Konstıtýsııa – qazaqstannyń qaryshty damýynyń negizi

Qazaqstannyń Birikken Ult­tar Uıymy Qaýipsizdik Ke­ńesiniń 2017-2018 jyldar­da­ǵy tu­raqty emes múshesi re­tin­degi mıssııa­sy, son­daı-aq, Astana­da ótip jatqan, ja­han­dyq eko­no­mıkanyń damýyna degen zam­a­­naýı kózqarasty kórsetetin já­ne aza­mat­ta­rymyzdyń ál-aý­qaty odan ári artý­yna, eli­miz­diń halyqaralyq arenadaǵy be­­deli ósýi­ne qyzmet etetin EKSPO-2017 ha­lyq­aralyq ma­mandandyrylǵan kórmesi osy­­nyń jarqyn aıǵaǵy bolyp ta­bylady. 

О́z kezeginde, Respýblıka Kon­stıtýsııasy sirese qatqan qu­jat kúıinde qalmaı, qajetti saıası-quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq, ult­tyq jáne ózge de jaǵdaılardyń pisip-jeti­lýine qaraı, ótkizilip otyrǵan reforma­lar­ǵa quqyqtyq baza ja­sap jáne qoǵamdyq qa­ty­nastar konstıtýsııalyq jol­ǵa tú­sýiniń tı­isti deńgeıin qalyp­tas­­tyrdy. Ári zamana­ýı qyr kór­­­setýler men trendterge bara­bar ózgertilip otyrdy. Sol ar­qyly Negizgi Zań­nyń turaq­ty­ly­­ǵy men serpindiligi arasynda qa­­jetti tepe-teńdikke qol jetip, onyń ja­sam­paz múmkinshilikteri ke­zeń-kezeńmen ke­ńi­rek ashyldy. Azamattar men memlekettik or­gan­dardyń oǵan degen suranysy arta tústi. 

Memlekettiń saıası-quqyqtyq damýyn­da­ǵy jańa paraqty ashqan 2017 jylǵy kons­tı­týsııalyq reforma taǵy bir aýqymdy qaı­­ta qurý boldy. Onyń mán-mazmuny pre­zı­denttik basqarý ny­sany sheńberinde Pre­zı­denttiń bılik ókilettikterin Parlament pen Úkimettiń arasynda qaıta bólýge, sońǵy ekeý­i­niń derbestigin jáne eldegi jaǵdaı úshin jaý­apkershiligin kúsheıtýge, konstıtýsııalyq ba­qy­laýdy arttyrýǵa erekshe qor­­ǵalatyn kon­stıtýsııalyq qun­­dylyqtardy, adam­nyń já­ne azamattyq quqyqtary men bos­­tan­dyqtaryn qorǵaý meha­nı­zmderin nyǵaı­tý­ǵa, quqyq qorǵaý júıesiniń, jergilikti mem­­lekettik basqarýdyń jáne ózin ózi ba­s­qarýdyń negizderin jań­ǵyrtýǵa kelip saıady.

Eýropa Keńesiniń Quqyq ar­qy­ly – demok­ra­tııaǵa komıssııasy (Venesııa komıssııasy) óziniń qorytyndysynda Qazaqstannyń kon­s­tı­týsııalyq ózgertýleri mem­leketti demokratııa­landyrý jo­lynda alǵa basylǵan qadam dep atap ótti. Reforma eldiń odan ári damýyna durys baǵyt sil­teıdi jáne aıqyn progrestiń aı­ǵaǵy bolyp tabylady.

Konstıtýsııanyń kirispesine jáne 1-babyna Qazaqstannyń álem­­dik qundylyqtardy us­ta­natyny – ózin adam jáne adam­­nyń ómiri, qu­qyqtary men bostandyqtary onyń eń qym­bat qazynasy bolyp tabylatyn de­mo­kra­tııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleket retinde ornyqtyratyny týraly ıdeıa engizildi. Qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, bú­kil halyqtyń ıgiligin kóz­deı­­tin ekonomıkalyq damý, qa­zaq­­standyq patrıotızm, mem­le­ket ómi­riniń asa mańyzdy máse­­le­le­rin demokratııalyq ádis­te­r­men she­shý Respýblıka qyz­me­tiniń túbegeıli prın­sıpteri dep jarııalandy.
Ata Zańnyń bul erejeleriniń bári kons­tıtýsııalyq qurylys­tyń negizin qalyp­tas­tyrady, qoǵam men memleket damýynyń tú­­be­­geıli bastaýlarynyń júıe­sin quraıdy já­ne osy erejeler tıisinshe iske asyrylǵan ja­ǵdaıda, memlekettiliktiń ny­ǵaıý­­yn, onyń jos­parly túr­de ári tıimdilikpen damýyna jol ashady. Elimizdiń Kons­tı­­­týsııasy, tikeleı qoldany­la­­­tyn asa mańyzdy nor­ma­lar­­dyń jıyntyǵy retinde, qo­ǵamdyq-saıa­sı qurylystyń myz­ǵymastyǵy men turaq­ty­ly­ǵynyń sózsiz jáne belgili maǵynada bas­ty kepili bolyp tabylady. Ol elimizdiń kon­stıtýsııalyq qaýipsizdiginiń irgetasy tur­ǵysynda qoǵam­nyń, mem­leket pen tul­ǵa­nyń qaýip­siz­digi tepe-teń bolý­yn, olar­­dyń ózara qarym-qa­ty­­­na­synda tár­tip orna­ýyn qam­tamasyz etedi.

