HH ǵasyrdyń basy – qazaq qoǵamynyń rýhanı turǵydan serpilip, ulttyq sananyń oıanǵan kezeńi boldy. Ult qamyn oılaǵan qazaqtyń zııaly azamattary adamzat tarıhynyń kóshinen qaǵaberis qalyp, beıqam jatqan eldiń tyǵyryqtan shyǵar jolyn izdep, sharq urdy. Odan shyǵýdyń birden-bir negizgi joly – «óner-bilimge tartylyp, aldyńǵy qatarly elderdiń qataryna qosylý» dep bilip, aǵartýshylyq ıdeıasyn, ulttyq sanany kóterý ıdeıasyn ustandy. Bul jolda ulttyq mádenıettiń, ásirese tildiń alar orny erekshe bolatynyn tereń túsindi. Osyǵan baılanysty Á.Bókeıhanov: «Qazaqtyń ult bolyp, órkenıetti el qatarly ómir súrýi úshin, eń aldymen, halyqtyń sana-sezimin oıatatyn jaǵdaı týdyrý kerek, qazaqtyń ulttyq tilin, ádebıetin óristetý kerek», – dep jazdy.
Til tazalyǵyna mán bermeıtin nemquraıdylyqtan, tilin bilmegenine arlanbaıtyn namyssyzdyqtan saqtanýdyń, olardyń aldyn alýdyń birden-bir joly – ulttyq rýhty oıaý, ulttyq kodty saqtaý Elbasymyz N.Á.Nazarbaev aıtqandaı, «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq... Ár halyqtyń tarıhynda esimi máńgi óshpesteı el jadynda saqtalatyn tarıhı tulǵalar bolady». Sondaı tulǵalarymyzdy úlgi etip, ulttyq rýhty oıatý qajet. Qazaqtyń tereń tarıhyn bilgen urpaq eshqashan tiline selqos qaramaıdy, ult múddesi jolynda aıanbaı eńbek etken qazaq tarıhyndaǵy tarıhı tulǵalardy maqtan etip, óz eliniń patrıoty bolady. Tarıhtan taǵylym ala otyryp, bolashaǵynyń jarqyn bolýy úshin de óz úlesin qosýǵa tyrysady. Elbasymyzdyń: «Tarıhty jeńil-jelpi ańyz sózderdiń jıyntyǵy dep qaraıtyn adamdar shynynda da tarıhtan taǵylym ala almaıdy. О́tkenge qarap, erteńińdi túze!» – degen sózderin árdaıym jadymyzda ustaýymyz kerek.
«Shora» jýrnalynyń 1913 jylǵy 4-sanynda jarııalanǵan «Qazaqsha sóz jazýshylarǵa» atty maqalasynda A.Baıtursynuly qazaq tiliniń fonetıkalyq, morfologııalyq erekshelikterin basqa túrik tilderimen salystyra kelip: «Rastyqqa júginsek, túriktiń tunyq tili, túzý emlesi qazaqta... HH ǵasyrǵa sheıin túriktiń tilin azdyrmaı, asyl qalpynda alyp kelgen til týrasyndaǵy abyroı men alǵys qazaqqa tıisti. Atanyń azdyrmaı bergen múlkin, qolymyzǵa alyp byt-shytyn shyǵarsaq, ol unamdy is bolmas», – dep tujyrym jasaǵan edi. 2013-2016 jyldary Qytaı Halyq Respýblıkasy Beıjiń qalasyndaǵy Ortalyq ulttar ýnıversıtetinde dáris oqyǵanymyzda ýnıversıtettiń stýdentteri men magıstrant-doktoranttary til tarıhy, kóne túrki tili, jazba eskertkishter tili boıynsha fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Aýǵalıdiń dáristerinde eskertkishterdiń tilindegi kóptegen sózder basqa ulttarǵa (onyń ishinde túrki halyqtarynyń ókilderine de) túsiniksiz bolyp, qıyndyq týdyryp jatqanda qazaqtar olardy jatsynbaı, birden uǵatynyn, ol sózderdiń etene jaqyn tanys bolyp shyǵatynyn aıtyp, boılaryn maqtanysh sezimi kerneıtinin áńgimelep bergen edi. Qazaq tili men kóne túrki jazba eskertkishteriniń tilindegi uqsastyq, sabaqtastyq – ultymyz úshin zor maqtan dep bilemiz. Ol da – ulttyq kodtyń negizi. HH ǵasyrdyń basynda Maǵjan Jumabaev: «Osy kúngi túrik tilderiniń ishinde qazaq tilinen baı, oralymdy, tereń til joq. «Túrik tilimen sóıleımiz» degen túrik balalary kúnderde bir kún aınalyp qazaq tiline kelmekshi, qazaq tilin qoldanbaqshy. Kúnderde bir kún túrik balalarynyń tili birikse, ol birikken tildiń negizi qazaq tili bolsa, sóz joq, túrik tiliniń keleshek tarıhynda qazaq ulty qadirli oryn almaqshy. Keleshektiń osylaı bolýyna bizdiń ımanymyz berik», – degen edi. Osy oıdy qazirgi kezde О́zbekstannyń tanymal ǵalymy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ortatúrik halyqaralyq ınstıtýtynyń dırektory B.Karımov eńbekterinen de kezdestirýge bolady.
