– Qadısha Ermekbaıqyzy, sizdi kópshilik memleket jáne qoǵam qaıratkeri, tarıhshy-etnograf ǵalym О́zbekáli Jánibekovtiń tikeleı qoldaýymen 1985 jyly qurylǵan «Altynaı» memlekettik halyq bıi ansamblindegi órnekti ónerińiz arqyly biledi... Al búginde elordadaǵy «Naz» bı teatrynyń negizin qalaýshylardyń birisiz.
Jalpy, ónerge árdaıym adal bolý kerek degen talap jıi qoıylyp jatady. Siz muny qalaı túsinesiz?
– О́zbekáli aǵanyń aýzymyzǵa iligip jatýy tegin emes shyǵar. Mundaı tulǵalar qazaqtyń mańdaıyna ǵasyrda bir-aq ret berileri haq. «Altynaı» ansamblinde joldasym Erkebulan Aǵymbaev ekeýmiz qatar óner kórsettik. On segizdegi ýyzdaı jas kezimiz bolatyn... Nepalǵa sapar shektik. Jaspyz. Ańǵyrtpyz. Albyrtpyz. Bir kúni uıymdastyrýshylar: «Júrińder. Senderge Nepaldy, Djýnglıdi kórsetemiz» demesi bar ma? Qaıdan bileıik. Jalyndaǵan jastyqpen syrly álemniń tylsymyna kúmp berip, ǵaıyp bolǵanbyz. Keri qaıtýdy múlde qaperge ilmeı, ǵajaıyp álemniń sulýlyǵyna tamsanýmen kúnniń qalaı qas-qaǵym sátte zý ete qalǵanyna tańbyz. Biz Djýnglıde túnedik. Sóıtsek, О́zbekáli Jánibekov aǵamyz syrtymyzdan izdep, búkil Nepaldy aıaǵynan tik turǵyzypty. Tańerteń bir-aq tóbe kórsetken ózimizge de obal joq-aý. Aǵanyń aldynda sol qylyǵymyz úshin qyzaraqtap, keshirim suradyq. «Endi mundaı jaǵdaı eshqashan qaıtalanbaıdy» degen syńaıdaǵy ólerdegi ýádemizdi berdik.
О́.Jánibekov ónerge, qyzmetke sumdyq talapshyl jan bolǵanmen, jan dúnıesi sondaı názik kisi edi ǵoı. Dúnıe-jahan qazaq degen halyqty, Qazaq elin biz sııaqty óner adamdary arqyly tanıtynyn, sondyqtan qaı jerde júrsek te aldymen osyny kókeıge myqtap toqýǵa tıis ekenimizdi ákelik qamqorlyqpen eske salǵanda, jamyrap basymyzdy ızegenimiz áli kúnge jadymda. Ult janashyry ústimizdegi ulttyq kostıýmderimizdiń oıý-órnekterine deıin aıryqsha mán beretin. Repertýarymyzdy qadaǵalaıtyn. «Sender ulttyq bıdi jalǵastyrýlaryń kerek» degen qaǵıdany qulaǵymyzǵa quıdy. Tym asyra boıanyp, totyqustaı álemishtenip shyǵa kelgenderge bulaı top aldynda óner kórsetý uıat bolatynyn eskertip, sahna ádebin saqtaýǵa mán bergizetin.
– Áńgimemizdi bı ujymynyń qurylý tarıhymen sabaqtastyra órbitsek... «О́ner – kúres», «Parasat partasynda bilim alǵan, oıy tereń, júregi taza jandar ǵana ýaqyt synyna tótep bere júrip ómirsheń týyndylardy dúnıege ákeledi» degen tujyrymdarǵa qosaryńyz bar ma?
