Elbasynyń ulttyq ıdeıasy

– Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy Qazaqstan sońǵy jyldary ekonomı­ka­lyq turǵydan qaraǵanda, aıtarlyqtaı damydy jáne osy qomaqty áleýetimen jańa onjyl­dyqqa nyq qadam basty. Osy jetistikter Dúnıejúzilik banktiń ótken jylǵy esebinde atap kórsetilgen. Ol Qazaqstannyń bıznes múddelerin qoldaý turǵysyndaǵy refor­ma­lardyń kósh­bas­shysy bolǵanyn moıyndaǵan bolatyn. Sondaı-aq 2010 jyldy eldiń údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý­dyń bas­tap­qy kezeńi jáne ónerkásiptik sala­lar­dyń damýy kúsheıtilgen jyl dep naqty aıta alamyz. «Nur Otan» halyqtyq-demo­kratııalyq partııasynyń HII sezinde El­ba­sy osy kúnge deıin jınalǵan barlyq sala­lyq baǵdarlamalardy saraptap, eldiń eko­nomıkalyq damýy boıynsha basym­dyq­­ta­ryn qazirgi zamanǵa saı jańalan­dyrý, úde­meli ártaraptandyrý jáne ın­novasııalyq ındýstrııalandyrý baǵytyn­da jumyl­dy­rý­ǵa tapsyrma berdi. Sony­men qatar, Prezıdentimiz «Jańa onjyl­dyq – jańa eko­no­mıkalyq órleý – Qa­zaqstannyń jańa múm­kin­dikteri» atty Jol­daýynda el damýynyń aldaǵy on jyl­dyǵyndaǵy strategııalyq baǵyttary men maqsattaryn anyq kórsetken bola­tyn. Tek údemeli ındýstrııalandyrý, ın­novasııalar men eńbek óndirisiniń qarqyn­dap ósýi Qazaqstannyń kóshbasshylyq jo­lyndaǵy berik negizi bola alady. Elbasynyń qoıǵan maqsattary shyn má­ninde aýqymdy, óıtkeni, jahandyq maq­sat­qa jetýge baǵyttalǵan, ol – údemeli árta­rap­tandyrý men ulttyq ekonomı­kanyń básekege qabilettiligin arttyrý. Qoıylǵan maqsat­tarǵa jetý úshin Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý strategııalyq jospary, «Qazaq­stan-2030» uzaq merzimdi basymdyǵy men kóptegen júıeli qujattardy qamtıtyn bir­tutas startegııalyq josparlaý men boljamdaý júıesi qurylǵandyǵyn atap aıtqan jón. Júzege asyrylyp jatqan ekonomıka­ny ártaraptandyrý sııaqty teńdesi joq saıa­sat­tyń kelesi qadamy – Elbasy usyn­ǵan 2010-2014 jyldarǵa baǵyttalǵan údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy. Bul baǵ­dar­lama – eldiń 10 jyldyq damý basym­dyǵyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan alǵashqy 5 jyldyqtyń ındýs­trııalyq jospary. Tarıh kóptegen elderdiń ındýstrııa­lan­dyrý úderisin birneshe mejede ótkenin kór­setedi. Alaıda, biz osy joldy taıaý­daǵy bes jyldyń ishinde ótýimiz qajet. Ol úshin qoldaǵy barlyq resýrstardy jınap, ortalyq pen óńirlerdiń qarym-qaty­na­sy­nyń naqty úılestigin memleket pen bıznestiń ózara qatynasyn da jańa deńgeıge shyǵýdy qamtamasyz etýimiz kerek. El aldyna qoıylǵan maqsat – Qazaq­stannyń ekonomıkalyq qalybyn ózgertip, eksten­sıvti shıkizattyq baǵyttan ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa kóshý. Sonymen qatar, Elbasymen usynylǵan ekonomıkalyq modernızasııa boıynsha barlyq ózgeristerdi bir ortaq maqsat biriktiredi, ol – ár aza­mattyń, sondaı-aq barlyq Qazaqstan hal­qy­nyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý jáne materıaldyq turmysyn kóterý. Osyǵan oraı, údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq memlekettik baǵdarlama­men eko­nomıkanyń basym sektorlaryn da­my­tý­dy yntalandyrý negizinde ulttyq ekonomı­kanyń básekege qabilettiligin art­tyratyn basym baǵyttary belgilengen. Olar: óndiris faktorlarynyń ónimdiligin jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qa­bilettiligin joǵa­ry­latý, ınvestı­sııa­lar­dy tartý jáne jańa eksportqa