Ult kóshbasshysy «Ulttyq biregeılikti saqtaý», «Ulttyq jańǵyrý» degen uǵymdar ulttyq sananyń kemeldenýin bildiretinin eskerte kelip, ol úshin ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý, ulttyq bolmystyń ózegin saqtaý qajettigin atap ótken bolatyn. Bul oraıda ulttyq bolmysymyzdń tarıhy tereńnen bastaý alatynyn baıqaımyz.
A.Baıtursynuly: «...Qazaq tilindegi sózderdiń bárin bilgenimiz qazaq tilin qoldaný bolyp tabylmaıdy. Tildi qoldana bilý dep aıtatyn oıǵa sáıkes keletin sózderdi tańdap ala bilýdi jáne sol sózderdi sóılem ishine oryn-ornyna durystap qoıa bilýdi aıtamyz», – degen edi [Baıtursynuly A. Aq jol. - Almaty, Jalyn, 1991, 369-b.]. Rasynda da, qazaqsha sóıleýshilerdiń bárin birdeı qazaqsha durys sóılep tur dep qabyldaı berýge bolmaıdy. A.Baıtursynuly shyǵarma sóziniń óńdi, unamdy bolýy úshin sóz durystyǵy, til tazalyǵy, til (luǵat) anyqtyǵy, til dáldigi, til kórnektiligi sııaqty sharttardyń eskerilýi qajettigin aıta kelip, sóz durystyǵy úshin:
- sózderdiń tulǵasyn, maǵynasyn ózgertetin túrli jalǵaý, jurnaq, jalǵaýlyq sııaqty nárselerdi jaqsy bilip, árqaısysyn óz ornyna tutyný;
- sóılem ishindegi sózdi durys septep, durys kóptep, durys ymyralastyrý;
3) sóılemderdi bir-birine durys oraılastyryp, durys qurmalastyryp, durys ornalastyrý kerektigin kórsetken edi [Baıtursynuly A. Aq jol. - Almaty, Jalyn, 1991, 350-b.].
Alaıda búgingi tańda gazet, jýrnal betinde kóptegen orynsyz qoldanystar, qate tirkester oryn alyp júr, bul basylym betterimen qatar radıo, teledıdar tilinde de jıi kezdesedi. Mysaly, baılanysty, oraı, arqasynda, kesirinen, saldarynan, qaraı t.s.s. qoldanysyn jatqyzýǵa bolady: ókinishke oraı, jaýyn-shashyn saldarynan egin bitik shyqty, jol apatynyń arqasynda t.s.s. qoldanystar radıo, buqaralyq aqparat quraldarynyń tilinde kezdesip qalady. Oraı, arqasynda septeýliginiń durys, ońtaıly is-áreketke, qımylǵa, oraıly iske baılanysty qoldanylatyny, kerisinshe, saldarynan, kesirinen sózderiniń jaǵymsyz qubylystardy beıneleýde qoldanylatyny, emosıonaldy-ekspressıvti boıaýy tómen sózdermen tirkesetini, týra keledi, májbúr boldy tirkesteriniń amalsyzdan, lajsyzdan bolǵan qımyldy bildiretini t.s.s. kóp jaǵdaıda eskerile bermeıdi.
