– Ulyqbek aǵa, premera qutty bolsyn! Bul – Zere obrazynyń tuńǵysh ret qazaq sahnasyna shyǵýy eken. Zereden bólek qazaq rýhanııatynyń kemeldený jolynda aıryqsha orny bar ájeler kóp. Tańdaýyńyzdyń nelikten Zerege túskeni qyzyqtyryp otyr.
– Shynymdy aıtsam, mende tańdaý bolǵan joq. Dáliregi – tańdaýdy jasaǵan Qallekı teatry. Qysqasy, másele bylaı bolǵan. 2016 jyldyń basynda teatr basshylyǵy mamyr aıynda Halyq ártisi Gúljan Áspetovanyń 70 jyldyq mereıtoıy kele jatqanyn eskerip, odan qandaı róldi oınaǵysy keletinin surapty. Gúljan Áspetova «Armanym – Zereni oınaý» dep jaýap bergen eken. Sodan shuǵyl Zere týraly pesa jazatyn avtordy izdeý bastalady. Jan-jaqqa suraý salynady. Biraq eshkim belsenip shyǵa qoımaǵan syńaıly. О́ıtkeni Zere ana týraly tarıhı derek tam-tum ǵana. Kúrdeli taqyryp, ǵasyrlar qoınaýynda kómilip jatqan kórinisterdi tirilte qoıý qıynnyń qıyny. Joqtan bar jasaý ońaı sharýa emes. «Abaı jolyndaǵy» Zere ana jónindegi shaǵyn derektermen keń kósile almaısyń. Biraq Qunanbaı zamany týraly qalam tartatyn kez-kelgen jazýshyǵa «Abaı joly» adastyrmas temirqazyq, óshpes baǵdarsham bolary sózsiz. Sodan byltyr kóktemde tamasha aqyn inim, dramatýrg Baqyt Bedelhan Qallekı teatrynyń atynan usynys jasady. О́miri pesa jazyp kórmegen men birden bas tarttym. Bir aı ótpeı jatyp, ol ekinshi ret qolqa saldy. «Sizdiń poemalaryńyzda drama elementteri kóp, qolyńyzdan keledi, kirisip kórińizshi», dedi. Taǵy kónbedim. Biraq bul joly, dramatýrgııaǵa erte me, kesh pe túren salyp kórý týraly ishimde bala kezden buǵyp jatqan oı basyn kóterip aldy. Meniń kezinde aq óleńmen bastap, aıaqtalmaı qalǵan dramalyq poemalarym bar. Osydan 15 jyl buryn Aıtqalı men Arman Jaıymovtardyń «Beıbarys» operasyna lıbretto da jazǵam. Sóıtip, «beker bas tarttym ba» dep ókine bastaǵanymda Baqyt baýyrym kezdese ketip, taǵy da: «Aǵa, oılanyp boldyńyz ba? Zerege kirisesiz be?» degende qalaı kelise ketkenimdi ózim de baıqamaı qaldym. Sodan bastap, jatpaı-turmaı Zere ana týraly derek, málimet jınaýǵa kiristim. Byltyr jazda Shyǵysta, Qalbataýda Zere anaǵa eskertkish ashylǵanda, Semeıde ǵylymı konferensııa bolǵanda barǵym-aq keldi. Biraq meni shaqyrǵan eshkim bolmady.
– Pesanyń kórkemdik jáne ıdeıalyq mazmunynyń tereń ashylýynda sahnalyq tildiń mańyzy orasan. Qoıylymnyń tildik shyǵarmashylyq qýatynyń ekpindi ekenin baıqadyq. Keıipkerlerdiń dıalogtarynyń sheshendik ónermen astasyp jatýy spektakldiń stıldik ereksheligi bolǵan tárizdi. Osy tustaǵy izdenister týraly aıtyp berseńiz.