baǵyt­tal­ǵan joǵary tehnolo­gııa­lyq óndiristi qurý, ulttyq ınnovasııalyq júıeni damytý men nyǵaıtý, ındýstrııa­lan­dyrý úderisinde shaǵyn jáne orta bıznestiń aralasýyn arttyrý, ekonomıkalyq áleýetti keńistikti rasıonaldy uıymdastyrý. Memleket baǵdarlamany júzege asyrý maqsatynda «Bıznestiń jol karta­sy-­2020», «Eksporter-2020», «О́ndirý­shi­lik-2020», «In­ves­tor-2020» sııaqty ınstıtýttar júıe­sin, óńirlerdegi kásipkerlikti qoldaý quraldary men tetikterin, eko­nomıkanyń shıkizattyq emes sektor­la­ry­nyń júıesin qalyptas­tyr­dy jáne joǵa­ry tehnologııalyq óndirister salasynda qolaıly sharttar jasaýda. Elbasy «Nur Otan» halyqtyq-demo­kra­tııa­lyq partııasynyń HIII sezinde sóılegen sózinde, tek byltyrǵy jylǵy «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasy boıynsha sýbsıdııalaýǵa jalpy nesıe somasy 101,2 mıllıard teńge quraıtyn 225 usynys ma­qul­danǵanyn, 30 jobaǵa kepildik berilip, 129 bıznes sýbektilerine qajetti ın­fra­qurylym júrgizilgendigin atap ótti. In­dýs­trııalyq aımaqtardy uı­ym­dastyrý boıyn­sha jumystary bastalyp, 1175 kásiporynǵa servıstik qoldaýlar kórsetilgen. Baǵdar­la­maǵa engen kásiporyndardaǵy adamdardyń jalpy sany 20 myńnan astam. Qo­sym­sha 8 myń jańa turaqty jumys orny qury­la­tyny josparlanyp otyr. Al bul alǵashqy jyl úshin jaqsy nátıje bolyp tabyla­tyndyǵyn atap ótti. Jalpy, baǵdarlamanyń negizgi ózegi – eldiń ındýstrııalandyrý kartasy. Ol belgili qarjylandyrý kózderi, kesteleri men  iske asyrý sharalarynyń jospar­lary bar res­pýb­lıkalyq jáne aımaqtyq ındýstrııa­lan­dyrý kartalarynan turady. Búgingi kúni ın­dýstrııalandyrý karta­sy­nyń jıyntyq port­feli 8 trln. teńgeni quraıtyn 294 jobadan turady, ol 160 myń jumys ornyn ashýǵa múmkindik be­redi. Sonymen qatar, 2010 jyly jos­parlanǵan 144 joba ornyna 800 mlrd. teńgeden astam qarajatty quraıtyn 152 kásiporyn ashyldy. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq mem­lekettik baǵdarlamasy tolyq júzege asyrylǵanda qandaı nátıjege qol jetkizemiz? Atalǵan baǵdarlamanyń qorytyn­dysy boıynsha 2014 jyly Qazaqstannyń IJО́-si 2008 jylǵa qaraǵanda 50 paıyzǵa ósýi, qaı­ta óńdeý sektoryndaǵy eńbek ónimdiliginiń 50 paıyzǵa kóterilýi, al ekonomıkanyń keıbir salalarynda 100 paıyzǵa, osy merzim ishinde shıkizattyq emes eksporttyń úlesin jalpy eksporttan 40 paıyzǵa deıin jetkizý, IJО́ quramynda energııa tutynysyn 10 paı­yzǵa tómendetý jáne qoldanystaǵy kásip­oryn­dardyń ishin­de ınnovasııalyq baǵyt­ta­ǵy kásip­oryn­dardy 10 paıyzǵa ulǵaıtý kútilýde. Búgingi kúni, elimizdiń damý strate­gııa­synyń maqsattaryna qol jetkizý úshin jasa­lyp jatqan sharalardy úılesimdi to­lyq­ty­ratyn jáne qunarlandyratyn jańa kreatıvtik ıdeıalar men ınnovasııalyq joldar qa­jet. Ár aımaq, ár sala ózderine berilgen múm­kindikterdi tıimdi paıda­la­nyp, eń keleshegi zor jáne ozyq ınno­va­sııalyq joba­lardy júzege asyrýy qajet. Alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý úshin memleket kásipkerlerdiń belsendiligin yntalandyrý maqsatynda barlyq sharalar jasaýda. Birinshiden, ol – bıznes úshin ákim­shilik kedergilerdi tómendetý jáne naqty ashyq rásimderdi qurý. Ekinshiden, adal kásipkerlerdiń qaýipsizdigin kepildendirý. Úshinshiden, básekege qabi­letti óndiristerdiń ósýine jáne jańa ju­mys oryndarynyń ashy­lýyna ıkemi bar jańa bıznes basta­ma­laryn yntalandyrý, sondaı-aq istep turǵan óndiristerdi qoldaý. Jalpyǵa