Ekinshi – Keńes Odaǵynyń dúrildep, zamannyń ozyp turǵan shaǵynda geologtar osy mańaıda jan-jaqty jer asty barlaý jumystaryn júrgizgen. Adam aǵzasyna óte zııandy aýyr metaldardyń mol qoryn tapqan. Ol jaıynda qansha jasyrylsa da, «el qulaǵy – elý». Buǵan «jel bolmasa shóptiń basy qımyldamaıdy» degen halyq naqylyn qosyńyz. Osy tóńirektegi turǵyndardyń obyr aýrýyna jıi ushyraıtynyn tabıǵattyń osy qubylysymen baılanystyrý ol kezderi óń túgil túske enbeıtin. Qazir kelmeske ketken Keńes Odaǵynyń bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzǵan saıasatynyń túp-tamyryna kóz jibergen adam negizsiz emestigin baǵamdaı alary haq.
Úshinshi – bázbireýler onyń eteginde ornalasqan túrme tarıhyna ákelip tireıdi. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary Gornoe aýyly irge teýip, izin ala óte aýyr qylmys jasap, uzaq merzimge bas erkinen aırylǵan adamdardyń jazasyn óteıtin túrme qurylǵan. Bizdińshe, qaı dolbar bolsyn qısynǵa keletin sekildi. «Vlasovshyl satqyndardy» Baıqal kóli mańyndaǵy aýyr da azapty jumystarǵa jumyldyrǵany tarıhtan málim. Adam aıaǵy baspaǵan, ıt tumsyǵy ótpeıtin taıga men mı batpaq ortasynda HH ǵasyrdyń ǵajaıyp qurylysy – BAM temir jolyn salýǵa bas bostandyǵynan aırylǵan jandar kógendelgen qozydaı jiberilgeni belgili.
Endi áńgimeni orta belden short úzip, negizgi taqyrypqa oıysaıyq. Baýraıynda Úkili Ybyraı týǵan, Aqan seri ánge qosqan, shoq-shoq orman-toǵaıymen, syldyrap aqqan qaınar bulaǵymen tamsandyratyn, búginde ata-baba jurtynyń shyraıyn keltirip, shuraıly qonysynan qotaryla kóshpeı otyrǵan 150 úıli Gornoe eldi mekeniniń qazirgi jaıy óte múshkil. El aman, jurt tynyshta basyna qara bult úıirilip, qabaǵynan qar jaýyp otyrǵany nesi dersizder?
Túsindireıik. Halyq arasynda «Jamansopka» atalyp ketken qatań rejimdegi ES-164/4 túzeý mekemesi basqa jaqqa kóshiriledi degen sybys shyqqaly edáýir ýaqyt ótti. Osydan úsh jyl buryn Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov Úkimet saǵatynda qysqaratyn eki kolonııanyń birine «Jamansopkany» atap, Parlament Májilisi depýtattary men jurtshylyqtyń qarsylyǵyna tap bolǵan. Sodan beri turǵyndar kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aırylǵan. Zagradovka aýyldyq okrýginde ornalasqan túrme 60 jylǵa jýyq tas, qıyrshyq tas óńdeýmen aınalysty. Keı kezderi jylyna 140 myń tekshe metr tas, 50 myń tekshe metr qıyrshyq tas óndirip júrdi. Obaly ne kerek, búgingi kúni áleýmettik nysandar qaz-qalpynda jumys istep tur. Byltyrlary taza aýyz sý jetkizildi. Ár otbasy derlik osy mekemede eńbek etip, bala-shaǵa nápaqasyn aıyryp otyr. «Myna naryq zamanynda negizgi kúnkóristen aırylsaq, erteńgi kúnimiz ne bolmaq?» – degen kúdik jandaryn jegiqurttaı jep barady. «Eńkeıgen qarttarymyzdy, eńbektegen balalarymyzdy shubyrtyp, qaıda baramyz» – degen ýaıym basym. Oblys, aýdan basshylarynyń, halyq qalaýlylarynyń «esh alańdamańdar, abaqty jabylmaıdy» – degen ýádeleriniń sózden árige aspaı qalǵanyna nalıdy. Bar gáp 400-den astam adam jazasyn ótep jatqan qatań rejimdegi kolonııany jabý máselesiniń sońy «qasqyrdyń ulyǵany – jeıminniń» kerine ulasyp turǵany talaılardyń aıran kóńilin qaıran etti. Aıtpaı ma, «sózde qańqý, aýrýda shanshý jaman» dep. Jel sózdiń shyndyqqa aınala bastaǵanyna alańdaǵan gornyılyqtar «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jergilikti tilshiler qosynyna habarlasyp, jan aıqaılaryn jaıyp saldy.