Sol sııaqty búgingi kúni, bıylǵy jyly degen qoldanystar da tilimizdiń zańdylyqtaryna qaıshy. Sebebi búgin sózi bul kún, bıyl sózi bul jyl sózderiniń kirigýi nátıjesinde paıda bolǵan. Iаǵnı, búgingi kún ne bıylǵy jyl degen tirkesterde kún, jyl sózderi qaıtalanyp, pleonazm oryn alǵan.
Qazirgi kezde teledıdarda da, jarnama tilinde de ár senbi saıyn, ár shyǵarǵan saıyn, ár kún saıyn t.s.s. sııaqty qoldanystar jıi oryn alyp keledi. Ár sózi tirkesken sóz saıyn sózimen tirkespeı-aq tirkestiń maǵynasyn bere alady. Mundaı pleonazmdyq qoldanystar sońǵy jyldary kóbirek kezdesip júr. Durysynda: ár senbide, ár kúni t.s.s. nemese senbi saıyn, kún saıyn t.s.s. Qazaq tiliniń normalaryna sáıkes ár, barlyq, túgel sózimen tirkesken sóz jekeshe tulǵada kelýi kerek, alaıda tilshilerimizdiń ár kúnderińiz, ár mınýttaryńyz, ár sekýndtaryńyz, barlyqtaryńyz, túgelderińiz degen sózqoldanystaryn jıi estımiz.
Til zańdylyqtaryn belsheden basatyn mundaı qoldanystarǵa beıjaı qaraýǵa bolmaıdy. Sebebi teledıdar – durys sóıleý, saýatty sóıleý ádebin tanytatyn, durys sóıleý normalaryn qalyptastyratyn birden-bir jol bolýy tıis. Bul oraıda akademık R.Syzdyqova: «Radıo, teledıdar jáne baspasóz sııaqty buqaralyq aqparat quraldarynyń tiline arnaıy kóńil aýdarý da til mádenıeti sharýalarynyń birinen sanalady. Buqaralyq aqparat quraldarynyń tili degen, olardyń sóz tańdap jumsaý áreketterinen bastap, orfografııalyq, orfoepııalyq normalardy durys qoldanýlaryna nazar aýdarylady. Bular ózgelerden eki ese kóp júk arqalaıdy: biri – kúndelikti gazet-jýrnaldar, sahna ónerpazdary, radıo men teledıdar qyzmetkerleri til mádenıeti problemalaryn kóterý, tildik normalardy berik saqtaý sııaqty máselelerdi tikeleı nasıhattaýy, túsindirýi, pikirtalastar uıymdastyrýy bolsa, ekinshisi – sahna men radıo, teledıdar qyzmetkerleri orfoepııalyq normalardy qalyń kópshilikke úıretýshi ustaz bolýǵa mindetti. Al baspasóz qalyń oqyrman qaýymnyń tilin ustartyp, jazý saýattylyǵyn kóterýge meılinshe zor qyzmet etýge mindetti, – dep jazǵan edi [Syzdyq R. Tildik norma jáne onyń qalyptanýy. - Astana, Elorda, 2001. - 36-b.].
Tildiń názik ıirimderin sóz baǵasyn biletin, qazaq tiliniń zańdylyqtaryn sheber meńgergen jandar anyq biletini belgili. Kezinde A.Baıtursynuly: «Nárseniń dál sanyn bilýge suraǵanda neshe? dep suraımyz. Máselen: «Neshe kisi keledi?» – «Úsh kisi keledi». Nárseniń dál sanyn bilýge emes, shamasyn ǵana bilýge suraǵanda qansha? dep suraımyz. Máselen: «Qansha kún júresiń?» – «Úsh-tórt kún júremin» [Baıtursynov A. Til – qural (qazaq tiliniń sarfy). Birinshi jyldyq. - Tashkent, 1918], – dep jazǵan edi. Ǵalym oılary keıin M.Balaqaevtyń eńbekterinde de sabaqtastyq tapqan. Alaıda qazirgi kezde neshe? qansha? Suraý esimdikteri sınonım retinde, biriniń ornyna biri qoldanylyp keledi. Sonyń saldarynan tilimizde qanshanshy (Qanshanshy synypta oqısyń? Qanshanshy oryn aldy?), qanshaýy (Qanshaýy keldi? Qanshaýyn alamyz?) t.s.s. qazaq tiliniń normalaryna qaıshy qoldanystar etek alyp barady.