– Sol kezdegi Astana mádenıet basqarmasynyń basshysy Tileýǵalı Qyshqashbaev joldasymdy oıda-joqta áýejaıda kezdestirip qalyp: «Arqanyń tósinde jańadan bı ujymdaryn ashý oıymyzda bar. Ol úshin ózińdeı kásibı mamandar aýadaı qajet. Bul – senderdiń jańa qyrlaryńnan tanylýlaryńa týyp otyrǵan taǵy bir úlken múmkindik. Qabyrǵańmen keńesip, kelisip, úsh kúnnen keıin «ıá», ne «joq» degen túpki oıyńdy aıt» dep qolqa salady. Sodan 1999 jyly 8 aqpanda elordaǵa keldik. Bárin nólden bastaýǵa týra keldi. Biletin tanystarymyzǵa telefon shaldyq. «Bosqa dalada sendelip qalyp qoımaımyz ba?» dep qoryqpańdar, kelińder, kómektesińder, áli-aq, bul kúnderdiń bári kórgen tústeı artta qalady» dep úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip álekpiz. Sózimizge biraz adam sendi, keıbiri at-tonyn ala qashty. Jańa elordanyń tynysymen birge ómir súrgisi kelgender, jańdarynan jańa bir nárseler oılap taýyp júretin jastar uly kóshke qosylýǵa bel býdy. Tolqynǵa qarama-qarsy bettegen qaıyqqa uqsadyq. Maǵan bular óner jolyndaǵy naǵyz jan aıamas kúres bolatyn... «Kóz – qorqaq, qol – batyr» demekshi, odan soń aramyz Aısulý, Aınagúl, Nazgúl esimdi arýlarmen tolyqty. Almatydaǵy A.V.Seleznev atyndaǵy horeografııalyq ýchılısheni bitirgeli jatqan alty túlekti qyrkúıektiń aıaǵyna qaraı óz yńǵaıymyzǵa kóndirip, ujymnyń boıyna birte-birte qan júgire bastady. Sol kezde 7 000-7 500 teńge shamasynda jalaqy alamyz. Soǵan qaramastan Almatydan, qala berdi árisi Qytaıdan, berisi О́zbekstannan kásibı bıshiler izdep, alys-jaqyn aımaqty sholǵan sátter qazir adam aıtsa nanǵysyz tarıh.
Joldasym jigitterdiń leksıkasyn, men qyzdardyń leksıkasyn ázirleýmen aınalystyq. Keıin bir-birimizge jobamyzdy ákelip kórsetemiz, aqyldasyp-keńesemiz, sóıtip repertýarymyz ájeptáýir molyqty, etek-jeńimiz jınala bastady. Qazaqstandy mekendeıtin basqa etnos ókilderiniń halyqtyq bılerin qoıý úshin sol ulttyń qanshama baletmeısterlerimen qoıan-qoltyq aralasyp, tyǵyz shyǵarmashylyq baılanys ornattyq. Tek tól týyndylarǵa ǵana emes, basqa halyqtyń bılerin qamtýǵa da barynsha kóńil bólindi.
– Bı ónerinde eń aldymen ne nársege kóbirek mán beriledi?
– Munda negizinen bıshiniń kıimderine kóńil bólinedi. Ol óte jeńil, qımyldap, qozǵalǵanda yńǵaıly ári kóz tartarlyq ádemi bolýy talap etiledi. Bul oraıda bizdiń tapsyrysymyzben «Orbıtada» ornalasqan «Áıgerim» tigin sheberhanasy aınalysty. Al qazirgi ataýy «О́rnek» dep atalady. Sonyń basy-qasynda júrgen ulttyq kıim tigýdiń sheberi Nurııash Nurbergenqyzymen tanystyq. Kókeıińizdegi jobany kózińizden oqyp qoıatyn, óz kásibine adal, naǵyz bilikti maman eken. Bıge kerekti kostıýmniń bárin sol kisimen aqyldasyp, keńesip tigemiz. Olardyń kishipeıildigi, tapsyrys berýshiniń ótinishine, eskertpelerimizge qulaq asatyny, uıymshyldyǵy unaıdy.
2005 jyly «Tuıǵyndar» bı spektakline kostıýmderdi tigip bergen osy sheberhanaǵa shyn júrekten alǵysymyzdy bildiremiz.
