– Bul bizdiń tarıhymyzdyń eń kúrdeli tusy, – dedi Bákeń sonda, – Nuraǵam, Nursultan Ábishuly «Urpaqtar biriniń jolyn biri jalǵaıdy. Ol jol – sara jol, Máńgilik Eldiń joly» demep pe edi. Endi bizdiń tarıhymyzdy ózimiz ǵana emes, sheteldikter de bilýge tıis. Qazaq tarıhy týraly kitapty sheteldik dıplomattarǵa syılaımyz. Olar ózderiniń saıa-sı jazbalarynda Qazaq eliniń búgini ǵana emes, ótkeni, bolashaǵy jóninde saraptama dúnıeler jazatyn bolady».
Osylaısha Baqyt Saǵyndyqulynyń ıdeıasymen «Qazaq handyǵynan – Máńgilik Elge» atty qazaq, orys, aǵylshyn tilinde kitap shyǵardyq. Oǵan Karl Baıpaqovtyń, Ábsattar Derbisáliniń, Hangeldi Ábjanovtyń, Erlan Sydyqtyń jáne óz materıaldarym endi. Astanada L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde sheteldik mıssııalar men konsýldyqtardyń, elshilikterdiń qyzmetkerleri qatysqan kitaptyń tusaýkeser rásimi joǵary deńgeıde ótti. Keıin Tarazdaǵy uly toıǵa da baryp qaıttyq.
Bákeńmen ekeýara áńgimemiz keıde san alýan tarıhı derekterge aýysady. I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasy týraly áńgimemiz uzaqqa sozylǵany bar. Bákeń Muhamed Haıdar Dýlatıdiń «Tarıhı Rashıdı» kitabyn aıdaýda júrip Ilekeńniń qalaı oqyǵanyna tańdanys bildirdi.
– Ilııas Esenberlınniń trılogııasyndaǵy derekterdiń barlyǵynda «Tarıhı Rashıdı» shyǵarmasynyń taby jatyr. Qalamger sony qalaı ekshep, zamanmen qalaı úılestirip jibergen deseńshi shirkin. Ol kitapty biz kúni keshe ǵana qolǵa túsirdik qoı. Talant qoı shirkin, talant, – dep Bákeń tamsana áńgimeleıdi.
Mine, sol Baqyt Ospanovtyń sovhoz dırektory, aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty kezindegi qyzmeti emes, meni tabystyrǵan da, tanystyrǵan da Jer qatynastary jáne jerge ornalastyrý jónindegi memlekettik komıtettiń tóraǵasy bolyp qyzmet istegen kezi boldy. Ol táýelsiz Qazaqstannyń shekarasyna delımıtasııa men demarkasııa jasaý tusyndaǵy kezdesýler edi. Ol kez el taǵdyry, jer taǵdyry qyl ústinde turǵan shaq bolatyn. Osyndaı kezeńde Baqyt Saǵyndyqulynyń ekinshi jumys orny Parlament Májilisi boldy. Shekarany shegendeý táýelsiz eldiń tuǵyryn bıiktetýdiń bir belgisi ǵoı. Sol sebepti kórshilermen shekara máselesin yntymaqtastyq deńgeıinde bekitip alý Elbasynyń Úkimettiń aldyna qoıǵan negizgi tapsyrmasynyń biri bolatyn. Árıne, jer máselesi qashanda kúrdeli, onyń túıinin tarqatý dıplomatııalyq alǵyrlyqty talap etedi. Minekı, osyndaı sharýanyń basy-qasynda Baqyt Saǵyndyquly júrip, óziniń biliktiligi men alǵyrlyǵyn kórsete bildi.
Parlament Májilisindegi shekaraǵa qatysty zańdardy rásimdegen Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik jónindegi bas komıtet edi. Al komıtettiń atynan zańdy júrgizýdi maǵan tapsyrdy. Sondyqtan da sol bir mazasyz kúnder men túnder týraly jazý da, eske túsirý de ońaı emes. Memleket basshysynyń tapsyrmasy oıdaǵydaı oryndaldy. Al demarkasııa jasaý múldem qıynǵa soqty. Osy sátte Baqyt Ospanovtyń janynda Tótenshe jáne ókiletti elshi, Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Murat Atanov júrdi. Mine, osy kezde Baqyt Ospanovpen jaqynyraq tanysýǵa týra keldi.
– Báke, siz bosqa agronom, ekonomıst bolyp ketkensiz ǵoı. Sózdiń maıyn tamyzasyz, poezııany taldaǵanda talaı ádebıetshini jolda qaldyrasyz, – deımin sóz arasynda.
