Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshylar sany 6,6 mln adamǵa jetti

Jańalyqtar aǵymy

О́mirdiń biz oılaǵandaı emes­­­­ti­gine uzaq ýaqyt paıym­daý­lar jasaýǵa bolady jáne uly ǵulamalar osy taqyryp aıasynda kóptegen naqyl sóz­derin qaldyrǵan. Biz – mańyz­dy ári elenbeıtin, jospar­lanǵan já­ne kez­deısoq, qýa­nyshty jáne óki­nishke oraı, qaıǵyly oqı­ǵalar aǵymynda ómir súrip jatyrmyz. Jáne basymyzǵa is tús­kende bizge arqasúıer qol­daý qajet ekeni shyndyq. Atap aıt­qanda, áleý­mettik qor­ǵaý jú­ıesi memleket tarapynan osyn­­daı qol­daý­dy qamtamasyz etý­ge jáne ke­­pil­dik berýge ar­nal­­ǵan. Qa­zaq­standa ol úsh deń­geıli túr­de usy­nylady.

Birinshisi, bazalyq – jumys is­teı­tindigine, zeınet­kerlikke shy­­ǵa­tynyna nemese áli bala­baq­­shaǵa baryp júr­genine qa­ra­­­mas­tan, shekteýsiz, eldegi barlyq azamattardy qamtıdy. Áleý­mettik qorǵaýdyń birin­shi deńgeıine, mysaly, belgi­len­gen jasqa jetken bazalyq zeı­netaqylar, múgedektigi boıynsha nemese asyraýshysy­nan aıyrylýyna qatysty tó­le­­netin memlekettik jár­dem­aqy­lar jatady. Baza­lyq tó­lemderdiń mólsheri alýshynyń eńbekaqysyna baılanysty bol­maıdy.
Ekinshi, qosymsha deńgeıde bas­qa erejeler qoldanylady. Mun­da tólemderdiń mólshe­rine min­­detti zeınetaqy jar­­na­lary men áleýmettik aýdyrymdar­dan tú­setin tabys mól­­sheri yq­­pal ete­di. Iаǵnı, ekin­­shi deń­­­geı ju­­mys jasaıtyn aza­mat­tar­dy qa­m­tıdy. Ol ynty­maq­ty jáne jı­naq­­taýshy zeı­net­aqy jú­ıesi men mindetti áleý­mettik saq­tan­dyrý júıesin birik­ti­redi.

Úshinshi deńgeı – erikti, ol aza­­mattyń óz qalaýyna qaraı qa­lyptastyratyn kez kelgen tó­lemderden turady. Mysaly, osy deńgeıge erikti jarnalar ese­binen zeınetaqy tólemderi, ja­zataıym oqıǵalardan erikti saq­tandyrý jáne áleýmettik qor­ǵaýdyń sol sııaqty basqa da túr­leri kiredi.
Ekinshi deńgeıde, Qazaq­standa 2005 jyldan beri min­det­­­ti áleýmettik saqtandy­rý jú­­ıe­si jumys jasaıdy. 

О́tken jyldar men jınaq­tal­­­ǵan tájirıbe naqty bir jaǵ­­­daı­­­larda mindetti áleýmet­tik saqtandyrý júıesiniń qatys­ý­shylaryna Memlekettik áleý­met­tik saqtandyrý qory­nan (MÁSQ) áleýmettik tólem­der tó­leýdi júzege asyra oty­­­­ryp, mindetti áleýmettik saq­­tan­­dy­rý júıesiniń qa­jet­­ti­li­gin rastaǵandyǵyn aı­tý­ǵa múm­kindik berdi. Mysa­ly, eko­­­nomıkadaǵy daǵda­rys­­­­­ty jaıt­­­­tarǵa baılanysty ká­sip­oryn­­dardaǵy jumysker­ler sa­­nynyń qysqar­ýy nemese kom­­panııa­lar­dyń jabyl­ýy, al qyzmetkerlerdiń jumys­­syz qalýy sekildi jaǵdaı­lar kóp­shiligimizge tanys. Osyn­daıda turaqty tabysynan aıy­rylǵan jaǵdaıda adam jal­ǵyz ózi qalmaı, onyń jo­ǵaltqan ta­bysynyń bir bóli­gin óteıtin MÁSQ alyn­ǵan áleý­­mettik tó­lemder azamat­tar­ǵa senimdi qol­daý – kómek qo­ly bolyp tabylady.

