Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylǵan kún elimiz úshin de, álem halyqtary úshin de erekshe mańyzdy tarıhı oqıǵa sanalady. Sol kúni qazaq jeri men qazaq halqyna orny tolmas qaıǵy-qasiret ákelgen ıadrolyq synaq jasaý zańdyq negizde toqtatyldy. Osydan keıin ıadrolyq derjavalardyń polıgondarynda jarylys úni estilmeıtin boldy. Mine, bul Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń álemde qaýipsizdik pen beıbitshilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan batyl qadamy edi.
Budan 26 jyl buryn búkil qazaqstandyqtardyń erik-jigeri arqyly qabyldanǵan tarıhı akt – Prezıdent Jarlyǵynyń orasan zor órkenıettik máni bar. Sebebi, Qazaqstan úshin bul, shyn máninde, egemendikke qaraı jasalǵan sheshýshi qadam. Naqty málimetterge súıensek, elimizdiń aýmaǵynda 500-ge jýyq synaq jasalypty. Bul ıadrolyq qarý paıda bolǵannan beri dúnıe júzinde júzege asyrylǵan barlyq synaqtardyń teń jartysy eken. Osy ıadrolyq zulmat polıgon mańynda turatyn 1,5 mıllıonnan astam otandastarymyzdyń taǵdyryn tálkekke salyp, aýrý-syrqaý etti, densaýlyqtarynan aıyrdy. О́mirden erte ketkender de az emes. Iаdrolyq synaqtardyń zardaby kúni búginge deıin sezilýde.
Qazaqstan aýmaǵynda Jer sharynyń kez kelgen núktesine jetetin 1200 ıadrolyq oqtumsyǵy bar 110-nan astam ballıstıkalyq zymyran ornalasqan edi. Asyryp aıtqandyq emes, elimizdiń ıadrolyq qarýdy ustap turýǵa ekonomıkalyq áleýeti de jetetin. Sondaı-aq, áskerı ıadrolyq baǵdarlamalardy júrgizetin maman-kadrlar da, qajetti shıkizat pen ınfraqurylym da bar bolatyn. Qazaqstandyqtar ózderiniń erik-jigerin basqa máselede tanytty. Naqtysynda elimiz «ıadrolyq klýbqa» múshe bolýdan qaǵıdatty túrde bas tartty. Keıindep, AQSh jáne Reseımen birlesý arqyly oqtumsyqtar men jarylǵyshtar zalalsyzdandyryldy. Al 2006 jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstan óńirdegi ózge memlekettermen birge Ortalyq Azııany ıadrosyz aımaq dep jarııalaǵan Semeı kelisimine qol qoıdy.
Elbasynyń Jarlyǵymen Semeı polıgonynyń jabylýyna baılanysty ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń jáne qarýsyzdandyrýdyń jahandyq úderisiniń jańa kezeńi bastaldy. Osy tusta atap óteıik, 1991 jyldyń 29 tamyzyna deıin ıadrolyq qaýipsizdik salasynda negizinen synaq ótkizýdi shekteý sharalary ǵana qoldanylyp kelgen edi. Qazaqstan óziniń qalaýy boıynsha álemde birinshi bolyp ıadrolyq synaqtarǵa tolyq jáne múlde tyıym salý aktisin jáne soǵan baılanysty «tajal qarýyn» jetildirýdi toqtatýdy iske asyrdy. Osydan keıin BUU-nyń sheshimimen ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly kelisimge qol qoıyldy. Kelisimge 180-nen astam memleket qosylǵan, olardyń 160-qa jýyǵy atalǵan qujatty ratıfıkasııalady. Al «ıadrolyq klýbqa» múshe elderdiń barlyǵy synaqtarǵa jarııalanǵan moratorııdi saqtap keledi. Elbasy Jarlyǵynyń orasan zor órkenıettiliginiń mańyzdylyǵy osynda jatyr.
Búginde qazaqstandyq úlgi boıynsha álemde ıadrolyq qarýdan azat álem qurýdyń tıimdi modeli qalyptasýda keledi dep aıtýǵa bolady. Oǵan Qazaqstan tájirıbesiniń negiz qalaǵany anyq. О́ıtkeni, elimiz synaq polıgonysyz-aq, ıadrolyq qarýsyz-aq óziniń irgesin bekitti, táýelsizdigin nyǵaıtty, halyqaralyq deńgeıdegi bedelin arttyrdy, joǵary áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizdi. «Iаdrolyq klýbqa» múshe memleketterdiń kepildigin aldy. Onyń ústine, Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy barlyq irgeli halyqaralyq sharttar men kelisimderdiń qatysýshysy bolyp tabylady. Sonymen qatar, qazaqstandyq model elimizdiń AQSh-pen, Reseımen jáne basqa da eldermen, sondaı-aq, halyqaralyq uıymdarmen keń aýqymdaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqqa arqa súıeıdi.