– Bul endi meniń zerthanama úńilý. M.Áýezovtiń. Ǵ.Músirepovtiń, T.Ahtan, Á.Kekilbaıdyń, Q.Ysqaqtyń, A.Súleımenovtiń dramalyq shyǵarmalaryndaǵy tildik qoldanystar týraly kezinde kóp jazylǵany ózderińizge belgili. Zere ana zamany – bılik ınstıtýtynyń dáýirlep turǵan dáýiri. Jurt ataly sózge toqtaıtyn, erdiń qunyn eki aýyz sózben sheshetin ýaqyt týraly jutań tilmen jazýǵa bolmaıtynyn uǵyndym. Bıler óz zamanynyń tilinde sóıleýi kerek. Demek, olardy ózimshe sóıletýim kerek ekenin baǵamdadym. «Bolmasań da uqsap baq» degen. Áýezovtiń áserinen shyǵa almaı qalarmyn dep, «Abaı jolyn» da jyly jaýyp qoıdym. О́ıtkeni uly Muhańnyń muhıty surapyl, tereńine bir súırep ketse shyǵý qıyn, magnıti asa kúshti. Sodan ózimniń boıymdaǵy tildik qorymdy qoparyp baıqadym. Bul ózime de qyzyq bolyp kórindi.
– Spektakl bastalǵandaǵy kelin Zereni paıymy men parasaty toǵysqan qazaq qoǵamynyń danagóı qarııasy bıigine shyǵara aldyńyzdar ma? Qazaq oqyrmandaryna áýelden tanys ádebı nusqadaǵy keıipkerlerdi sahnalyq keńistikke durys kóshire aldyq dep oılaısyz ba?
– Bul jerde avtor óz shyǵarmasy, óz keıipkeri týraly ne aıta alady? Zere anany myna bıiktikte, myna keńistikte beıneledim dep kúpirlik jasamaıyn. Bul jaǵyn mártebeli kórermender men teatrtanýshy mamandar aıta jatar. Men jurtqa tanys-beıtanys tarıhı faktiler men shyndyqtan aýytqymaýǵa tyrystym. Izdenis barysynda belgili tarıhı keıipkerlerge degen óz kózqarasym, óz tanymym qalyptasty. Men sony kórkem turǵydan beıneledim. Nátıjesinde 60 betten turatyn kólemdi pesa ómirge keldi. Eń aldymen jas rejısser Ashat Maemırov qolǵa alǵan edi, tize qosyp jumys isteı bastaǵanymyzda ony EKSPO-ǵa shaqyryp áketti. Qoıylym jumysy toqtap qaldy. Sodan tańdaý kórnekti rejısser Nurqanat Jaqypbaevqa tústi. Al ol mendegi kólemdi pesadan ózine keregin oıyp alypty. Maǵan tipti habarlasqan da joq, óz betinshe qoıyp shyqty. Ekeýmiz dramanyń tusaýkeserinde bir-aq jolyqtyq. «Pesany oqyǵannan-aq, birden qoıýǵa bel býdym. Maǵan jazylý stıli, qunarly, kórkem tili birden unady. Meniń qolaıyma jaǵatyny poetıkalyq qoıylymdar ǵoı. Soǵan sáıkes kele ketti» dedi ol tusaýkeser kezinde maǵan.
«О́zge emes, ózim aıtam óz jaıymda» demekshi, pesa men qoıylym minsiz shyqty dep aıta almaımyn, túzeıtin, óńdeıtin, qabystyratyn tustary baıqalyp qaldy. Mysalǵa, besikte jatqan sábı Abaıdy shaqpaq bolǵan jylandy julyp alyp, laqtyrǵanda Zereniń qolyn shaǵyp alatyn tusy sahnaǵa kirmeı qalypty. Abaıdy qutqaramyn dep, ýly tis tıgen Zere ananyń talyp qulaıtyn jeri bar edi. Keıbir dıalogtar qysqarǵanda jaýaptar paıda bolǵan. Keı tustarda akterler óz mátinderin tolyq ıgermegeni sezilip qalyp jatty. Aıtalyq, eki kún boıy «Shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı» degen tirkes «shym-shytyryǵyn shyǵarmaı», «Úkilegen jebeńdi úı ishinde atqanyń netkeniń» degen tirkes, «jebelegen úkińdi úı ishinde atqanyń netkeniń», nemese «nasybaıyńdy qoımadyń dep murnyn kesip alǵan» degen sóz «namazyńdy qoımadyń dep murnyn kesip alǵan» dep qate, jańsaq aıtyldy. Biraq munyń bári júre-bara ońdalyp, túzelip ketetin kemshilikter dep aıtar edim. Biz premera barysynda rejısser N.Jaqypbaev ekeýmiz budan bylaı tize qosa otyryp, pesanyń artyq-kemin óńdep, jóndeı túsýge sóz baılastyq.