– «Naz» bı teatry mártebesine qaı jyly ıe boldyńyzdar?
– «Naz» bı ansambli 2007 jyly memlekettik bı teatryna aınaldy. «Kóktal» eldi mekeninde ǵımaratymyz bar. Sebebi, biz tek konserttik baǵdarlamamen shektelmeımiz, TMD elderi bo-ıynsha óziniń ulttyq, halyqtyq horeografııa tilimen bı qoıatyn birden-bir teatrmyz. Bı qoıylymdarymen 2005 jyldan bastap aınalysa bastadyq. Opera, balet óneri Eýropanyń óz stılimen erekshelenetin klassıkalyq óner túrleri desek, al bizdiki taza halyqtyq horeografııa bolyp tabylady. Munda ulttyq naqyshty saqtaý basty paryz sanalady. Muny bilikti baletmeısterler tamashalap, «Mynadaı keremet óner týyndysy eshbir eldiń sahnasynda buryn-sońdy bolmaǵan» dep qoldaý bildirdi. Osy sóz bizdi alǵa umtyldyrdy.
– Qazirgi tańda teatr repertýarynda qansha spektakl bar?
– «Tuıǵyndar», «Nurǵısa» bı spektaklderi kórermen tarapynan jyly qabyldandy. «Nurǵısa» týyndysy atynyń ózi aıtyp turǵandaı, ózimizdiń júz jylda bir týatyn kompozıtor Nurǵısa Tilendıevtiń óz áýenderin paıdalana otyryp, óner ıesiniń ómir jolyn bı tilimen sahnaladyq. Munda qanshama kúrdeli ıirimder tulǵa shyǵarmalary negizinde óriledi. Spektakldiń sharyqtaý shegi onyń «Halyq qaharmany» marapatyna ıe bolǵan kezge deıingi jarqyn beınesimen áspetteledi. Al aty máshhúr Morıs Raveldiń «Bolero» bı spektakli – 20 mınýttyq. Jáne de ártistermen aqyldasa kelip, «Nege bir sát Shyǵysqa bet burmasqa?» degen oımen «Myń bir túnniń bir túni» atty spektakldi dúnıege ákeldik. Shahrızada ertegisi jelisimen sahnalanǵan týyndynyń dekorasııasy, kostıýmderi óte tartymdy, kóz toımastaı kórkem, úlken-kishi tamsanyp tamashalaıdy.
– Kórermendi aldaǵy ýaqytta taǵy qandaı tyń týyndylar kútip tur?
– Buıyrtsa, 2019 jyly teatrymyzǵa 20 jyl tolady. Tól merekege «Shyńǵyshan» spektaklin tartý etpekpiz. Qazir kostıýmderi tigilýde. Aýqymdy jobadan tys mereıtoıǵa taǵy qosymsha konserttik baǵdarlama, monospektaklder ázirleýdi josparlap otyrmyz.
– Basqa teatrlardan erekshelikterińiz nede?
– Astanadaǵy ózge teatrlar kórermenge jylyna bes-alty jańa spektakl usynyp jatady. Drama teatrlarynda jalǵyz adammen de, bir-eki ártistiń qatysýymen de oınalatyn spektaklder bar. Al ondaı talapty bizge qoıa almaısyz. Olar jıyrma adamdy beske bólip, tórt spektakl shyǵara alady. Sosyn bı ónerinde kostıýmder jıi-jıi aýys-tyrylyp otyrady. Dene bitiminiń sulýlyǵy eskeriledi. Bálkim arada bes ne on jyl ótkende, biz de sondaı múmkindikke ıe bolatyn shyǵarmyz. О́ıtkeni ónerde eshqashan «múmkin emes» degen sóz aıtylmaıdy. Bári bolýy múmkin deýimiz kerek. Ne soǵan senýge tıispiz.