Sondyqtan kez kelgen mem­lekettiń eń basty paryzy jáne min­deti – konstıtýsııalyq ere­je­lerdiń neǵurlym iske asyrylýyn qamt­a­masyz etý, kons­tıtýsııalyq qundy­lyq­tar men talaptarǵa k­epildik berý, olardy iske asy­­rý. Demokratııalyq jáne ıman­­dy­lyq-qu­qyq­tyq áleýeti ne­ǵur­lym keń paı­da­lanyl­sa, Kons­tıtýsııanyń qun­dy­lyǵy da so­ǵu­rlym joǵary bolady. Ne­giz­gi Zańy­myz­dy buljytpaı saqtaý – Qazaq­­stan­nyń órkendeýiniń, eli­mizdegi qoǵamdyq keli­sim men saıa­sı turaqtylyqtyń nyǵaıýyna kepildik beredi.

Konstıtýsııalyq kundy­lyq­tardyń mańy­zy azamattyq qo­ǵam damyp, jetilýiniń, el­de­gi zańdylyq pen quqyq tárti­bi­niń jaı-kúıine yqpaly bar onyń quqyqtyq má­de­nıetiniń deń­geıine tikeleı baılanys­ty. Mem­leket basshysy óziniń sóılegen sózde­rin­de HHI ǵasyrdaǵy tabysty qoǵam – bul zań turǵysynan saý­atty adamdar qoǵamy dep bir­neshe márte atap ótken bolatyn. Al zań tur­ǵysynan saýat­ty­lyqtyń bastaýy, birinshi ke­zekte – Konstıtýsııany bilý.

Qoǵamnyń quqyqtyq máde­nıetin arttyrmaı, árbir aza­mat­tyń boıynda Ata Zańǵa de­gen tereń qurmet sezimin tár­bıelemeı, onyń nor­matıvtik ere­jelerin kúndelikti tur­my­­sy­myzǵa sińdirýge tikeleı jáne belsendi ara­lasýǵa daıyn­dyqty qalyptastyrmaı, eko­no­mıkalyq, saıası jáne áleýmettik min­­detterdi sheshýge bolmaıtynyn ýaqyt kórsetti.

AQSh-tyń tanymal zańger­le­riniń biri – L. Frıdmen ózi­niń «Amerıkanyń quqyǵyna kiris­pe» atty kitabynda bylaı dep jazady: «Qu­qyqtyq má­denıet – bul sol nemese ózge bir zań prak­tıkada qanshalyqty jıi qol­­da­ny­latynyn nemese buzy­la­tynyn, odan qalaı jaltaraty­nyn nemese ony qalaı teris paı­dalanatynyn aıqyndaıtyn qoǵam ómiriniń barometri, sonymen birge qoǵamdyq kúsh te bolyp tabylady. Quqyqtyq má­denıet joq jerde quqyqtyq júıe de qaýqarsyz».