Erteń Elbasynyń qatysýymen Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn halyqaralyq banki ashylýy josparlanǵan. Mundaı bankti qurý ıdeıasy ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda týyndaǵan edi. Keıin birqatar el MAGATE janynda Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn bankin qurýdy usyndy. Al 2010 jyldyń qańtarynda Qazaqstan banktiń óz aýmaǵynda ornalasýyna ázir ekenin jáne onyń saqtalýyna qatysty tıisti mindettemelerdi alatynyn jarııa etti. 2010-2015 jyldary aralyǵynda osy máselege baılanysty taraptar 22 kelissóz ótkizdi.
Jer sharyn ıadrolyq qaýip-qaterden azat etýdiń joly jeńil bolmaq emes. Ol túbegeıli ózgeristerdi, kópjaqty jańa saıası sheshimderdi, halyqaralyq qatynastardaǵy joǵary senimdilikti talap etedi. Osyǵan baılanysty Memleket basshysy halyqaralyq jıyndardyń birinde sóılegen sózinde ıadrolyq qarýdyń halyqaralyq terrorıster qolyna túspeýin qadaǵalaý qajettigin atap ótken edi. «HHI ǵasyrda adamzat damýdyń jahandyq qaýipsizdiktiń ajal qushtyrar syn-qaterleri tipti de planetada jınaqtalǵan ıadrolyq qarýdyń sany emes, onyń bar bolý faktisiniń ózi bolyp tabylatyn núktesine jetip otyr. Onyń halyqaralyq lańkester qolyna túsý yqtımaldyǵy áldeneshe ese qaýiptirek. Jáne bul álemniń barlyq elderiniń taratpaý úderisine jappaı qatysýy úshin aıtarlyqtaı argýment bolyp tabylady», – dedi Elbasy osy jóninde.
Jalpy, Qazaqstan qaýipsizdik salalaryna baǵyttalǵan ıgi isterdiń belsendi qatysýshysy. Elimizdiń ózi de halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan qoldaý tapqan bastamalardyń avtory retinde erekshelenedi. Mysaly, elimizdiń bastamasymen BUU-nyń Bas Assambleıasy 2015 jyldyń jeltoqsanynda adamzat tarıhynda alǵash ret Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııa qabyldady. Qazaqstan, sondaı-aq, ıadrolyq qarýǵa ıe bolýǵa jáne taratýǵa qarsy qatań sharalar qoldanýdyń naqty jumys isteıtin mehanızmin qalyptastyrýdy, daý-janjaldardyń aldyn alý úshin qazirgi bar ınstıtýttardy reformalaýdy qajet dep sanaıdy. Elimizdiń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi qyzmeti halyqaralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa jáne basqa da is-sharalarǵa arnalǵan. Onyń ishinde ózimiz sóz etip otyrǵan ótkir ári ózekti máseleler de bar.
Fýkýsıma AES-inde bolǵan apat álem jurtshylyǵyna beıbit atom nysandarynda qaýipsizdikti qamtamasyz etý tehnologııasynyń artta qalý problemasyn kórsetip berdi. «Bulardyń bári eń áýeli sebepter emes, saldarlar, – degen bolatyn Prezıdent qaýipsizdikke baılanysty. – Bul problemalardyń kózderi tereńde jatyr. Jahandyq ıadrolyq qaýipsizdiktiń aǵymdaǵy ahýalyna kóp rette ótken ǵasyrdan mura bolyp qalǵan álemdik saıasattaǵy kedergiler qatty áser etýde. Bul – toptyq oılaý úderisiniń, elder arasyndaǵy qatynastarda senim men ashyqtyqtyń jetispeýshiliginiń, jekelegen memleketterdiń jaýapkershiliginiń tómendiginiń salqyny».
Jańa ǵasyrdy ıadrolyq energetıkasyz elestetý múmkin emes. Mamandardyń pikirinshe, 2035 jylǵa qaraı álem ekonomıkasynyń energııany qajet etýi eki esege artady eken. Qazirgi kezde Jer sharynda 2 mıllıardqa jýyq adam elektr qýatyn paıdalanýdan shettep qalǵan. Al bizdiń elimiz atom energııasyn beıbit maqsatqa paıdalaný jolynda ómirsheń isterdi qolǵa alyp jatyr. «Iаdrosyz álem – ol adamzat umtylýǵa tıis bizdiń ortaq maqsatymyz», – dep Elbasymyz atap ótkendeı, tek birlese qımyldaǵanda ǵana tórtkúl dúnıeni qaýipsiz etýge múmkindik týady. Osyndaı maqsat úshin elimiz halyqaralyq «ATOM» jobasyn iske qosty. Al ıadrosyz álem – bir eldiń, bir qurlyqtyń ǵana emes, búkil dúnıe júzi jurtshylyǵynyń bolashaǵy, qaýipsizdigi jáne tynyshtyǵy.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