– Jýyrda 37-Dúnıejúzilik poezııa kongresi ótken Mońǵolııaǵa saparyńyz týraly da aıta otyrsańyz. Osy jyr festıvalinde Álemdik óner jáne mádenıet akademııasynyń prezıdenti Maýrıs Iаng (Fransııa) ózińizge akademııanyń Altyn medalin tabystaǵanyn estidik.
– Bul Akademııa – ártúrli memleketterde 37 ret úzdiksiz uıymdastyrylyp kele jatqan dúnıejúzilik jyr kongresi men festıvalderdiń negizgi uıytqysy, Birikken Ulttar Uıymynyń, IýNESKO-nyń aıasyndaǵy shyǵarmashylyq uıym. Amerıka Qurama Shtattarynda tirkelgen, shtab-páteri Parıjde. Basqarma quramynda Nobel syılyǵynyń nomınanty taıvandyq Iý Sı, ıspandyq dosymyz Hýsto Horhe Padron, mońǵolııalyq Gombojav Mend-Ooıoo jáne basqalar da bar. Mońǵoldar sońǵy 12 jylda mundaı Kongresti ekinshi ret ótkizip otyr. Aqyndarǵa óz qazanynda qaınaı bermeı, syrtqa shyqqan paıdaly ekenine áldeqashan kózim jetken. Sodan da bolar, shetelderde bolyp jatatyn túrli ádebı basqosýlarǵa shaqyrý alsam qalmaýǵa tyrysamyn. Túrkııadaǵy, Kolýmbııadaǵy jyr festıvalderiniń arqasynda álemniń biraz áıgili aqyndarymen tanysyp-bilisip, aralasa bastadym. Kolýmbııadaǵy Dúnıejúzilik dástúrli festıval bıyl 25-ret ótti. Men onyń 22-shisine qatysqan jalǵyz qazaqpyn. Olar aqyndardy bir memleketten qaıta-qaıta shaqyra bermeıdi eken. Osy 25 jylda atalǵan forýmǵa Reseıden bar bolǵany úsh-aq aqyn shaqyrylypty, olar A.Voznesenskıı men E.Evtýshenko, úshinshisi – aǵylshyn tiline aýdarmashy. Sol festıvaldiń negizgi uıymdastyrýshysy aqyn Fernando Rendon menimen áli kúnge baılanysyp, ózderine shaqyrýǵa jyl saıyn bir Orta Azııa aqynynyń kandıdatýrasyn surap otyrady.
Al Mońǵolııadaǵy Dúnıejúzilik poezııa kongresi 37-ret ótip otyrsa, buǵan deıin oǵan qazaq aqyndary qatysyp kórmegen. Biz Qazaqstannyń atynan tuńǵysh ret qatysyp otyrsaq ta, álem poezııasynyń aldyńǵy qatarynda bizdiń qazaq poezııasynyń óz orny baryn dáleldeı aldyq dep aıtar edim. Quramynda Qasymhan Begmanov, Júkel Hamaı, Qazybek Isa, Ǵalym Qalıbek bar bizdiń poezııalyq komandamyz Álemdik Kongreske qatysqan 250-ge tarta aqynnyń ishinde eleýsiz qalmaı, óz ereksheligimizben kórine bildik. Eń aldymen ashylý saltanatynda alǵashqylardyń biri bolyp maǵan sóz tıdi. Artynsha álemniń ár túkpirinen kelgen aqyndar qazaq shaıyrlaryna qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Sóıleskenderdiń barlyǵy bizdiń Elbasymyzdy tanıtynyn aıtyp jatty. Bir jaqsysy, bul saparymyzǵa Prezıdent Ákimshiligi de kóńil bólip, qatysýshylarǵa Mádenıet jáne aqparat mınıstri A.Muhamedıuly arnaıy quttyqtaý joldaǵan bolatyn. Degenmen, biz bes qazaq aqyny óz qarajatymyzben baryp qatystyq, al Qytaı memleketi 25 aqynynyń bar shyǵynan kóterip alypty.