Sol sııaqty Ahmet Baıtursynuly eńbekterinde jıyrma sózinen jasalǵan rettik san esim búgingideı jıyrmasynshy túrinde emes, jıyrmanshy túrinde berilgen:
Retin kórsetetin sózder; máselen: birinshi, ekinshi, úshinshi, tórtinshi, besinshi, altynshy, jetinshi, segizinshi, toǵyzynshy, onynshy, jıyrmanshy, otyzynshy, qyrqynshy, elýinshi, alpysynshy, jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy, júzinshi, myńynshy, mıllıonynshy. Bular rettik dep atalady
[Baıtursynov A. Til – qural. Sóz júıesi hám túrleri. II til tanytqysh kitap. 4-basylýy. Orynbor, 1924].
10) Jurnaq «nshy». Bul jurnaq jýan sózge jalǵassa, jýan aıtylady, jińishke sózge jalǵassa, jińishke bolyp aıtylady. Máselen, birinshi, ekinshi, úshinshi, tórtinshi, besinshi, altynshy, jetinshi, segizinshi, toǵyzynshy, onynshy, jıyrmanshy, otyzynshy, qyrqynshy, elýinshi, alpysynshy, jetpisinshi, sekseninshi, toqsanynshy, júzinshi, myńynshy [Baıtursynov A. Til – qural (qazaq tiliniń sarfy). Birinshi jyldyq. - Tashkent, 1918].
Durysynda, qazaq tilindegi rettik san esim týdyratyn jurnaq daýyssyz dybystardan soń -ynshy/-inshi túrinde jalǵanǵanmen, daýysty dybystardan keıin jalǵanǵanda qatar kelgen eki daýystynyń biri túsip qalady: ekinshi, altynshy, jetinshi t.s.s. (ekisinshi, altysynshy, jetisinshi emes). Osy úlgi boıynsha jıyrma sózine de jurnaq jalǵanǵanda jıyrmanshy túrinde jalǵanýy tıis. Bul oraıda tilimizdiń zańdylyqtaryn jetik biletin Ahmet Baıtursynuly syndy ǵalymdarymyzdyń tujyrymdaryn árdaıym este ustaý qajet dep bilemiz. Professor Haırolla Nurmuqanovtyń sózimen aıtsaq: «...Sóz qýattylyǵy oı zergerligine baılanysty. Ondaı oı sózin qashan da saryla talǵap, jańylmaı tańdap shyǵaryp otyrady. Bulaı bolmaǵanda, talǵamsyz qoldanylǵan sózden janymyz erkin emirenis ne tereń tebirenis tabýy múmkin emes» [Nurmuqanov H. Sózdiń de suraýy bar. Shyǵarmalarynyń úsh tomdyq jınaǵy. - 3-tom (maqalalar, estelikter). – Qaraǵandy: Bolashaq-Baspa, 2010. 3-b.].
Teledıdar arqyly berilip jatqan, kóshede ilýli turǵan jarnamalarda qazaq uǵymyna jat qoldanystar jıi oryn alady. Mysaly, tirkese almaıtyn sózderdi qatar qoıý: Súıikti kofeniń qanyq dáminen rahat alamyn... Tańǵy astyń 15 mınýtyn Prezıdent súzbesine arnaımyn... Dámi jumsaq jáne qanyq keledi... Álemdegi eń kóńildi botqany men ǵana bilem... Durysynda, qanyq sózi dámge qatysty emes, túske qatysty qoldanylady.