málim bolǵandaı, tıimdi ın­dýstrııalyq saıasat, ınnovasııanyń eń zamanaýı bilim jáne eń ozyq tehno­lo­gııalary negizinde qurastyrylýy qajet. Elbasymyz aıt­qandaı, ınnovasııa degenimiz – ol tıimdilik pen eńbek óndiristiligin art­tyrý. Son­daı-aq, ónerkásipterdiń ın­no­vasııalyq belsendiligi jańa ǵylymı zerttemelerdiń qarjy­lan­dyrylýy tıimdi bolǵanda ǵana ósedi. Sol sebepti memleket, birinshi kezekte, bıznestiń qajet­tiligine, zerttemelerdi engizýge, ónim­niń jańa túrlerin ıgerýge jáne kásip­oryn­dardyń ǵylymı-zertteý men tájirıbelik konstrýktorlyq zerttemelerge jum­saı­tyn jyl saıynǵy qarajattardyń ósýine nazar aýdarady. Jaqyn arada Astana qalasynda ashylǵan Nazarbaev Ýnıversıteti ın­no­va­sııalyq modernızasııanyń birinshi nátıjesi bolyp tabylady. Onyń eń zamanaýı ǵıma­ratynda keleshektiń jańa zııatkerlik maman­dary bilim alýda. Elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵytynda atqarylyp jatqan barlyq sharalar tıimdi quqyqtyq bazamen qam­ta­ma­syz etilýi qajet. Kúni búgin mundaı quqyq­tyq bazamyz bar dep nyq senimmen aıta alamyz. Ony kámildendirý jáne ekono­mıka­lyq damýdy der kezinde quqyqtyq qamta­ma­syz etý boıynsha ár­daıym qarqyndy jumys júrgizilýde. Qa­zaqstan Parlamenti jeke kásipkerliktiń múddelerin qoldaıtyn  jáne memleket pen bıznestiń ózara tyǵyz qarym-qaty­nasyn qamtamasyz etetin birqatar zańdar qabyldady. Atap aıtsaq, qazaq­stan­dyq qamtý  men básekelik boıynsha, ınnova­sııa­lyq qyzmetti memlekettik qoldaý boı­yn­sha, sáıkestikti baǵalaý salasynda akkredıtasııalaý boıynsha, memlekettik satyp alý boıynsha, lısenzııalaý, turǵyn úı-kom­mý­naldyq sharýashylyq jáne taǵy da basqa zań aktileri qoldanysqa endi. Memleket pen bıznestiń ózara qatyna­synyń aıryqsha rólin TMD elderiniń arasynda alǵashqy bolyp qabyldanǵan jeke kásipkerlik týraly zań aıqyndaıdy. Taýarlar men qyzmetterge ishki sura­nys­ty yntalandyrý men qanyqtyrý maqsa­tyn­da «Memlekettik satyp alý týraly» Zańda otan­dyq taýar óndirý­shi­ler­di qorǵaý shara­lary qabyldandy. So­nymen qatar, «Qa­zaq­stan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qazaqstandyq mazmundy damytý máseleleri boıynsha ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizý týraly» Zańynyń norma­la­ry arqasynda qazirgi tańda satyp alý mo­nıtorınginiń biregeı tıimdi júıesi, qazaq­stan­dyq mazmundy esepteý úshin biregeı ádi­si, sondaı-aq otandyq ónerkásipti damy­tý­dy qamta­masyz etetin sharttary   qurylǵan. Jeke sektordyń salalarǵa qaty­sýyn keńeıtýdegi júrgizilip jatqan memleket saıasaty eldiń óńirlerindegi turǵyndardyń múddesine iskerlik pen ınvestısııalyq ser­pinniń ósýi maq­sa­tynda qoldaý kórsetetin arnaıy eko­nomıkalyq aımaqtar qurýǵa múmkindik berdi. Qazaqstan, Reseı men Belo­rýs­sııanyń Keden odaǵy sekildi kóptegen aýqymdy ekono­mı­kalyq máselelerdi sheshetin pragma­tıka­lyq jáne bo­la­shaǵy zor joba sáıkesinshe zańnamalyq qamtamasyz etildi. Tek 2010 jyldyń 12 aıynda Keden odaǵy elderi ara­synda Reseı jáne Belorýssııamen saý­da-sattyq mólsheri 25,6 paıyz quraǵan, sáı­ke­sinshe Keden odaǵyna qatysý­shy­lar elderine qazaqstandyq ónimniń eksporty 14,3 paıyz­dy qurasa, al 2011 jyldyń birinshi jarty­jyldyǵynda saýda-sattyq mólsheri 24,8 paı­yz jáne ónim eksporty 14,4 paıyz kó­leminde boldy. Jyl basynan beri ónerkásip óndirisi 6 paıyzǵa ósti. Birinshi jartyjyldyqta 70 jańa óndiris orny ashyldy. 