár­tibindegi basty máselege aınalýy tıis. 

Jylqybaı JAǴYPARULY, 
«Egemen Qazaqstan»