Qazaq tilinde únemi bolymsyz tulǵada ǵana qoldanylatyn jáne árdaıym bolymdy mánde ǵana qoldanylatyn arnaýly tulǵalar bar. Bolymsyzdyq esimdikteri árdaıym bolymsyz tulǵadaǵy sózdermen tirkesedi, kerisinshe, árdaıym, árqashan, únemi t.s.s. sózder bolymdy tulǵada keledi. Sol sebepti jarnama tilindegi Olaı árqashan bola bermeıdi... sııaqty qoldanystar til zańdylyǵyn buzyp tur.
Jarnama tilindegi qazaq tili zańdylyqtarynyń buzylǵan tustarynyń biri retinde san esimmen, kóp, birneshe, áldeneshe t.s.s. sózdermen tirkesken sózge kóptik jalǵaýynyń jalǵanýyn (100 myńǵa jýyq turǵyndar, otyzdan astam jyldar boıy) ataýǵa bolady. Sol sııaqty qazirgi kezde án shyrqaıtyn bolady, beriletin bolady sııaqty qoldanystardy jıi estımiz. Orys tilindegi býdý hodıt, býdý chıtat sııaqty tirkester qazaq tiline kelemin, oqımyn túrinde aýdarylýy kerek. Sebebi -a/-e/-ı kósemshe tulǵaly etistik keler shaq (aýyspaly keler shaq) maǵynasyn bere alady. Sondyqtan oǵan árdaıym bol kómekshi etistigin tirkestire berýdiń qajeti bolmaıdy. Munyń bári qazaq tiliniń normalaryn belden basyp, orys tilinen sózbe-sóz aýdarý saldarynan paıda bolǵan.
Úılený toılarynda tost berilgen kezde: «Eki jas baqytty bolsyn!» degim keledi», – dep tilek aıtýshylardy jıi kezdestiremiz. Qolyna mıkrofon berilip, eldiń báriniń nazary ózinde bolǵan kezde tilegin aıta bermeı me? Úıden shyqqan kezde «osylaı tilek aıtsam» dep oıyn jınaqtap jatsa, – bir jón. Bul da orys tiliniń úlgisimen hochý skazat, hochý pojelat sııaqty qoldanystardy sózbe-sóz aýdarý nátıjesinde paıda bolǵan. Qazaqsha durysy: «Eki jas baqytty bolsyn!» emes pe? Qazaqy tanymǵa da, dilimizge de, dinimizge de sáıkes kelmeıtin, sońǵy kezderi jıi qoldanylyp júrgen tirkester retinde «Allanyń nazarynda bolsyn!», «Allanyń qulaǵyna shalynsyn!» degen tilekterdi ataýǵa bolady. Dinı túsinikte Alla bárin kórýshi, estýshi, búkil adamzat, ǵalamzat ataýly eshqashan Alla taǵalanyń nazarynan tys qalýy múmkin emes. Allanyń kórkem esimderinde de osy belgiler aıqyn kórsetilgen. Endeshe, mundaı qoldanystarǵa abaı bolý kerek.
Orys tilindegi ı shylaýynyń ornyna únemi jáne jalǵaýlyǵynyń qoldanylýy (Aspandaǵy juldyzdar sýtegi jáne gelııden turady, Karamel jáne orman jańǵaqtary //Toffı) da tilimizdiń normalaryna sáıkes kele bermeıdi. Qazaq tilinde jáne jalǵaýlyǵymen qatar men, da/de, ári, útir, kósemshe tulǵalary qoldanylady (eskeriledi jáne jazylady emes, eskerilip, jazylady, kóredi jáne keledi emes, kóredi de keledi t.s.s.). Biryńǵaı músheler qatar kelgen tusta jáne eń sońǵy músheden buryn keledi. Biryńǵaı músheler etistikten bolǵan jaǵdaıda jáne shylaýynyń ornyna da/de nemese kósemshe tulǵalary qoldanylady nemese útir qoıylady. Sol sııaqty syn esim ári, da jalǵaýlyqtarymen (sulý ári minezdi, sulý da symbatty) keledi. Sol sııaqty qysqarǵan sózderde jáne shylaýyn (Bilim jáne ǵylym mınıstrligin – BjǴM, Avtomattandyrý jáne basqarý júıesi degendi AjBJ túrinde t.s.s.) qysqartýdyń esh qajettigi joq. Sebebi bul sózder – ózara salalas baılanysqa qurylǵan, jáne shylaýyn útirmen almastyrýǵa da bolady. Sol sebepti qysqartyp jazǵan kezde jáne shylaýyn qysqartýdyń da, útir qoıýdyń da qejeti joq.