160 myń adam jumysqa ornalasty. Elimiz boıyn­sha jyldyń aıaǵyna deıin taǵy 600 mıllıard teńgeniń 129 jobasy aıaqtalatyn bolady. Prezıdenttiń dana saıasaty arqyly Qa­zaqstan búgin tarıhı jeńistikterge qol jetkizip, óz damýynyń tıimdi joldaryn tapty. Elbasynyń bastamasymen usy­nyl­ǵan bar­lyq memlekettik strategııalyq baǵdarlama­lar, birinshi kezekte azamat­tarymyzdyń ál-aýqatynyń kóterilýine, zeınetaqylardyń, járdemaqylardyń jáne  eńbekaqylardyń ósýine, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salalarynyń damýyna baǵyttalǵan. Tek ekonomıkalyq jaǵdaıy kúshti memleket áleýmettik salada baǵdarlamalar quryp, máselelerdi sheshýdi maqsat tuta alady. Elbasy Parlamenttiń besinshi sessııa­sy­nyń ashylýynda sóılegen sózinde ın­dýs­­trııa­­lyq-ınnovasııalyq damý baǵyty­nyń ar­qasynda  qazirdiń ózinde bıylǵy jyly ishki jalpy ónim ósýiniń úshten biri qamtamasyz etilip, ınnovasııalyq úlgi­degi 204 kásiporyn ashý josparlanyp otyr­ǵandyǵyn jáne ag­rar­lyq sektor jo­ǵary qarqynmen damýda ekendigin aıtqan bolatyn. Sonymen qatar, «Indýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq qyzmetti mem­lekettik qoldaý týraly» zańnyń jaqyn arada qabyldanýynyń asa qajet ekendigin atap ótti. Qazirgi tańda osy zań jobasy Parlament Májilisinde qaralýda. Tarıhtyń ózi kórsetkendeı, táýelsiz­di­gimizdi jarııalaǵannan keıingi on jyl­dan soń, burynǵy keńestik keńistikte, qa­zirgi TMD aýmaǵynda Qazaqstan kóptegen salalarda kóshbasshy boldy. Elimizde turaqty áleýmettik-saıası jaǵdaıdyń saq­talýy, ult­tyq valıýtanyń tabysty engizilýi, halyq­ara­lyq qarjy ınstıtýttaryna kirýi jáne ekonomıkanyń ákimshil-ámir­shil qaǵıda­lary­nan túbegeıli bas tartýy, osynyń nátı­je­sin­de halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń Qazaq­standy moıyndaýy Elbasynyń saıasaty arqasynda bolǵan je­tistik. Qazaqstan ekonomıkasynyń naryqtyq mo­delin qurý kezinde ekonomıkalyq sha­ra­lar­dyń jan-jaqty oılastyrylǵan paketin jasap qana qoımaı, olardy saıası erik-jiger jáne derbestigimizdi nyǵaıtý arqyly dáıek­ti túrde júzege asyrý máselesi turdy. Júr­gi­zilip jatqan tú­birli ózgeristerdiń mánin oı eleginen ót­kizip, odan keıingi damý úrdis­terin aldyn ala kóre bilý, ondaǵan mıllıon adamnyń múddesine saı keletin neǵurlym tıimdi qaıta qurý strategııasyn tańdap alý jáne ony qysqa merzimde jasaý kerek boldy. Sebebi, tarıh uzaqsonar zertteýler men oı qorytýlarǵa ýaqyt qaldyrmaı, álem ekpindegen kúshti qarqynmen ózgerip jatty. Birligi myqty birtutas halyqtyń al­maı­tyn asýy joq. Endi biz jedel júzege asy­rylǵan osy kúsh-jigerimizdiń jemisin kórip otyrmyz. 1997 jyly Elbasy jarııa etken «Qazaqstan-2030» strategııalyq baǵdarlama­sy­nyń 2015-2016 jyldary júzege asy­ry­lýy kózdelgen keıbir mejeler bıyl júzege asyp otyr. Aıtalyq, 20 jyldyń ishinde jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 14 esege ósip, búgingi tańda 10 myń AQSh dol­la­ryn qurady. Halqymyz «Elý jylda – el jańa» deıdi. 50 jylda jasa­la­tyn kóptegen maqsatty ister bizdiń elimizde osy 20 jyldyń ishinde júzege asyryldy. Biz qazir memlekettigimizdi jan-jaqty qalyptastyryp boldyq. Endi turaqty damý jolyn saqtap, keshendi baǵ­dar­lamalardy nátıjeli júzege asyra bilsek, aldaǵy 20 jylda tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizetinimiz sózsiz. Seıitsultan ÁIIMBETOV, Parlament Májilisiniń Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy.