«Adamgershilik qundylyqtan asqan baılyq joq»

Tarıhı shejiremizde aıtýly oqıǵalary­men erekshe qundy mádenı jobalar az emes desek, solardyń ishinde aýqymy jaǵynan bu­ryn-sońǵy eshbir sharany qaıtalamaıtyn Rýhanı kelisim kúnin halqymyz on segiz jyldan beri atap ótip keledi. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda merekeniń toıǵa tartar shashýlary ózgeshe sıpatta kórinis tappaq. Soǵan oraı, biz Parlament Senatynyń depýtaty, halyqara­lyq «Rýhanı kelisim kongresi» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Tólegen Muhamedjanovty áńgimege tartqan edik. – О́tken jyly elordada ótken Búkilálemdik rýhanı má­de­nıet forýmy sizdiń ıdeıa­ńyz­ben júzege asqan kórinedi. Táý­el­siz Qazaq eliniń atyn álemge áıgileýde úlesi mol sha­ranyń bıylǵy baǵdar­la­ma­sy­nan jurt­tyń nazaryn aýda­rarlyq taǵy qandaı syılar kútip tur? – Forýmnyń kelesi alqaly oty­rysy 2013 jyly Qazaq­stan­da ótedi dep josparlanýynyń ózi kóp jáıtti ańǵartsa kerek. Eger áńgimemizdi Rýhanı kelisim kúni meıramy qaıdan bas­taý alady, ol qanshalyqty bú­gin­gi qo­ǵamymyzǵa kerek degen suraq­tardan órbitsek, Táýelsizdiktiń bir jyldyǵy aıasynda, 1992 jyly Al­ma­ty qalasynda I Dú­nıejúzilik rýhanı kelisim kongresin ótkizgen bo­la­tynbyz. Mine, osy shara bary­syn­da esimi elge tanymal biraz máde­nıet qaıratkerleri Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń aty­na hat joldadyq. Onda kóp­et­nosty, kópkonfessııaly memleketimizde beı­bitshilik pen tu­raqtylyqtyń kepili derlik me­rekeniń qajettigi tý­raly bas­ta­many alǵash ret kóterip, Rýhanı kelisim kúnin atap ótýdi usyn­dyq. Elbasy bul oıymyzdy qol­daǵandyqtan, sońǵy 16 jyl­dan beri jyldyń dál osy mezgilinde – 16 qa­zan kúni Rýhanı kelisim kúni retinde atalyp ótilýde. Bıylǵy jyly Rýhanı kelisimge baılanysty 20 jyldyq baǵdarlama­ny nasıhattaıtyn   «Rý­hanı  máde­nıet – álemdi ja­ńartýdyń kilti» atty halyq­ara­lyq ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııa ótpek. – Oǵan ataqty adamdardan kimder elimizge qonaq bolyp kelgeli jatyr? – Bul sharaǵa   BUU qu­ramyn­daǵy Din jetekshileriniń Búkil­álemdik ke­ńe­siniń bas hatshysy Bava Djeın, ataqty gol­lı­výd­tyq kınojuldyz Armand Assante,  KSRO halyq ár­tisi, Reseı memlekettik Dýmasynyń depý­taty Iosıf Kabzon,  Máskeýdiń eks-meri Iýrıı Lýjkov syndy   ta­ny­mal tulǵalar, saıasatkerler, ǵa­lym­dar, oqytýshylar qaty­sady dep kútilýde. Meımandar arasynda Japonııa men Avstrııa, Almanııa men Túrkııa, Qytaı men Grýzııa, Reseı men Amerıka syndy birtalaı elderden mádenıet pen óner qaı­rat­ker­leri jınalmaq. Mundaı shaqy­ryl­ǵan qonaqtardyń jal­py sany elýge jýyq. – Táýelsizdik rýhyna ar­nal­ǵan sharalardyń ishinen bóle-jaryp qaısysyn aı­ryqsha atar edińiz? – Qazaqstandaǵy  beıbit ómir men ózara dostyq baılanys­tar­dan kóp taǵylym túıip, forýmnan erekshe shabytpen ketken amerıkalyq Armand Assanteniń Qazaqstan týraly «Dalamen tildesý» atty derekti kınosynyń tusaýkeseri bolady. Bul fılmde Gollıvýd juldyzy elimizdegi «Nevada–Semeı» qozǵaly­sy­na, ulttar arasyndaǵy ta­tý­lyq pen birlikke jan-jaqty toq­talyp, ózi ta­ny­ǵan eldiń araı­lanyp atqan árbir tańy tynyshtyqpen órilip jatqa­nyn baıandap ótedi. Derekti týyn­dy­da saıası-qýǵyn súrgin qur­ban­daryn aq­tap alý barysynda at­qarylǵan qo­maqty is-sharalarǵa erekshe oryn berilgen. Bul kı­no­ny ásirese, shetelderde kór­se­tý­diń mańyzy óte zor dep esep­teı­min. Armand Assanteniń osy dú­nıesin qazannyń 6-sy kúni Amerıka jurtshylyǵy qy­zyǵa tamashalasa, kórsetilimi 20 mınótke sozylatyn kıno so­ny­men qatar óz telearna­la­ry­myz­da 18 qazan kúni qazaq jáne orys tilderinde kórermenge jol tartpaq. О́tken jyly Búkilálemdik rý­hanı mádenıet  forýmyna qa­tys­qan álemdik kóshbas­shy­lar­dyń oı-oram­darynan turatyn kitaptyń da osy kúnderde tu­saýy kesilmek. Kitap úsh tilde ja­ryq