Sońǵy 15 jylda jumyssyzdyq deńgeıi 4,9 paıyzǵa tómendedi

Osyǵan deıin álemdi álekke salǵan qarjylyq daǵdarystyń saldary jumyssyzdyqqa kep juǵysqan bolatyn. Talaı elde bereke ketip, basyna qıyn kún týdy. Sebebi, álemde oryn alyp jatqan lańkesterdiń kópshiligi, beı-bereket búliktiń, tipti qantógistiń qurbandarynyń kóbi osy jumyssyz júrgender edi. Halyqaralyq eńbek uıymynyń málimetinshe, 2007 jyly qar-jylyq daǵdarys bastalǵannan beri álemde jumyssyzdyq deńgeıi 28 mln adamǵa kóbeıip, tipti 2009 jyly 199 mln adam jumystan bosatylǵan. Odan keıin jumyssyzdyq shamaly azaıǵanymen, 2012 jyldan bastap qaıtadan arta bastady. 2012 jyly olardyń qatary 197 mln adamǵa jetken. Osyndaı málimettermen dabyl qaqqan Halyqaralyq eńbek uıymy álem elderiniń úkimetterin jumys ornyn ashý máselesin «eń basty maqsat» dep qarastyrýǵa shaqyrǵan bolatyn. Jahandaǵy jaǵymsyz jańalyqtyń jańǵyryǵy bizge de jumyssyzdyq jaıyna beıjaı qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn eske saldy.

Qazirgi kezde Qazaqstanda, res­mı statıstıkaǵa súıensek, ekono­mı­ka­lyq belsendi halyq sany 8,8 mln adamdy quraıdy. Onyń ishinde ju­mys­pen qamtylǵan 8,4 mln adamnyń 2,1 mıl­lıony ózin-ózi jumyspen qamty­ǵan­­dar jáne 296 myńy ózin ónimsiz jumyspen qamtyǵandar sanalady eken. Tar­qata tússek, ózin-ózi jumyspen qam­tyǵandarǵa je­ke kásipkerler kirip, ónim­siz jumyspen qamtylǵandarǵa tu­­raq­ty tabysy joqtar jatady. Jańa ju­myspen qamtý baǵdar­la­masynyń alǵash­qy kezekte kóz­degeni de osy, sońǵy sanat.

Bıyldan bastap naqty iske qo­syl­ǵan nátıjeli jumyspen qam­týdyń jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń memlekettik baǵ­dar­lamasynda negizinen tórt baǵyt qamtylǵan. Birinshisi – kásiptik-tehnıkalyq bilimmen jáne qysqa merzimdegi kásiptik oqýmen qam­tamasyz etý. Bul jerde eshqandaı ma­man­­dyq meńgermegen, bilimi orta mektep deńgeıimen shektelgen adamdarǵa aıryqsha nazar aýdarylmaq. Bıylǵy jyldyń 1 qyrkúıeginen Ulttyq biryń­ǵaı tes­tileýden ótpegen jáne oqý oryn­daryna túspegen mektep tú­lekteri úshin tegin kásiptik jáne tehnıkalyq bilimdi qamta­ma­syz etý qolǵa alynbaq. Qajetti erejeler qabyldanyp, UBT-dan ótpegen oqýshylardyń tizim­deri anyqtalǵan. 320-ǵa jýyq bilim berý uıymdary men kolledjderdiń jáne oqý orta­lyq­tarynyń tizbesi beki­tilgen. 21 myńǵa jýyq jas tolqyn óki­li baǵdarlama esebinen 2,5 jyl­ǵa, oqýyn jáne shákirtaqysyn tó­leı otyryp, sondaı-aq, jol shy­ǵynyn óteý, birjolǵy ystyq ta­maqpen qamtamasyz etý arqyly kásiptik-tehnıkalyq oqýǵa joldanady. Oqýyn aıaqtaǵan jáne jumysshy mamandyǵyn ıelengen jas azamattarǵa oqyp jatqan kez­diń ózinde turaqty jumys tabý múm­­kindigi bar. Sebebi, elimizde engi­­zilýdegi dýaldy oqý júıesin utym­dy qoldana alǵan jáne ózin úzdik qyrynan tanytqan stýdentter úshin tájirıbede shyńdalǵan jerinde jumysta qalyp qoıýy ǵajap emes.