On jyl buryn «Qazaq jádigerleri» atty ulttyq jobany usyndyq. Sebebi ár bıde ulttyq oıyndardy, salt-dástúrlerdi dáripteýge meılinshe tyrysyp baǵamyz. Qalada ósken jastardyń kóbi halqymyzdyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerinen maqurym. Sol sebepti bı óneri arqyly halyqtyq qazynalardy nasıhattaýǵa kóbirek kóńil bólinedi. Qyz qýý, asyq atý, kókpar tartý, báıge, tusaý keser, besik toıy sııaqty t.b. salt-dástúrler keńinen qamtylady.
– Qazaqtyń ulttyq bıin damytý úshin aldaǵy ýaqytta ne isteý kerek dep oılaısyz?
– Negizi kásibı sheberlik jaǵynan keletin bolsaq, oblystaǵy bı ujymdary bizdi ózderine úlgi sanaıdy, sondyqtan «Nazdan» kóp nárse úırengileri keledi. Horeograf-muǵalimder at basyn jıi burady. Biraq soǵan qaramastan bardy «joq» deı salý dertine shaldyqqan jandar qaı jerden de tabylary haq. Birde «Senderdiń ónerlerińniń qazir eshkimge keregi joq. Sondyqtan zamanaýı horeografııany damytýǵa kóńil bólýimiz kerek» degen sóz estidik. Ultqa tıesili nárseni kerek emes dep otyrǵan osyndaı jandarǵa ne aıtasyń. Halyqqa tól bıi kerek bolmasa, onda tili, kúıi nege kerek? Al aldymyzda turǵan basty maqsat-muratymyz – ulttyq bıdi nasıhattaý. Jetpis jyl basqa qalypta boldyq. Endi sol burynǵy qasań úlgiden shyǵyp, halyq bıleriniń boıyna zamanaýı lep, jańasha qan júgirtkimiz keledi.
– Bul óner nesimen kúrdeli?
– Bı – qymbat óner. Sebebi, bir bıdi shyǵarý úshin joq degende 2-3 mıllıon teńge jumsalady. Al jańa bıge eski kostıýmder kıilmeıdi. Mysaly, repertýarymyzdy bes saýsaqtaı biletin ónertanýshylar men horeograftar ondaı sátti qalt jibermeı qadaǵalap otyrady. Iаǵnı eski kostıýmdi jańa bıge paıdalansaq, olar qabyldamaıdy. Qysqasy, bir spektakldegi kıimderdi kelesisine kıip shyǵýǵa bolmaıdy. Sebebi, olar bir-birimen sáıkes kelmeıdi.
– Kostıýmderdi qansha jylǵa deıin paıdalanasyzdar?
– Jıyrma jyl tutynamyz. 1999 jyly tigilgen sondaı kostıýmderimiz sý jańa kúıinde saqtaýly, kez kelgen kezde kıe alamyz. Oıý-órnekterine, matalarynyń sapasyna barynsha kóńil bólemiz. Ásirese, shetelge gastroldik sapar shekkende ondaǵy jurt ústimizdegi kıimge suqtana kóz tigedi. Sondyqtan sahnaǵa shyqqan bıshiniń kıimi olpy-solpy bolmaı, ón boıyna quıyp qoıǵandaı jarasyp turýy kerek. «Kıimińe qarap kútip alyp, aqylyńa qarap shyǵaryp salady» degendeı, jurttyń nazary áýeli bıshiniń ústi-basyna, kıgen kıimine túsedi. Sodan keıin kostıým áýenmen úılesip tur ma degenge mán beredi. Munan soń qımyl-áreketke qaraıdy. Bı qımyldary arqyly bıshi neni megzep turǵanyna kóńil bóledi. Zalda otyryp jurttyń reaksııasyn ańdyǵanda baıqaǵandarym osy. О́zim de eń birinshi kıimge, sosyn mýzykaǵa, sońynan plastıkaǵa shuqshııamyn.