Bul jerde MÁSQ tólene­tin áleýmettik tólemder múge­dek­­ti­gine nemese asyraý­shy­sy­­­nan aıyrylýyna beri­le­tin jár­demaqylar  sekildi bıýd­jet­­­ten tólenetin memle­ket­­tik járdemaqylardy tolyq­tyra­tynyn atap ótken jón.
Sonymen, MÁSQ tólenetin tólemderge resmı jumys óti­line ıe jáne ol úshin jumys be­­­rýshi MÁSQ-ǵa áleýmettik aýdarymdar aýdarǵan  azamattar quqyly. Sondyqtan tó­lem mólsheri de aýdarymdar tó­lengen tabysqa, sondaı-aq, olar­dyń tólený uzaqtyǵyna ti­keleı baılanysty bolady.
Sonymen birge, ózin-ózi ju­­­mys­pen qamtyǵandar da áleý­mettik saqtandyrýsyz qal­maıdy. Osy sanatqa jatatyn jeke kásipkerler, advokattar, je­ke notarıýs­tar, je­ke sot oryndaýshyla­ry, kásibı me­dıa­torlar ózderi MÁSQ-ǵa áleý­mettik aýdarym­dar aýdara oty­­ryp, áleýmettik qaterler týyndaǵan jaǵdaıda MÁSQ-dan áleýmettik tólemder alýǵa quqyly. 

MÁSQ qoldaýy Qazaq­stan­­da tu­raqty turatyn jáne ju­­mys isteıtin sheteldik aza­mat­­­tarǵa da qoldanylady, óıt­­­­keni, olar­dyń jumys be­rý­shi­­leri olar úshin áleý­met­tik aý­darymdar tó­leı­di. Sebebi, she­t­eldik jumys­ker­lerde de qosymsha qoldaý­dy qa­jet ete­tin áleýmettik qater­ler týyn­­da­ýy múmkin. 
Tek zeınetkerlik  jasqa jet­ken – erler 63 jasta jáne áıelder 58 jasta bul júıege qa­tysa almaıdy. Olar úshin MÁSQ-ǵa áleý­mettik aýdarymdar aýdarylmaıdy.

Alty áleýmettik táýekel

MÁSQ-dan áleýmettik tó­lem­der zańnamamen kózdelgen jaǵdaı­larda, mindetti áleý­met­tik saqtandyrý júıesiniń qaty­sýshylaryna tólenedi.
Birinshiden, bul eńbek etý qa­bi­le­tinen aıyrylý jaǵdaı­lary jáne munda tólem medı­sı­na­lyq-áleýmettik saraptama júr­­gi­­zý arqyly belgilengen  jal­py eń­bek etý qabiletin joǵaltý deń­geıine baılanys-ty. Mundaı jaǵ­daılarda MÁSQ-dan áleý­mettik tó­lem alý­shy jumys iste­ýin toq­tat­qandyǵyna nemese tabys al­ýyn jalǵastyrýyna baılanyssyz júzege asyrylady.

Kelesi,  bul aýyr ómirlik jaǵdaı – otbasynyń asyraýshysyz qalýy. Bul jaǵdaıda asyraýda bolǵan otbasynyń bar­lyq músheleri MÁSQ-dan aı sa­ıynǵy áleýmettik tólemderdi ala­dy. Mundaı quqyq­qa sot ha­bar-osharsyz ket­ken nemese qaıtys bolǵan dep tanyǵan asy­raýshynyń otbasy músheleri ıe bolady.
Sondaı-aq, jumysynan aıy­­rylǵan azamattar da MÁSQ-dan áleý­mettik tólem­der ala­dy. Alaı­da, mynadaı bas­­ty jaǵdaı­dy eskerý qa­jet: jumysynan aıy­rylǵan jaǵ­daıda aldymen jumyssyz re­tinde tirkelýi tıis. Tek osydan keıin ǵana jumys­kerge jumys izdegen ýaqytta jo­­ǵalt­qan taby­synyń bóligin óteı­­­tin áleýmettik tólem taǵa­ıyn­dalýy múmkin.