Taǵy bir mańyzdy jańalyq, aǵym­da­ǵy jyldyń 1 sáýirinen eńbek naryǵynda sura­nysqa ıe ká­sip­ter men daǵdylar tur­ǵy­syn­da ju­mysshy kadrlardy kásibı oqy­tý bastaldy. Ondaı qysqa mer­zimdi kýrstarǵa qazirge deıin 27,7 myń adam jiberilgen. Bul tusta da ózine qa­jet kadr­lardy daıar­laýǵa beıim kásip­oryndar or­taq iske tikeleı atsaly­sady.

Osyǵan deıin álemdi álekke salǵan qarjylyq daǵdarystyń saldary jumyssyzdyqqa kep juǵysqan bolatyn. Talaı elde bereke ketip, basyna qıyn kún týdy. Sebebi álemde oryn alyp jatqan lańkesterdiń kópshiligi, beı-bereket búliktiń, tipti qantógistiń qurbandarynyń kóbi osy jumyssyz júrgender edi. Halyqaralyq eńbek uıymynyń málimetinshe, 2007 jyly qar-jylyq daǵdarys bastalǵannan beri álemde jumyssyzdyq deńgeıi 28 mln adamǵa kóbeıip, tipti 2009 jyly 199 mln adam jumystan bosatylǵan. Odan keıin jumyssyzdyq shamaly azaıǵanymen, 2012 jyldan bastap qaıtadan arta bastady. 2012 jyly olardyń qatary 197 mln adamǵa jetken. Osyndaı málimettermen dabyl qaqqan Halyqaralyq eńbek uıymy álem elderiniń úkimetterin jumys ornyn ashý máselesin «eń basty maqsat» dep qarastyrýǵa shaqyrǵan bolatyn. Jahandaǵy jaǵymsyz jańalyqtyń jańǵyryǵy bizge de jumyssyzdyq jaıyna beıjaı qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn eske saldy.

Qazirgi kezde Qazaqstanda, resmı statıstıkaǵa súıensek, ekonomı­ka­lyq belsendi halyq sany 8,8 mln adamdy quraıdy. Onyń ishinde ju­mys­pen qamtylǵan 8,4 mln adamnyń 2,1 mıl­lıony ózin ózi jumyspen qamty­ǵan­­dar jáne 296 myńy ózin ónimsiz jumyspen qamtyǵandar sanalady eken. Tar­qata tússek, ózin ózi jumyspen qam­tyǵandarǵa jeke kásipkerler kirip, ónim­siz jumyspen qamtylǵandarǵa tu­raqty tabysy joqtar jatady. Jańa ju­myspen qamtý baǵdarlamasynyń alǵash­qy kezekte kózdegeni de osy, sońǵy sanat.