– Sońǵy kezderi jastar arasynda Batystyń julqynǵan áýenderine ǵana bıleý dástúrge sińip barady. Qazaqtyń toılarynda tek «Qara jorǵaǵa» bıleıdi. Qazirgi talǵamǵa tatıtyn basqa bı joq pa sonda?
– «Qara jorǵa» bıine jarysyp bıleıtinimiz ras. Úlken-kishini baýrap áketýi ǵajap. Bılemeıtin adamnyń ózi ol oınala bastaǵanda soǵan beıimdelip qozǵala bastaıdy. Shirkin, bıimizdiń bárin sol deńgeıge kótersek qoı. Sonda jurt toılarda ózbektiń, grýzınniń bılerine alaókpe bop sekirmes edi-aý. «Qara jorǵa» sııaqty halyq tez qabyldaıtyn, yrǵaǵy jeńil, jaǵymdy bıler kóbeıse deıtin qazaqtyń biri menmin. Bı óneriniń shashbaýyn kóterip júrgendikten toılarda paıdalanatyn jańasha turpattaǵy bılerdi shyǵarý da oıymyzda bar.
– Bıshiler qansha jastan bastap zeınetkerlikke shyǵady?
– Jasy qyryqtan asqan arýymyz áli sahnada bılep júr. Ony qalaı ıterip tastaısyń? Oǵan qıyn árıne, biraq qaıtedi. Bı – kásibi. Qaıda barady? Vagonǵa júk tıeýshi bolyp ornalasa ma? «Ne isteımiz?» deıdi. «Osy apalaryń tárizdi formalaryńdy saqtańdar» dep keıingilerge úlgi ete otyryp, olardy da jubatyp qoıamyn.
Biz buryn 40 jastan bastap zeınetkerlikke shyǵatynbyz. Keńes odaǵy tusynda 20 jyl sahnada bılegen bıshi mindetti túrde zeınetkerlikke shyǵýy kerek edi. Biraq ol zań ózgerip, bıshiler de qarapaıym eńbek adamdarymen teńestirildi. Bireýler bıshiniń tiginshiden, jumysshydan, dárigerden ne aıyrmashylyǵy bar dep topshylaǵan bolýy kerek. Sóıtip ondaı jaǵdaıda kýrstarda oqyp, basqa kásipke mamandansyn degen talap qoıyldy. Aıtaıyn degenim, dene qımyldarynan paıda bolatyn kásibı aýrýlardy jeńý qıyn. Olar tize, býyn aýrýlaryna jıi shaldyǵady. Et pen súıektiń arasyndaǵy sińir úıkelýinen bolatyn derttiń emin tabý qıyn. Bul kisini kóp jaǵdaıda múgedektikke aparyp soqtyrady. Olaı bolatyn sebebi, sahnanyń kóbi bıshilerdiń talabyna saı emes. Olar arnaıy jumsaq edenmen jabdyqtalmaıdy. Sodan taqtaıdyń ústinde bıdiń kúrdeli elementterin kórsetkende omyrtqaǵa zaqym tııýi ábden múmkin. Al barlyq sahna talapqa saı ma? О́kinishke qaraı, olaı emes...
Burynǵy TMD elderinde bıshiler 40 jastan bastap zeınetkerlikke iligedi, al Reseıde 20 jyl sahnada bıleseńiz qurmetti eńbek demalysyna shyǵýǵa tolyq quqyńyz bar. Qyrǵyzstanda da solaı. Qazir teatrda alpysqa jýyq bıshimiz bar. Onyń birazy úıde otyrǵan analar.
– Endi jekelegen spektaklder týraly áńgimege oıyssaq...