– 150-deı otbasy músheleri abaqtyda, osyndaǵy áskerı bólimde kúnkóris qamymen júr. Kolonııany jabý týraly másele syrtymyzdan sheshilip qoıǵanǵa uqsaıdy. Jergilikti basshylar kelip, jaǵdaıdan nege habardar etpeıdi? Aldaǵy ómir súrý jaıyn birigip aqyldassa, taqtan túsip qala ma? Bizdi balalarymyz ben nemerelerimizdiń erteńgi kúni tolǵandyrady. Oblys, aýdannan shalǵaıdamyz. Qaıda baryp kúneltemiz? – deıdi júzderin muń shalǵan aýyldyqtar.
Qylmystyq atqarý júıesi oblystyq departamentiniń bastyǵy Bókenbaı Júsipovpen sóıleskenimizde, túrmeniń qazirgi jaǵdaıy zamanaýı talaptarǵa saı kelmegendikten jabylatynyn, osyndaǵy asa qaýipti qylmyskerler Shyǵys Qazaqstan oblysyna kóshiriletinin, ol óńirde arnaıy oryn jasaqtalyp jatqanyn rastady. Onyń sózine qaraǵanda, aýyz sý máselesi ǵana sheshilgen. О́zge problemalar ózgerissiz qalǵan. Áleýmettik jaǵdaılar joqtyǵynan joǵary bilimdi dárigerler túgil orta býyn medısına qyzmetkerleri kelýge qashqaqtaıdy. Túrme ǵımarattary barak úlgisindegi ábden tozyǵy jetken úılerde ornalasqan. Salynǵaly birde-bir jóndeý júrgizilmegen. Ártúrli deńgeıdegi qoǵamdyq, quqyqtyq uıymdar tarapynan aıtylǵan syn eskertpeler men talaptarda esep joq kórinedi. Oblystaǵy 6 kolonııada 2 myńǵa jýyq adam jazasyn ótep jatyr. О́ńir ishinde qonystandyrý múmkindigin qarastyryp edik, qolaıly oryn tabylmady. Jyl aıaǵyna deıin kóshi-qon máselesi túpkilikti sheshilip qalýy múmkin, dedi ol.
Olaı bolsa, jergilikti bılik oryndary nege qamsyz otyr degen zańdy saýal týady. Jyljymaıtyn dúnıe-múlikter qaı vedomostvoǵa tıesili, bos qalǵan nysandar ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketpeı me, turǵyndardy jeke kásipkerlikke tartý, jeńildikti memlekettik baǵdarlamalarǵa qatystyrý, tas pen tas qıyrshyqtaryn óndiretin óndiris oryndaryn iske qosýǵa jumyldyrý sekildi túıtkildi jaıttar tóńireginde uıymdastyrý sharalary jedel túrde qolǵa alynbasa, taǵy bir aýyldyń jurtyn sıpap qalýymyz kádik. Ázirge gornyılyqtar «qulan qaıtyp kún kórer, quıryǵy joq, jaly joq» dep, Asanqaıǵysha sary ýaıymǵa salynyp, tabaldyryq tozdyrýmen, ýaqyt ozdyrýmen kún ótkizip júr.
Máseleniń mánisine úńilgen biz taǵdyr-talaıy sheshilip qoıǵan úlken aýyldyń endigi bar úmiti bılik tutqasyn ustaǵan laýazym ıelerinde ekenin jetkizýdi paryz sanadyq.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy,
Esil aýdany
