1949 jyly 29 tamyzda Keńes ókimeti Semeı ıadrolyq polıgonynda atom bombasyn alǵash ret synaqtan ótkizdi. Sodan bastap KSRO ıadrolyq qarýdy tájirıbeden ótkizýge bel sheship kirisken-tuǵyn. Ol úshin synaq alańyna 18 mıllıon gektar jer bólindi. Semeı polıgonynda jarylǵan atom bombalarynyń jalpy sany 456-ǵa jetip jyǵylady. Sonyń 116-sy jer betinde ne áýede synalypty. Osy aralyqta tájirıbe jasalǵan ıadrolyq qarýlardyń qýaty 1945 jyly Japonııany qan qaqsatqan Hırosımaǵa tastalǵan «Balaqaı» atom bombasynan 2,5 myń ese qýatty. Munshalyqty alapat kólemde zulmat qarýdy synaqtan ótkizýdiń zııanyn jergilikti halyq kórdi. Qazaqstan ıadrolyq qarýdyń zardabyn basqalardan artyq tartqany jáne aıan.
Keńes ókimeti kelmeske ketken soń, ıadrolyq qarý arsenalynyń biraz bóligi Qazaqstanǵa muraǵa qalǵany málim. Prezıdent Nursultan Nazarbaev 1991 jyly 28 tamyzda Qazaq eli úshin asa mańyzdy qujat, Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Ǵasyrdyń zulmat qarýyna qarsy kúres munymen toqtap qalǵan joq. Qazaqstan halyqaralyq arenada ıadrolyq qarýǵa baılanysty óz ustanymyn naqty bildirip, shartarapty odan bas tartýǵa shaqyryp keledi. Sondyqtan shyǵar, búginde dóńgelengen dúnıe Qazaq elin ıadrolyq qarýmen kúrestiń kóshbasshysy sanaıdy.
Semeı topyraǵynda atom bombasy jarylǵannan 60 jyl ótken soń adamzat úshin mańyzdy qararǵa qol qoıyldy. Birikken Ulttar Uıymy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni retinde jarııalady. Atalǵan qarar Qazaqstan tarapynyń bastamasymen usynylǵan bolatyn. BUU Bas Assambleıasy ony biraýyzdan qabyldady.
Qazaqstan tarapynyń budan basqa jetistikteri ushan-teńiz. Elimizdiń bastamasymen «ATOM» (Abolish testing. Our mission) jobasy iske qosyldy. Eki jyl buryn, Hırosıma jáne Nagasakıde atom bombasyn synaqtan ótkizýdiń 70 jyldyǵyna oraı, BUU Iаdrolyq qarýdan azat álem qurýdyń jalpyǵa ortaq deklarasııasyn qabyldady. Mańyzdy qujat Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen usynylǵan bolatyn.
Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde ıadrolyq qarýsyzdanýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti. Onda álem elderi nelikten atom bombasynan bas tartý kerek ekendigi naqty aıtylǵan. Budan 60 jyldaı buryn danyshpan ǵalym Albert Eınshteın men Bertran Rassel bastaǵan bir top ǵalym manıfest jarııalap, dúnıe júziniń kóshbasshylary men memleketterin ıadrolyq qarýsyzdanýǵa shaqyrǵan-dy. Elbasynyń manıfesi tarıhı qundylyǵy jaǵynan Eınshteın-Rassel usynysynan esh kem emes.
Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni qarsańynda Astanada Pagýosh qozǵalysynyń kezekti konferensııasy ótip jatyr. Oǵan álemniń túkpir-túkpirinen múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdar, qozǵalys belsendileri, BUU ókilderi keldi. Konferensııa qatysýshylary ıadrolyq qarýǵa qarsy kúreste Qazaqstannyń bastamasy men atqaryp jatqan sharýalardy oń baǵalady. Olar elimizdi álemge úlgi bolatyn memleket dep málimdedi.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