Orys tiliniń yqpalymen suraýlyq shylaýlardy qoldanbaý da jarnama tilderinde de, jastardyń sóıleý tilinde de beleń alyp keledi (Bıo-S pa? degenniń ornyna Bıo-S?).
Durys sóıleý normasy boıynsha, III jaqtaǵy jiktik jalǵaýly sózden keıin suraýlyq shylaý keletin bolsa, jiktik jalǵaýy túsip qalady. Mysaly: keledi me? emes, kele me? aıtady ma? emes, aıta ma? t.s.s. Tilimizdiń bul ereksheligine telejúrgizýshiler de, radıo tilshileri de, aýdarmashylar da mán bermeı jatady.
Sol sııaqty qazirgi kezde jarnama tilinde yryqsyz etis tulǵalary jıi qoldanylatyn boly. Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen maquldanǵan túrinde berilip júrgen jarnama durysynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi maquldaǵan bolýy kerek. Bul da – orys tiliniń áseri.
Teledıdar arqyly berilgen jarnamalardaǵy Ana sútiniń almastyrýshysy bolyp tabylmaıdy; Boıaý túsim uzaǵyraq saqtalady; qalyptastyrýǵa yqpal etedi; Sheksiz lázzattyń kishkentaı bóligi; Álsiz shash maǵan tán emes; Kútpegen aýa raıy; 10 kúnge deıin aınadaı jyltyraý; Aınadaı jyltyraýdy bekitý úshin... usynamyz; Tańǵalarlyq tómen baǵa t.s.s. qoldanystardy kórgende, Ahmet Baıtursynulynyń myna sózderi eriksiz oıǵa oralady: «Halyq ómiri bir jyldap, on jyldap, háttá júz jyldap ta emes, myń jyldap sanalady. Sondaı uzaq ómiriniń ishinde hár halyqtyń daǵdyly tutynyp kele jatqan sózderi, ol sózderiniń birine-biri jalǵasyp tiziletin daǵdyly joly, júıesi, qısyny bolady. Hár jurttyń túrinde, tutynǵan jolynda, minezinde qandaı basqalyq bolsa, tilinde hám sondaı basqalyq bolady. Bizdiń jasynan oryssha ıa noǵaısha oqyǵan baýyrlarymyz sózdiń júıesin, qısynyn naǵyz qazaqsha keltirip jaza almaıdy ıa jazsa da, qıyndyqpen jazady. Sebebi – jasynan qazaqsha jazyp daǵdylanbaǵandyq. Oryssha oqyǵandar orys sóziniń júıesine daǵdylanyp úırengen. Noǵaısha oqyǵandar noǵaı sóziniń júıesine daǵdylanyp úırengen. Qazaq sózderin alyp, orys ıa noǵaı sóziniń júıesimen tizse, ol naǵyz qazaqsha bolyp shyqpaıdy» [Baıtursynuly A. Aq jol: óleńder men tárjimeler, pýblısıstıkalyq maqalalar jáne ádebı zertteý. – Almaty: Jalyn, 1991. 142-b.].
Telejúrgizýshiler men tilshilerimiz -ý kerek tulǵasymen kelgen tirkesterdi aıtý kerekpiz, bilý kerekpin t.s.s. túrde jıi qoldanady. Durysy – aıtýymyz kerek, bilýim kerek. Sol sııaqty otyrmyz, júrmiz degen sózderdiń ornyna sóıleý tiline tán otyryq, júrik, jatyryq t.s.s. qoldaný beleń alyp barady. Bul, árıne, tildik normany, sóıleý ádebin bilmeýden týǵan qatelikter. Sol sııaqty orys tiliniń zańdylyqtaryna sáıkestendirip, tóraıym túrinde qoldanady. Durysynda, qazaq tilinde tóraǵa sózi er adamǵa da, áıel adamǵa qatysty da qoldanyla beredi. Sonymen qatar aǵa ǵylymı qyzmetker degen tirkes bar da apa ǵylymı qyzmetker nemese ápke ǵylymı qyzmetker t.s.s. qoldanystar joq. Sondyqtan mundaı sózderde áıel ne er adamǵa qatysty jikteýdiń qajeti shamaly.