Jyr Kongresi men festıvaliniń ótý barysynda ár kúnimiz jaǵymdy jańalyqqa toly boldy. Maǵan joba ıesi – Álemdik óner jáne mádenıet akademııasynyń altyn medali buıyrdy. Ony moınyma akademııa prezıdenti Maýrıs Iаng óz qolymen taǵyp, dıplomyn Mońǵolııa poezııa akademııasynyń prezıdenti, aqyn Gombojav Mend-Ooıoo tabys etti. Mundaı medaldi eki-aq aqyn ıelendik, ekinshisi – Mońǵolııanyń halyq aqyny Nıamba. Qasymhan Begmanovqa osy akademııanyń gýmanıtarlyq sala boıynsha doktory ataǵy berildi. Aqyn Júkel Hamaıǵa Mońǵolııa poezııa akademııasynyń «Jyr pyraǵy» kýbogy jáne Taıvan poezııa akademııasynyń «Altyn tyrna» júldesi tabys etildi. Aqyn Ǵalym Qalıbek Mońǵolııa poezııa akademııasynyń «Altyn qalam» syılyǵyna ıe boldy. Júkel Hamaı, Qazybek Isa, Ǵalym Qalıbek tórteýimiz Álemdik óner jáne mádenıet akademııasynyń músheligine qabyldanyp, akademıgi atandyq. Eń bastysy, endi Álemdik akademııanyń ulttyq bólimshesi retinde óz halyqaralyq akademııamyzdy quryp, tirketýge ruqsat aldyq. Bir aıta keter jáıt, Mońǵolııada ótken álemdik jyr Kongresinde halyqaralyq orys tili túkke jaramaı qaldy. Meniń Ádebıet ınstıtýtynda birge oqyǵan kýrstasym, reseılik jazýshy V.Slıpenchýk pen orystildi býrıat aqynynan basqa eshkim bul tilde sóılegen joq. Lám-mımsiz qalǵan bizdi qıyndyqtan qutqaryp, sózimiz ben óleńimizdi mońǵol tiline aýdarǵan taldyqorǵandyq aqyn Júkel Hamaıǵa erekshe rızashylyq bildiremiz.
Mońǵolııa bul kúnde týrıstik elge aınalyp úlgeripti. Ýlan Batordyń kóshesinde eýropalyqtar órip júr. Meni tańyrqatqany – mońǵol aqyndarynyń az jyldyń ishinde aǵylshyn tilin ıgerip, eýropa tilderine aýdarylǵany boldy. Ár mońǵol aqynynyń qolynan 10-15 óleńnen turatyn aǵylshyn tilindegi shaǵyn jınaqtaryn, býkletterin kórýge bolady. Kóbi sol tilde emin-erkin sóılesip júr.
Birneshe kúndik basqosý qorytyndysynda Álemdik akademııa tarapynan kelesi jylǵy jyr Kongresin ótkizetin elge tańdaý júrgizildi. El qatarly biz de usynys berdik. Alaıda, ony ótkizý quqyna buǵan deıin úsh ret qulap, tórtinshi ret usynys bergen Qytaı eli ıe boldy. Bul forýmǵa tas-túıin daıyndyqpen kelgen olar keler jylǵy 38-Kongresti Sııan provınsııasynda, jyr keshterin Beıjiń, Gonkong, Shanhaı qalalarynda ótkizetinin málimdedi. Tipti, bir toby óleń oqyp, bolashaq festıvaldi bastap ta jiberdi. Uıymdastyrýshylar tarapynan bizge 2019 jyly ótkizý quqyǵy berilýi múmkin ekeni aıtyldy. Ony ótkizýge Mádenıet jáne sport mınıstrligi, shyǵarmashylyq odaqtardan bastap, Astana, Almaty qalalarynyń jáne kez-kelgen oblystyń basshysy usynys berýine bolatynyn bildik. Bul aqyndar men ákimderge qulaqqaǵys.
Áńgimelesken Aıa О́mirtaı