Bıyldan bastap naqty iske qosylǵan nátıjeli jumyspen qamtýdyń jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda negizinen tórt baǵyt qamtylǵan. Birinshisi – kásiptik-tehnıkalyq bilimmen jáne qysqa merzimdegi kásiptik oqýmen qam­tamasyz etý. Bul jerde eshqandaı ma­man­­dyq meńgermegen, bilimi orta mektep deńgeıimen shektelgen adamdarǵa aıryqsha nazar aýdarylmaq. Bıylǵy jyldyń 1 qyrkúıeginen Ulttyq biryń­ǵaı testileýden ótpegen jáne oqý oryndaryna túspegen mektep túlekteri úshin tegin kásiptik jáne tehnıkalyq bilimdi qamtamasyz etý qolǵa alynbaq. Qajetti erejeler qabyldanyp, UBT-dan ótpegen oqýshylardyń tizimderi anyqtalǵan. 320-ǵa jýyq bilim berý uıymdary men kolledjderdiń jáne oqý ortalyqtarynyń tizbesi bekitilgen. 21 myńǵa jýyq jas tolqyn ókili baǵdarlama esebinen 2,5 jylǵa, oqýyn jáne shákirtaqysyn tóleı otyryp, sondaı-aq, jol shyǵynyn óteý, birjolǵy ystyq tamaqpen qamtamasyz etý arqyly kásiptik-tehnıkalyq oqýǵa joldanady. Oqýyn aıaqtaǵan jáne jumysshy mamandyǵyn ıelengen jas azamattarǵa oqyp jatqan kezdiń ózinde turaqty jumys tabý múmkindigi bar. Sebebi, elimizde engizilýdegi dýaldy oqý júıesin utymdy qoldana alǵan jáne ózin úzdik qyrynan tanytqan stýdentter úshin tájirıbede shyńdalǵan jerinde jumysta qalyp qoıýy ǵajap emes.

Taǵy bir mańyzdy jańalyq, aǵym­da­ǵy jyldyń 1 sáýirinen eńbek naryǵynda sura­nysqa ıe kásipter men daǵdylar tur­ǵysynda jumysshy kadrlardy kásibı oqytý bastaldy. Ondaı qysqa merzimdi kýrstarǵa qazirge deıin 27,7 myń adam jiberilgen. Bul tusta da ózine qa­jet kadr­lardy daıarlaýǵa beıim kásip­oryndar ortaq iske tikeleı atsaly­sady.

Ekinshi baǵyt – bıznespen aına­lys­qysy keletin, degenmen, bastap­qy qarjyny qaıdan alatynyn bilmeıtinder úshin ashylǵan múmkindik. Bul baǵytta jappaı kásipkerlikti damytý maqsaty alǵa shyǵyp otyr. Birinshiden, kásibin endi bastaǵandarǵa baǵdarlamaǵa qatysýshylardy kásipkerlik daǵdylarǵa oqytýǵa, bıznes-jobalaryn qoldaýǵa arnalǵan «Bastaý-bıznes» jobasy iske qosylǵan. Ekinshiden, oqýdan ótkennen keıin aýyldyq jermen qatar, qalada da shaǵyn nesıe alýǵa bolady.

Ekinshi baǵyt – bıznespen aına­lys­qysy keletin, degenmen bastap­qy qarjyny qaıdan alatynyn bil­meı­tinder úshin ashylǵan múmkindik. Bul ba­ǵytta jappaı kásipkerlikti damy­tý maq­saty alǵa shyǵyp otyr. Bi­rinshiden, kásibin endi bastaǵandarǵa baǵ­dar­lamaǵa qa­tysýshylardy kásip­kerlik daǵdylarǵa oqytýǵa, bıznes-jobalaryn qoldaýǵa arnalǵan «Bastaý bıznes» jobasy iske qosylǵan. Ekinshiden, oqýdan ótkennen keıin aýyldyq jermen qatar, qalada da shaǵyn nesıe alýǵa bolady.

Sharttary qoljetimdi nesıeniń jo­­ǵary somasy 18 mln teńgege deıin, mer­­zimi 5 jylǵa deıin, al mal sha­rýa­shy­lyǵymen nemese aýyl­sharýashylyq ko­operatıvin qurý­men aınalysqan jaǵ­daıda 7 jylǵa deıin aıqyndalǵan já­ne de túpki qaryz alýshyǵa jyldyq ne­sıe mólsherlemesi 6 paıyzdan aspaıtyn­daı belgilengen. Kepildendirý tetigi de en­gizilgen: jańa bastaǵan kásipkerlerge 85 paıyz jáne kásibi qyzmet etip turǵan bıznes ıelerine 50 paıyz mańaıynda. Bú­ginde kásipkerlik negizderine oqy­tý­men 7 834 adam qamtylyp, jyl basynan 3 myńnan astam shaǵyn nesıe berilgen.