Budan bólek, júkti áıelder (dekrettik demalystaǵy), bul rette aýyr bosanǵan jaǵdaıda tólem artady; jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alǵan adamdar; bir jasqa deıingi balaǵa kútim jasaıtyn ata-analar (bala kútimine baılanysty demalystaǵylar) MÁSQ-dan áleýmettik tólem alýshylar bo­lyp tabylady, bul jaǵdaıda tólem­derdiń mólsheri joǵaltqan tabystyń 40%-yn quraýy múmkin.
Osylaısha, joǵaryda atal­ǵan al­ty áleýmettik tá­ýe­­kel bar. Eger tólemder jú­ıe­sin jan-­jaq­­ty qarasty­ratyn bol­saq, on­da alty jaǵ­daı­­dyń árqaısy­synyń óz erek­she­lik­teri bar.

Mysaly, eńbek etý qabi­letinen aıyrylǵan jaǵ­daı­da áleýmettik tólem eń­bek etý qabi­letinen aıyry­lýdyń bar­­lyq kezeńine taǵaıyn­da­lady. Oǵan qosa, sarapshylar bel­gilegen jalpy eńbek qa­bilet­tiliginen aıyrylý deń­geıi de ma­ńyzdy mánge ıe.
Eger asyraýshysynan aıy­rylýy jaǵdaıyna beriletin áleý­mettik tólem týraly aıtar bolsaq, onda ol qaıtys bol­­ǵan ata-ananyń balalary­na kámelet jasqa jetkenge deıin tólenedi. Alaıda, eger bala­lar kúndizgi oqý or­ny­­nyń stýdentteri bolyp ta­­byl­sa, onda olar MÁSQ-dan áleý­mettik tólemderdi 23 jas­qa jetkenge deıin alatyn bolady.

Jumysynan aıyryl­ýy jaǵ­­daıyna tólenetin áleý­­met­tik tó­lemderdiń de óz erek­she­lik­teri bar. Tólem­derdiń bul túrin alý merzimi – bir aı­­dan bas­tap tórt aıǵa deıin jáne ol jumysshynyń mindetti áleý­mettik saqtandyrý júıe­sine qatysý ótiline baılanys­ty bolady. О́tken jyly tó­lemder merzimi shtattardyń qys­­­qartylýy, mekemeniń ta­ra­tylýy nemese óndiris kó­­lem­­deriniń tómendeýi bo­ıyn­sha ju­­mystan bosatylý jaǵdaı­larynda alty aı­ǵa deıin ulǵaı­tyldy jáne bul merzimniń uzar­­­tyl­ýy mindetti áleýmettik saq­tan­dy­rý júıesine 36 já­ne odan da kóp aı qatysý óti­­line ıe jumyskerlerge ǵana qoldanyldy. Biraq, áleý­mettik tólemniń bul túri eger adam jumys­syz retinde esepten shy­ǵa­­rylsa toqtatylýy múm­­kin.

Búgingi kúni ana men bala­ǵa qoldaý kórsetý júıesi ar­­­­­qy­­­ly týýdy joǵarylatý já­­ne ba­laly otbasylardyń jaǵ­­­da­ıyn jaqsartý úshin qo­laı­ly jaǵdaılar jasalynýda. MÁSQ-dan beriletin bar­lyq tólem­derdiń 93%-dan astamy – bul dekrettik de­malysqa jáne bir jasqa deıingi bala kútimine baılanysty demalysqa shyǵatyn áıelderge kórsetiletin kómek.
MÁSQ-dan júktilikke jáne bo­sanýǵa baılanys­ty tabysynan aıyrylýy jaǵ­daıyna áleý­mettik tólem bir ret tóle­nedi jáne ananyń dek­rettik de­m­alysynyń bar­lyq kúnderin qam­tıdy. Jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alý jaǵ­daıynda adam dek­rettik demalys jáne bala kú­timi boıynsha demalysqa baılanysty MÁSQ-dan tólenetin barlyq tıisti tólemderdi alady.

Sondaı-aq, MÁSQ-dan be­riletin qosymsha qoldaýdan óz­ge jumys isteıtin jáne ju­mys iste­meıtin ata-analar dú­nıege bala kelgende bıýdjet qar­jy­sy esebinen balanyń týýyna birrettik memlekettik jár­dem­aqy da alady.
Sonymen qatar, MÁSQ-dan áleýmettik tólemderdi alý qu­qyǵyn jáne olardyń mól­she­rin retteıtin faktorlarǵa da jeke toqtala ketken jón. Bi­rinshi kezekte áleýmettik tó­­lem­niń mólsheri aı saıyn túse­tin áleýmettik aýda­rym­dar­dyń somasyna jáne naqty adamnyń mindetti áleýmettik saq­tandyrý júıesine qatysý ótiline tikeleı baılanysty bolady. MÁSQ-ǵa áleýmettik aýdarymdardy ýaqtyly jáne tolyq tóleýdiń mańyzy zor. Sondyqtan, árbir qyzmetker ózi úshin tólengen áleýmettik aýdarymdardy turaqty ba­qylap otyrýy jáne jumys be­rýshiden aýdarymdardyń ýaq­tyly jáne tolyq tólenýin talap etýi qajet.

Sonymen birge, MÁSQ-dan taǵaıyndalatyn áleýmettik tólemderge saqtandyrý jaǵ­daıy­na deıin resmı túrde ju­­mys istegen jáne olar úshin áleýmettik aýdarymdar tólen­gen azamattar ǵana úmit­tene alatyndyǵyn eskergen jón. 
Osyǵan baılanysty elde azamattardy jumysqa turǵyzý úshin memlekettik qoldaý kór­se­tý­diń aýqymdy spektri qam­­­ta­­masyz etiletindigin atap ótken jón. Nátıjeli ju­­­­mys­­­­pen qamtý jáne jappaı ká­sip­kerlikti damytý baǵ­dar­la­masy aıasynda eń aldy­men, eńbek naryǵynda talap etiletin mamandyqtarǵa, kásip­kerlik pen kompıýterlik saýattylyq ne­gizderine oqy­­tý júrgizilýde. Jastar táji­rıbesi, áleýmettik ju­mys oryn­dary, qoǵamdyq ju­mys­­tar uıymdastyrylýda, kásipkerlikpen shuǵyldanýdy qalaıtyndar úshin shaǵyn ne­sıelendirý múmkindikteri de usynylýda.

Áleýmettik qoldaýdyń ekonomıkalyq negizi

MÁSQ rezervteriniń qalaı qalyptasatynyn aıtqanda, áleýmettik aýdarymdar ju­mys­­­ker­diń eńbekaqysynan usta­lynbaıtyndyǵyn, olar­dyń ju­mys berýshiniń qar­jysy ese­­binen tólenetindigin atap ótý qajet. Iаǵnı, jumys­ker ózi­­niń jeke qarajattaryn jum­­­samaıdy. Júıe jumys berý­shi óz qyzmetkerlerin áleý­met­tik táýekelderden ózi saq­tan­dyrýǵa mindetti bolatyndaı etip qurylǵan.

Búgingi tańda áleýmet­tik aýda­­rym­dardyń mólsher­lemesi ta­bys­tyń 5%-yn qu­raıdy. Eger sıfr­lar kóme­gine júginer bol­saq, onda ústimizdegi jyl­dyń 1 shil­desindegi derekter boıynsha áleýmettik aýdarymdar 6,6 mln adamǵa tólen­gen. Salys­tyrý úshin, 2005 jyly min­detti áleýmettik saqtan­dyrý júıesi óziniń alǵash qyz­metin bastaǵan ýaqytta áleýmettik aýdarymdar tek 4,1 mln adam­ǵa tólengen.

Áleýmettik aýdarymdar qa­tań túrde maqsatty ta­­ǵa­ıyn­dalýy boıynsha – eń­bek etý qabiletinen aıyrylýy, asyraýshysynan aıyrylýy, jumysynan aıyrylýy, júk­tiligi jáne bosanýy boıynsha nemese jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýmen baılanysty, sondaı-aq, 1 jasqa deıingi bala kútimine baılanysty jaǵdaılarǵa áleýmettik tólemder tóleýge jumsalady.

Qazaqstanda mindetti áleý­mettik saqtandyrý júıesi en­gi­zilgen sátten bastap (2005 jyl­­dan) 3,5 mln-nan astam adamǵa MÁSQ-dan jalpy somasy 825 mlrd teńgeden astam áleýmettik tólemder tólengen. 
Naryq jaǵdaıynda jumys jasaıtyn qarjy ınstıtýty re­tinde MÁSQ bir orynda tur­­­ǵan joq, ol odan ári da­mý­­­da jáne Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasynyń Úkimeti aı­qyn­­­daıtyn ártúrli qarjy qu­raldarynyń kómegimen Ulttyq banktiń qun­dy qa­ǵaz­­daryna olardy orna­las­tyrý arqyly áleýmettik aýda­rymdardyń saqtalýyn qam­­tamasyz etedi. 2017 jyldyń 1 shildesine MÁSQ aktıvteri eń tómengi nesıe táýekelimen mem­­lekettik qundy qaǵazdarǵa ın­ves­tısııalanǵan, onyń ishin­de 62%-yn  Qarjy mı­nıstr­liginiń qazynashylyq oblı­gasııa­lary, 27%-yn Qazaq­stan Res­pýb­lıkasy Ult­tyq banktiń qys­qa mer­zimdi no­talary, 10%-yn Qazaq­stan Respýblıkasy Ult­tyq ban­k-­tiń depozıtteri men keri REPO ope­rasııalary quraıdy. 

Áleýmettik tólemderdiń sa­­­typ alý qabilettilikterin qol­­­daý maqsatynda makroeko­no­mı­kalyq shamalardyń óz­ge­­risterin, onyń ishinde qunsyzdanýlardy eskere otyryp, MÁSQ aktıvteriniń esebinen ár jyl saıyn eńbek etý qa­biletinen aıyrylý jáne asyraýshysynan aıyrylýy boıynsha tólemderdiń mólsheri ósip otyratynyn atap ótý qajet. Ústimizdegi jyldyń 1 qań­tarynan bastap MÁSQ-dan tó­le­netin áleýmettik tólemderdiń mólsheri 7%-ǵa arttyryldy.  

Qaıda júginý qajet?

Bul MÁSQ-dan qoldaý alýdy kózdeıtin azamattar­dan barynsha jıi qoıylatyn su­raqtardyń biri. Áleýmettik tó­­­lem­derdi alý úshin turǵy­lyq­­ty mekenjaıy boıynsha «Aza­mattarǵa arnalǵan úki­met» memlekettik korpo­rasııasynyń bólimshesine óti­nishpen júginý qajet. Oǵan qosa halyqqa qyz­­met kór­setý yńǵaıly bo­lý úshin bir ýaqytta birden eki óti­­nishti berý múmkindigi qaras­ty­rylǵan: bıýdjet qarjy­sy ese­binen memlekettik jár­dem­aqyny taǵaıyndaýǵa jáne eń­­bek etý qabiletinen aıyrylýy jáne asyraýshysynan aıyrylýy sekildi tólemder boıynsha MÁSQ-dan áleýmettik tólemderdi taǵaıyndaýǵa. Al bala týýyna baılanysty bıýdjetten birrettik járdemaqyny alýǵa qujattardy bere otyryp, birden 1 jasqa deıingi bala kútimi boıynsha MÁSQ-dan áleýmettik tólemderdi alý­ǵa qujattar tapsyrýǵa bolady.

Júktiligine jáne bosanýy­na áleýmettik tólemdi taǵa­ıyn­daý úshin júktilik jáne bo­sa­­nýy boıynsha ýaqytsha eń­­bekke jaramsyzdyq paraǵyn al­ǵannan keıin memlekettik kor­porasııanyń bólimshesine ótinish berýge bolady.

Qyzmetterdi kórsetý júıe­sin jetildirý jáne barlyq qa­jet­­ti qujattardy jyldam ári du­rys resimdeý úshin qo­laı­ly jaǵdaı jasaý maqsa­tyn­da turaqty ári josparly ju­mystar júrgizilýde. My­saly, eńbek etý qabiletinen aıy­­rylýy deńgeıin anyqtaý úshin me­dısınalyq-áleýmettik saraptama bólimine júgingende, múge­dektigi boıynsha mem­le­ket­­tik járdemaqynyń, mem­le­­­kettik bıýdjet qarajaty ese­­binen arnaýly memlekettik jár­demaqynyń jáne MÁSQ-dan áleýmettik tólemderdiń ta­ǵaıyndalýyna adam bir­ýaqyt­ta birneshe ótinishterdi jaza alady. Osylaısha, ártúrli áleýmettik qyzmetterdiń bir­ne­she keńselerine barýdyń qa­jettigi bolmaı qalady.

Jumysynan aıyrylǵan adam Ha­lyqty jumyspen qam­­tý or­ta­­lyǵynyń bólimine ju­mys­­syz retinde tirkelý úshin jú­gingen kezde sol jerde aqsha qarajattaryn aýdarý úshin banktik esepshot nómiri týraly málimetterdi mindetti túr­de qosymsha bere otyryp, MÁSQ-dan jumysynan aıyrylýy jaǵdaıyna áleýmettik tólemniń taǵaıyndalýyna da ótinish jaza alady.

Aqparattyq tehnologııa­lar­­dyń da­mýymen memleket jyl ótken saıyn mem­le­­ket­­­­tik qyz­metterdi alýǵa, onyń ishinde mindetti áleý­met­­tik saqtandyrý salasyna jú­gi­­ný tártibin jetildirýde. Son­dyq­tan qyzmetterdiń kóp­te­­gen túrlerin «Elektrondy úki­met» portaly arqyly alý­­ǵa bolady. Sondaı-aq, mem­­lekettik organdar men me­ke­melerdiń aqparattyq júıeleri arqyly áleýmettik tólemdi ta­ǵaıyndaý úshin qajetti qu­jat­tardy suraý múmkindigi de qarastyrylǵan. Eger ju­mys­syz retinde tirkeý týraly málimetter bolsa, onda elek­trondy-sandyq qol­tańba bol­ǵan jaǵdaıda, «Elek­trondy úki­met» veb-por­taly arqyly MÁSQ-dan jumysynan aıyry­lýy jaǵ­daıyna áleýmettik tó­lemdi ta­ǵaıyndaýǵa ótinish berýge bo­lady. Sondaı-aq, veb-­por­tal arqyly mindetti áleý­mettik saqtandyrý júıesine qatysýshylar 1 jasqa tol­ǵanǵa deıingi bala kútimine baı­lanysty tabys kózinen aıy­rylýy jaǵdaıyna áleýmettik tólemderdi resimdeı alady.

Barlyq qyzmetterdi úıden  shyqpastan resimdeýge bolatyn, azamattarǵa qashyqtyqtan qyz­met kórsetýdiń osyndaı ádisterin engizý MÁSQ qyz­metin jetildirýdiń basty ar­tyq­shylyqtarynyń biri bolyp otyr.

Búgingi tańda mindetti áleý­­­­­­­­­met­tik saqtandyrý jú­ıe­­si Qazaq­­­stannyń zama­naýı áleý­­­­­met­­­tik-ekono­mı­ka­lyq qa­­­­­­ty­­­­­­­nas­ta­rynyń ma­ńyz­dy ári qajetti elementine aı­­nal­dy. Onyń óz­ge saq­tan­dyrý túrlerinen bas­­ty aıyr­­­­ma­­shylyǵy ma­te­­­­rıal­dyq qamtamasyz etil­meý­­den qor­ǵaý retinde usy­nylýy já­ne áleýmettik ádilet­tilik prınsıpi boıynsha qu­ryl­ǵan. Sebebi, áleýmettik saq­tandyrýmen kúneltýdiń ne­gizgi kózi eńbekaqysy nemeóse kásip­kerlik qyzmetten túse­tin tabysy bolyp tabylatyn, jeke eń­begi esebinen ómir súretin adam­dar ǵana qamtylǵan. MÁSQ jumys is­teıtin  halyqqa qol­daý kórsetýge arnalǵan jáne áleýmettik aýdarymdar – bul bo­lýy múmkin áleýmettik táýe­kelderden saqtandyrýdyń ke­pili bolyp tabylady.

Sáýle DÚISENOVA,
«Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory» 
AQ prezıdenti