– Siz ekeýmiz poezııa rýhy qonǵan jerde dúnıege kelgen joqpyz ba? Besigimizdi analarymyz «áldımen» ǵana emes, uly aqyndardyń óleńimen terbetken joq pa? Bala kúnińde qulaqta qalǵan án ómirbaqı esińnen ketpeıdi. Onyń ústine Abaıdy, jata-jastana oqydym. Ájem marqum ómir súrý erejesi týraly qulaǵyma quıdy ǵoı...
– О́mir súrý erejesi deısiz be? Ol ne?
Bákeńniń menen bir jasqa jeter-jetpes úlkendigi bar. Soǵan qaramastan, siz dep sóıleıdi. Sypaıylyq, bııazylyq, júris-turysy onyń tektiligin kórsetedi. Sol ómir súrý erejesi meni qatty qyzyqtyrdy. Bılıard oınaı júrip, jýrnalıstik eski ádiske salyp oraılap, abaılap suraq qoıamyn.
– Siz, kommýnızm qurýshy jastardyń Moraldyq kodeksimen tárbıelengen joq pa edińiz?!
– Sol Moraldyq kodekste aıtylǵannyń bári durys. Biraq sóz ben isi úılespegen soń quny ketti ǵoı. Al onyń arjaǵynda Quran, Injil, Talmut turǵanyna eshkim oılana bermeıdi. Al men úshin ájem úıretken ómir súrý sabaqtary basqasha edi. Zlıman ájem:
Ǵylym tappaı maqtanba,
Oryn tappaı baptanba...
Bes nárseden qashyq bol,
bes nársege asyq bol,
Adam bolam deseńiz, – dep Abaı óleńderin qulaǵyma quıa berdi.
– Sol bes nárse sizdiń ómirińizben qandaı baılanysta boldy? Osyny sanamalap aıtyp bere alasyz ba?
– Esep kestesin qalaı jattasam, uly Abaıdyń bes asyly men bes nárseden qashyp júretin qasıetin boıtumardaı jattap aldym. О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq – Abaı baba aıtqan kesapat bes nárseler. Men osylardan qashyq boldym-aý dep oılaımyn.
Iá, Baqyt Ospanovty Qazaqstan shekarasyna qatysty zań jobasyn talqylaý barysynda tereńirek tanı tústim.
Elimiz tarapynan memlekettik shekarany delımıtasııalaý boıynsha jumystar Úkimettiń Qazaqstannyń Qyrǵyzstanmen, Reseımen, Túrikmenstanmen jáne О́zbekstanmen memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý jónindegi Úkimettik komıssııa týraly qaýlysyna sáıkes júrgizildi. Komıssııanyń quramyna múddeli mınıstrlikter men vedomstvolardyń, oblystyq, aýdandyq jáne aýyldyq ákimdikterdiń, túrli mekemelerdiń mamandary geodezıster, kartograftar, gıdrologtar men jerge ornalastyrýshylar sarapshy retinde tartylǵan jumys toby jasaqtaldy. Ortalyq Memlekettik muraǵat bazasyndaǵy mınıstrlikter men vedomstvolardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń arnaıy mamandandyrylǵan mekemeleriniń barlyq quqyqtyq materıaldary jınaqtalyp, zerttelip árbir memleketpen júrgiziletin kelissózderdiń tásili men prınsıpteri ázirlendi.
Sonyń arqasynda Qazaqstan qysqa merzimdi 1992-2005 jyldar ishinde qazirgi zamanǵy qurlyqtyq shekarasyn barlyq perımetri boıynsha belgileı aldy. Osy máseleler boıynsha Qytaımen jáne KSRO quramyndaǵy burynǵy odaqtas respýblıkalarmen aradaǵy eki kezeńnen turatyn kelissózder de nátıjeli jalǵasyn taýyp, memleketimiz táýelsizdigin jarııalaǵan jıyrma jylda qaýipsizdik kepili shekarasyn nyǵaıta aldy.