kórgen. Mundaǵy  beıbitshilik pen meıirimdilikke, salı­qaly da syndarly saıasatqa berilgen baı­lamdar men ba­ǵam­dar legi oqyr­mannyń jan-dú­nıe­sin baýraı túserine kúmán joq. – О́zińiz aıtyp otyrǵan osy meıirimdilikke qatysty bıyl qandaı is-sharalar ót­kizýdi kóz­dep otyr­syz­dar? Qaı­yrymdy­lyq astaryn uı­ymdastyrý týraly basta­ma­ńyz kóp­tiń qol­daýyna ıe bo­lyp, biraz qo­ǵam­­dyq uıymdar jalǵastyryp alyp ketken edi. Osyǵan búginde elorda­da­ǵy úkimettik emes uı­ymdar, otandyq jastar uıym­dary, jýrnalıster qaýymdas­ty­ǵy men «Atameken» kásip­kerler assosıasııasy ba­rynsha qol­daý kórsetip otyr eken. Osy týraly aıtyp ótseńiz. – Bul kúni  ári merekelik, ári qaı­yrymdylyq dastarqanda­ryn jaıý bastamasy el tarapy­nan keń qoldaý taýyp ketkeni qýa­narlyq oqıǵa, árı­ne. Mun­da­ǵy maqsat, otandas­tary­myz­dyń júregine meıirim otyn ja­ǵýmen shektelmeý, eldi birlik pen ta­týlyqqa úndeıtin osynaý qa­sıet­terdi qadirleı bilýdiń ózi kóp­tegen zamandastarymyzdyń boıyna otan­shyl sezimdi uıala­tatynyn jurt­qa jetkizý bo­la­tyn. Osyndaǵy ár adam ár­daıym: «Biz bir memlekettiń tur­ǵyndarymyz! Tutas bir ha­lyqpyz!» degen oıdy kókiregine toqysa, eldegi tatýlyqqa shú­kir­shilik eter jaıymyz bar. Qu­daıy kórshisiniń úıinde ne bo­lyp jatqanyna alańdamaıtyn adam bolmaıdy. Sol sekildi týys­tary­myz­ben, otandastary­myz­ben tatý-tátti ómir súrsek, bir-birimizge kerek kezinde kó­mek qolyn sozýdy umytpasaq, adam­gershilik qundylyqtardy bar­lyq baılyqtan joǵary ba­ǵalasaq degen qaǵıdaǵa kelip saıady bul otyrystar.   Son­dyq­tan da konferensııa jumysyna qatysýshy delegattar men qa­zaqstandyq azamattar osy kúni din oryndary men sáýletti ny­sandarǵa bas suǵyp, bir-biriniń úıine meıman bolyp tússe, óz­ara hal-jaǵdaı surasyp, ystyq yqylas bildirip jatsa, odan artyq ne bar? Qazaqta sóz bar ǵoı: «О́le jegenshe bóle je» degen. Sol aıtqandaı, biz óz úıi­mizde kóılegimizdiń kók, tama­ǵy­myzdyń toq bolǵanyna toq­meıil­simeı, ózgeniń de qaıǵy-muńyn bóli­sip, qajetinshe kó­me­gimizdi berip otyrǵanymyz jón. Mine, sonda ǵana ultaralyq  tatýlyqqa qol jetkizemiz, din­ara­lyq shıelenistiń  aldyn ala­myz. «Yrys yntymaqty elge or­naıdy» degen qanatty sózdi árdaıym este saqtap, yntymaq pen birlikti ýaǵyzdaýdan tal­maýymyz kerek. – Bıylǵy  «Rýhanı kelisim kú­nin jalpyhalyqtyq dás­túr­ge aı­nal­dyrý kerek» degen bastamańyz el tarapynan qol­daý tabýda. Mu­nyń ra­syn­da keleshekte jalpy­ha­lyq­tyq merekege aınalaryna senesiz be? – Men munyń solaı bola­ry­na nyq senemin. О́ıtkeni, ol beıbitshilik ánin jyrlaıtyn joba bolǵan­dyq­tan, muny kim-kim de qarsy­lyq­syz qabyl­daı­dy dep oılaımyn. Osy­ǵan deıin mundaı qaıyrym­dy­lyq asta­ryn uıymdastyrǵanda kó­bi­ne shet­eldik, naqtylap aıtqanda ame­rıkandyq kásipkerler kó­mek­tesip, demeýshilik jasasa, bıyl otandyq ká­sip­kerler men qoǵam­d­yq uıymdar tize biriktirip otyr. Bul – óte qup­tarlyq jaıt. – Olardan kimderdi atap ótken bolar edińiz? – Bıylǵy demeýshilerdiń al­ǵash­qysy bolyp   Astanadaǵy «Rık­sos» qo­naq úıi tanyldy, olar  jaıǵan ortaq dastarqan basyna 250-300 adam  sha­qy­rylmaq.   Adam balasyna kóp nár­se­niń qajeti joq,   bir-birimizge degen  jyly qabaq, yqylas pen aq ti­lek­tiń ózinen asqan eshqandaı qur­met te, syılastyq da joq dep bilemin. О́ıtkeni, rýhanı kelisim degenimiz eldegi mamyra­jaı berekeli tir­liktiń kepili.  Sondyqtan Rýhanı kelisim kúni bolyp belgilengen 18 qa­zan  bizder úshin  birlik pen qaıy­rym­­dylyqtyń, jaqsylyq pen gúl­denýdiń merekesi retinde jal­pyha­lyq­tyq mereke bolyp tarıhta qalsa deımin. Bul mereke ásirese, kóńili dosyna qashanda aǵyl-tegil, darhan peıildi qazaq balasyna óte-móte kerek toı, birligi men tirligi jarasqan eldiń erteńi úshin ómirge osyn­daı dástúrlerdiń kelip qosylýy zań­dylyq.

Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.