Professor Haırolla Nurmuqanov 1968 jyly «Baspasóz jáne til mádenıeti» degen taqyrypta ótkizilgen respýblıkalyq konferensııada M.Ǵabdýllınniń S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti, V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýty ataýlaryna baılanysty: «Kırov atynda da, Lenın atynda da qazaq joq, bolmaıdy da. Sondyqtan bul oqý oryndary Qazaqtyń S.M.Kırov atyndaǵy, Qazaqtyń V.I.Lenın atyndaǵy... bolyp durys atalýy tıis», – dep anyqtaıtyn sóz ben anyqtalatyn sózdiń oryndaryn shatastyrmaý qajettigin eskertkenin aıta kelip: «Sodan beri 35 jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, qateniń bul túrinen áli kúnge aryla almaı kelemiz», – degen edi.
Bul másele búgingi tańda da áli ózekti kúıinde qalyp otyr. Oǵan tómendegi joǵary oqý oryndarynyń qazaqsha ataýy dáıek bola alady: Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıteti, Abaı atyndaǵy Almaty ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti, Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty, Halel Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrotehnıkalyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıteti, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasy, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty t.s.s. Sol sebepti M.Ǵabdýllın, H.Nurmuqanov syndy birtýar ǵalymdarymyzdyń eskertýlerine mán berip, joǵary oqý oryndarynyń ataýlaryn qazaq tiliniń zańdylyqtaryna sáıkestendirip, birizdendiretin ýaqyt keldi dep esepteımiz. Ásirese Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty ataýyndaǵy memlekettik qyzdar tirkesi qulaqqa túrpideı tıedi, eriksiz «memlekettik qyz, memlekettik emes qyz degen kimder?» degen suraq oıǵa keledi. Bul oraıda ǵalymnyń 8 naýryzǵa qatysty «Áıelderdiń halyqaralyq «sorty» joq. Sondyqtan 8 naýryzdy «Áıelderdiń halyqaralyq kúni» dep durys sıpattaǵanymyz jón», – degen tujyrymdary da [Nurmuqanov H. Sózdiń de suraýy bar. Shyǵarmalarynyń úsh tomdyq jınaǵy. - 3-tom (maqalalar, estelikter). – Qaraǵandy: Bolashaq-Baspa, 2010. 296 b.] nazar aýdararlyq. Bul kúndi «Arýlar kúni» tirkesimen almastyrýǵa bolatyn sııaqty. Sebebi bul meıramdy mektep oqýshylary da, úlken-kishi birdeı atap ótedi. Sondyqtan tilimizdiń mol múmkindikterin paıdalana otyryp, ekspressıvti sózqoldanystarmen almastyrý qajet dep esepteımiz.
Sol sebepti tele-, radıojúrgizýshilerge, ánshilerge, ártisterge qazaq sózderin durys aıtý, sóıleý ádebi, tildik norma boıynsha arnaıy dárister uıymdastyrý qajet dep esepteımiz. Buryn Keńes zamanynda ondaı sabaqtar ótkizilip turǵan eken, sol úrdisti qaıta jalǵastyrý qajet. M.Áýezovtiń: «Kimde-kim ana tilin, ádebıetin syılamasa, baǵalamasa, ony saýatty, mádenıetti adam dep sanaýǵa bolmaıdy», – degen sózin árdaıym eskerýimiz qajet. Bul oraıda «Buqaralyq aqparat quraldarynyń bárinde birdeı tildik norma buzylyp jatyr» degen oıdan aýlaqpyz. Qazaq radıosynan beriletin Qoshan Mustafaulynyń, Temirhan Mombekov, Ońǵarbek Quraluly, Baqyt Jaǵypar, Nurjamal Jańabaeva sııaqty jýrnalısterdiń habarlaryn tyńdap, tushynyp, súısinip otyramyz. «Qazaqstan» telearnasynan beriletin «Dara jol» baǵdarlamasyndaǵy Dana Nurjigittiń ár sózine kóńilimiz tolyp, rıza bolamyz.