– 2006 jyldyń qańtar aıyndaǵy Prezıdentti ulyqtaý saltanaty kezinde sóılegen sózinde Elbasymyz Nursultan Nazarbaev memlekettik saıasat týraly «Qazaqstan ózi shektesetin Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Túrikmenstan jáne Qyrǵyzstan Respýblıkasymen shekara máselesin birjolata sheship, halyqaralyq qujattarmen bekitti. Bul – qurlyqtaǵy shekarasynyń ózi 14 myń shaqyrymǵa jýyq elimizdiń syrtqy saıasattaǵy úlken tabysy. Biz barlyq kórshilerimizben ornyqqan ózara yntymaqtastyq pen adal áriptestikti qasterleımiz jáne aldaǵy ýaqytta da eseleı beretin bolamyz» degen bolatyn. Jasyratyny joq, toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy aýmaly-tókpeli zamanda eń bir názik ári tereń dıplomatııalyq sheberlikti qajet etetin shekara máselesinen shý shyǵarmaı, memleketimizdiń múddesine eshbir nuqsan keltirmeıtindeı etip, tigisin jatqyzyp, ońtaıly sheshý – aıtýǵa ǵana ońaı sharýa edi. Osynaý tarıhı mıssııany Elbasymyz Nursultan Ábishuly óziniń syndarly saıasaty arqyly túpkilikti sheship berdi. Reseı ǵylym akademııasy Geografııa ınstıtýtynyń esepteýi boıynsha, postkeńestik elderdiń aýmaǵynda terrıtorııalyq-etnıkalyq daýǵa ulasýy múmkin 180 núkte bar eken. «Barlyq kórshilerimizben shekara máselesin birjolata sheship, halyqaralyq qujattarmen bekittik» degen Prezıdenttiń dáıekti pikirinen keıin ǵana erkin tynystadyq, – deıdi Baqyt Ospanov sol jyldardy eske alyp.
Rasynda da, shekara máselesi tereńnen oılastyrylyp, baıyppen sheshilýdi qajet etetin kúrdeli saıası másele. Álemniń kóptegen memleketteriniń shekara daýyna baılanysty irili-usaqty qaqtyǵystarǵa ushyrap jatqanyn kórgende, nemistiń belgili geosaıasattanýshysy K.Haýshoferdiń «Granısa – eto skoree pole branı, nejelı ıýrıdıcheskı zakreplennaıa norma» degen pikiri eske túsedi. Mine, Baqyt Ospanov ulttyń eń kúrdeli máselesin sheshý barysynda jumysshy tobynyń beldi múshesi retinde osyndaı syndarly synnyń ishinde júrdi.
Baqyt Ospanov sheshen jigit, jurtty aýzyna qaratyp sóıleıdi. Al sóz jandy jadyratatyn da, jandy jaralaıtyn da qudiret. Mine, osy sátterde Bákeń sózdi «Abaıdan, Súıinbaıdan, Jambyldan, Muqaǵalı men Tumanbaıdan, Qadyr men Saǵıdan» aldym dep aǵynan jarylar edi. «Paıda oılama, ar oıla» degen Abaı. Baqyt Ospanovtyń ómir kredosynyń biri osy ulaǵattan órbigen. Sondyqtan da kúlsheli Jer komıtetinde júrgende Bákeńniń jaman aty shyqqan joq. Búginde de Syrtqy ister mınıstrligi júıesinde jumys istep júr. Jetpis degen abyroıly jasqa jetti.
Jetpis degen aq berenniń oǵyndaı,
Qaryp túser tas kómirdiń shoǵyndaı.
Jetpis degen esińdi alar qyzyq jas,
Jigittiktiń taýsylmaıtyn shaǵyndaı,
– deımin Bákeńe.
– Ýákem-aý, bul sózge senip qalmaımyn ba?, – deıdi ol.
– Rasy sol...
Uzaq jyldardan beri syılasý men syrlasýdan turatyn aǵaly-inili dostyq kóńilimiz arqasynda Baqyt Ospanovtyń rýhanı jan dúnıesi tanyla túskendeı boldy. О́ıtkeni, Baqyt Saǵyndyqulymen kez kelgen zamanaýı taqyryptarda pikir alysa alasyń. Sabyr saqtaıtyn tamasha qasıeti bar. Osy qasıet Baqyt Ospanovty Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetine kóterdi. О́ıtkeni, elshi el tarıhy men ekonomıkasyn ǵana emes, san salaly áńgimelerden qorytyndy jasaı alatyn sarapshy bolýǵa da tıis. Sondyqtan da babalarymyz «Eldestirmek elshiden, jaýlastyrmaq jaýshydan» dep beker aıtpaǵan ǵoı.
О́mirde talaı adammen tanysyp, júzdesesiń. Biraq olardyń bárin syrlasar dos ete almaısyń. Ol múmkin de emes. Al Baqyt Ospanovtyń jóni bir basqa. Ol syılasa da, syrlasa da, aqyldasa da, oılasa da alady. О́mir súrý erejelerin jan men ar bıigimen ushtastyrǵan Baqyt Ospanov osyndaı azamat!
Ýálıhan QALIJANOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory,
UǴA akademıgi