Úshinshi baǵyt – nazardaǵy bos jumys oryn­daryna ornalastyrý arqyly eńbek naryǵyn damytý. Atalmysh baǵyt aıasynda jumyssyz jáne ózin ónimsiz jumyspen qamtyǵan jandardy jumyspen qamtýǵa járdemdesýde 213 myńnan astam adam tartylyp, áleýmettik jumys oryn­daryna 18 myń adam, qoǵamdyq ju­mystarǵa 61 myńǵa jýyq adam ji­berilse, 15 myń jas maman jastar tá­ji­­rıbesine joldanǵan. 120 myńdaı aza­mat bolsa, jumys berýshilerdegi bos oryndarǵa jumyspen qamtý orta­lyq­ta­ry arqyly turǵyzylǵan.

Tórtinshi baǵytta búginge deıin el­imizd­e tańsyq bolǵan, alaıda Eýropa men AQSh aýmaǵynda tabystylyǵyn dá­leldegen eńbek resýrstarynyń ut­qyr­lyǵyna basymdyq berilgen. Iаǵnı, ju­mys bar óńirge qonys aýdarý má­se­lesi qolǵa alynyp otyr. Mysalǵa, Ame­rıka úshin adamdardyń jumys izdep bir shtattan ekinshisine kóshýi qalypty jaǵdaı. Osy oraıda ol elde kóshken adamnyń baspanamen qamtylyp, kólik shyǵyndarynyń jabylýy min­det­ti emes. Kóbinese jańa qonysqa or­na­las­qan jandar turǵyn úıden balalary oqıtyn mektepke deıingi turmys má­selelerin ózderi sheship jatady eken. Alaıda, Qazaqstanda azamattar ózgeshe jaıtqa boı úıretkenshe memleket demep jiberýdi jón sanaǵan. Birinshiden, halqy tyǵyz ornalasqan óńirler anyqtalyp (eldiń ońtústigi), kadr tapshylyǵy baıqalǵan oblystar (soltústik-ortalyq aımaqtar) ahýaly tarazylandy. Ekinshiden, kóshi-qon ke­zin­de qarjylaı kómek qarastyrylyp, adamdardyń bastapqy beıimdelýi men jol puly, júk tasymaly syndy shyǵyndar jabylady. Úshinshiden, osy maqsatta óńiraralyq bos jumys oryndary jármeńkeleri ótkiziledi. Bıyl kóshti qabyldaıtyn óńirlerdegi jumys berýshilerdiń atsalysýymen Ońtústik Qazaqstan, Mańǵystaý jáne Almaty ob­lystarynda óńiraralyq bos jumys oryn­dary jármeńkeleri shymyldyǵyn tú­­rip úlgerdi. Tórtinshiden, kóshý jaı­ly sheshimdi jumys izdeýshi jan ózi der­bes qabyldaıdy, májbúrlep, mind­et­­teý joq. Qazirdiń ózinde 442 otbasy tur­ǵylyqty jerin aýystyryp, eńbek­pen qamtylǵan.

Jumyspen qamtý baǵdarlamasynyń osyndaı múmkindikteri eldegi ju­mys­syzdyq deńgeıin odan ári tómen­de­te túserine senim zor. Árıne, qa­zir­diń ózinde kóptegen eldermen sa­lys­tyr­ǵan­da eldiń kórsetkishi jaman emes. Má­selen, Eýropa odaǵynda ju­mys­syz­­dyq deńgeıi 8,2 paıyz, Ýkraınada 9,7 paı­yz, Qyrǵyzstanda 8 paıyz, Bra­zı­lııa­da 12 paıyz, Reseıde 5,6 paıyzdy qu­raıdy eken. Al Qazaqstanda, aldynda atap ótkenimizdeı, bul kórsetkish 4,9 paıyz deńgeıinde.

Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»