Tilimizdiń baı, shuraıly, kórkem til ekeni – daý týdyrmaıtyn aqıqat. «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda «Qazaq ádebı tiliniń sózdigi» dep atalatyn on bes tomdyq túsindirme sózdik jaryq kórdi. Túrki elderiniń eshqaısysynda da mundaı deńgeıdegi sózdik joq. Sol sııaqty M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qazaqtyń baı aýyz ádebıeti úlgileri jınaqtalyp, «Babalar sózi» serııasy boıynsha 100 tom bolyp basylyp shyqty. 2013 jyly Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty on bes tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginiń» negizinde ári tolyqtyra otyryp, «Qazaq sózdigi» degen atpen 106 000 birlik qamtylǵan bir tomdyq túsindirme sózdik qurastyryp shyǵardy. Bul tilimizdiń baılyǵyn, tarıhymyzdyń tereńge tartatynyn kórsetedi. Alaıda qazirgi kezde jastar, jetkinshekter kitap oqýdan qalyp barady. Sol sebepti qıssa-dastandardy, batyrlar jyryn tushynyp oqymaıdy. Tipti sondaı shyǵarmanyń bar ekenin de beıhabar. Sheteldik týyndylardy, solardyń negizinde túsirilgen fılmderdi jaqsy bilgenmen, ulaǵaty mol, ulttyq bolmystan, salt-dástúrimizden kóp maǵlumat beretin tól týyndylarymyzdy oqymaıdy. Onyń ústine sol shyǵarmalar jelisiniń negizinde fılmder túsirip, kópshilikke taratý, jastarǵa tanytýǵa qulyqsyzdyq tanytyp otyrǵan jaıymyz bar. Árıne, túptep kelgende, barlyǵy qarjyǵa tireledi. Sondyqtan ulttyq qundylyqtardy nasıhattaıtyn, tól tarıhymyzdan, tól mádenıetimizden mol maǵlumat beretin dúnıelerdi jaryqqa shyǵarýǵa kóp qarjy bólinýi, óz deńgeıinde kóńil bólinýi kerek dep oılaımyn. Maǵjan Jumabaevtyń: «Til – adam janynyń tilmáshi. Tilsiz ult, tilinen aıyrylǵan ult bolyp jasaı almaq emes, ondaı ult qurymaq. Ultynyń ult bolýy úshin birinshi shart – tili bolýy. Ulttyń tili kemı bastaýy ulttyń qurı bastaǵanyn kórsetedi. Ultqa tilinen qymbat nárse bolmasqa tıisti», – degen sózin árdaıym jadymyzdan shyǵarmaýymyz kerek.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaev «birneshe jylda gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdarý» isin qolǵa alý, Ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý kerektigin eskertken bolatyn. Búgingi tańda aýdarma isinde termın, durys, sheber aýdarý máselesi áli de birshama aqsap turǵany belgili. Osyǵan baılanysty termınderdi birizdendirý, durys aýdarmaǵa úlgi bolarlyq dúnıe retinde HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen aýdarma eńbekterdi, ulttyq kodtyń negizi bolatyn A.Baıtursynuly, E.Omarov, A.Baıtasuly, A.Mamytuly, Q.Basymuly syndy ǵalymdardyń buryn-sońdy jarııalana qoımaǵan eńbekterin, HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen oqýlyqtardy jınaqtap, ǵylymı aınalymǵa engizý qajet dep bilemiz. Mundaı eńbekter aýdarmashylar úshin úlgi bolýmen qatar sala mamandary, termınolog ǵalymdar, oqýlyq avtorlary, jalpy kópshilik úshin de taptyrmas dúnıe bolar edi.
Orynaı Jubaeva,
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty
Grammatıka bóliminiń meńgerýshisi
Almaty