– «Tuıǵyndar» – Erkebulan Aǵymbaevtyń ıdeıasy. Jalpy ár qoıylymnyń óziniń jeke ǵylymı jetekshisi bar. Muny ol únemi ózi izdep taýyp otyrady. «Tuıǵyndardyń» jetekshisi – túrkolog-ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly. 2005 jyly Mońǵolııadan Kúlteginniń tasy ákelindi. Sondaı qasıetti mura, ata-babamyzdyń rýhy elge oralyp jatqanda biz nege elorda tarıhyna arnap, Kúlteginnen bas-tap, táýelsizdik alǵanǵa deıingi aralyqty qamtyp aýqymdy dúnıe qoımaımyz degen oı keldi. Sóıtip, muny qalaı ataý jóninde ol kisimen baryp aqyldasqanda, Qarjaýbaı aǵa «Tuıǵyndar» dep qoıǵan jón» dedi. «Bul – adamnyń kózine kóp túse bermeıtin, óte bıikte ushatyn qus. Ol jerde ne bolyp jatqanyn zeńgir kókten sholady, óz azyǵyn jorǵalap kelip joǵarydan ilip áketetin sondaı jaýynger rýhtas qus. Baıaǵy zamanda aldyńǵy shepke naǵyz jaýyngerler jiberiletin. Olardy jurt tuıǵyndar dep te ataıtyn. Týymyzdyń ózinde qyran qustyń beınesi bar emes pe?» dedi. Ideıa avtory bir tún kóz ilmeı otyryp lıbrettosyn orys tilinde jazyp shyqty. Rejıssýrasyna belgili rejısser Bolat Uzaqov kómektesti. Birinshi spektakl bolǵandyqtan jan-jaqty daıyndaldyq. О́leń túrinde jazylǵan lıbrettony odan keıin Rıga Onaeva qazaqshaǵa aýdardy. Bes kartınadan turatyn spektakldiń qoıýshylary – Erkebulan Aǵymbaev pen Meıramgúl Aıtmaǵambetova.
– Bıshilerdiń arasynan shyqqan baletmeısterlerden taǵy kimderdiń esimderin atar edińiz?
– Belgili horeograf M.Aıtmaǵambetovanyń ónerin aıryqsha atap ótkim keledi. Qazirgi tańda ol teatrymyzdyń ári beldi bıshisi, «Nurǵısa», «Myń bir túnniń bir túni» spektaklderine atsalysty. Bıshilerdiń arasynan atap aıtsaq, Almat Shámshıev, Sábıt Dúzbaev, Dana Súleımenova, Roza Belgibaeva, Natalıa Leonteva tárizdi t.b. qanshama baletmeısterler ósip shyǵýda. Tyń týyndylardy osylarmen birge aqyldasyp-keńesip otyryp jasaımyz. Repertýarda 60-tan astam bıimiz bar.
– Demeýshilerińiz bar ma?
– «Tuıǵyndar» spektaklin qoıýǵa kómekteskeni úshin Tólegen Muhamedjanovqa rahmet. Qazaqstan temir jolymen sóılesip, kıetin kostıýmimizge qyrýar qarjy bóldirtip berdi.
– Bı ónerinde eń birinshi nege kóńil bólinýi kerek?
– Qazaqstanda eki bı teatry bar. Biri – G.Adamova jetekshilik etetin «Samuryq» teatry. Olar negizinen jańasha baǵyttaǵy bılerdi bıleıdi. Qazaqsha spektaklderi bar, biraq horeografııasy zamanaýı tilmen qoıylǵan.
– Aılyqtaryńyz shaılyqtaryńyzǵa jete me?
– Bizdegi eń tómengi jalaqy – 50-55 myń teńge. О́zim 145 myń teńge alamyn. Jarty stavkamen. Basqa jerge jumys isteýge «Nazdyń» kúndelikti jumysynan qol bosamaıdy.
– О́zińiz sahnada óner kórsetesiz be?
– On bes jyl sahnada qapysyz qalyqtadym. Qazir bilgenderimdi jastarǵa úıretýmen aınalysamyn. «Aıjan qyzben» kezinde Shara Jıenqulova atyndaǵy bıshiler baıqaýyna qatysqan bolatynmyn. О́mir boıy ulttyq bıdiń týyn jyqpaı, aıdynyn aıalap kelemin. Ol da meni alaqanyna saldy.
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