Osy jyldar ishinde Respýb­lı­kada kons­tı­týsııalyq patrıotızm memleketi maqsatty túr­de qalyptastyrylyp keledi. Onyń bas­ty qaǵıdattary – quqyqtyń ús­temdigi já­ne quqyqtyq tártip, jap­paı zańǵa boıu­sy­ný jáne qaý­ipsizdik, erkindik jáne jaý­ap-
­kershilik. Qolǵa alynǵan sharalar nátı­je­sinde memlekettik qyz­metshilerdiń de, aza­mat­tar­dyń da quqyqtyq sanasynda eleýli óz­gerister boldy.
Bul oraıda, Qazaqstan Prezı­dentiniń jýyrda jarııa­lanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy osy máselelerdi de qamtıtyn, baǵdar­lamalyq sıpattaǵy ke­zek­­ti bir syndarly qujat. Sa­ıası jáne eko­no­mıkalyq refor­ma­lar­dyń ózegi sanalatyn qo­ǵam­dyq sanany jedeldete jańǵyrtý osy maqa­lanyń mazmunyn quraıdy.
Qoǵamdyq sana óz kezeginde quqyqtyq mádenıettiń bir eleme­nti bolyp tabylatyn qu­qyq­tyq sanany da qamtıdy. Son­dyqtan qoǵamdyq sanany oıdaǵydaı jańǵyrtý barlyq sýbektilerdiń, memlekettik ıns­tıtýttardyń da, azamattyq qo­ǵam ınstıtýttarynyń da, aza­mattardyń da quqyqtyq sanasy men quqyq­tyq mádenıetin art­tyrýǵa baǵyttalǵan sharalardy jáne naqty jobalardy ázirleýdi qajet etedi. Bul turǵydan keń aýqymdy dú­nıe­tanymdyq jáne ıdeologııalyq jumys ja­salýy tıis.
Jappaı zańǵa boıusyný kon­stı­týsııalyq patrıotızm prı­nsıpiniń elementi retinde Ne­­gi­z­gi Zańnyń 34-babynda be­k­i­­tilgen. Oǵan saı árkim Qa­zaq­s­tan Respýblıkasynyń Kon­­­s­­­tıtýsııasyn jáne zańdaryn saq­­taý­ǵa, basqa adamdardyń qu­­qyq­taryn, bostandyqtaryn, aby­­­­roıy men qadir-qasıetin qur­­metteýge min­detti. Sondaı-aq, barshamyzǵa Respýb­lı­­ka­nyń r­ámizderin qurmetteý mindeti júk­­tel­gen.

Konstıtýsııa baptaryn uǵynýda jáne olar­dy tú­sindirýde, olardyń sol neme­se ózge bir memlekettiń búkil aý­maǵynda jáne halyq­ara­lyq qaty­nastar salasynda ústemdigin já­­ne tikeleı qoldanylýyn qam­ta­masyz etýde ma­ńyz­dy ról kon­s­­tı­týsııalyq baqylaý or­gan­dar­yna beriledi. Negizgi Zańda belgilengen ózderiniń mıssııasy men fýnksııalaryn oryndaı oty­ryp, olar qoǵam men memleket ómiriniń barlyq jaǵyn konstıtýsııalan­dy­rý úderisine belsene qatysady, zań­na­mada zamanaýı júıeli bastaýlar beki­ti­lýi­ne septigin tıgizedi, jap­paı tanylǵan já­ne ulttyq qun­dylyqtardy memlekettik qu­ry­lys­ta jáne quqyqtyq júı­e­de iske asyrady, adamnyń, mem­lekettiń jáne qoǵamnyń ara­syn­da órkenıetti ózara qarym-qatynas damýyn yntalandyrady. Konstıtýsııalyq úde­ristiń belsendi qatysýshysy bolyp taby­latyn Konstıtýsııalyq Keńeske osynyń bá­ri de belgili bir shamada tán dep paıymdaı­myz. О́zi­niń normatıvtik qaý­ly­larynda jáne Res­pýb­lı­ka­daǵy konstıtýsııalyq zańdy­lyq­­tyń jaı-kúıi týraly jyl saıynǵy joldaýlarynda Kons­tı­týsııalyq Keńes, memleket pen qoǵamnyń tolyqqandy ty­n­ys-tirshiligi úshin turaqty zań­na­malyq irgetas jasaý qajettigin kórsete otyryp, Qazaqstannyń kon­stıtýsııalyq zańdylyqqa negizdelgen qu­qyqtyq memleket retinde qalyptasýyna erek­she nazar aýdarady.

Aǵymdaǵy jyly Negizgi Zańǵa jáne «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Kons­tı­tý­sııalyq Keńesi týraly» Konstıtýsııalyq zań­­ǵa engizilgen túzetýler Kon­stı­týsııalyq Ke­ńes­tiń qyz­me­tin odan ári qarqyndatýǵa sep­tigin tıgizetin bolady.
Endi Respýblıka Prez­ı­den­tine adam­nyń jáne azamat­tyń qu­qyqtary men bostan­dyq­taryn qor­ǵaý, memlekettiń ulttyq qaý­ip­­sizdigin, egemendigi men tu­tas­tyǵyn qam­tamasyz etý múdde­sin­de, kúshine engen zań­nyń nemese ózge de quqyqtyq aktiniń Kon­stıtýsııaǵa sáıkestigin qa­raý týraly Konstıtýsııalyq Keńes­ke ótinish joldaýǵa qu­qyq berilgen. Konstıtýsııada já­ne bylaı dep kózdelgen: Res­pýblıka Konstıtýsııasyna engizi­letin ózgerister men to­lyq­tyrýlar, olar­dyń 91-baptyń 2-tarmaǵyndaǵy «Kon­stı­týsııa­da belgilengen memlekettiń táý­el­sizdigi, Respýblıkanyń bir­tutastyǵy men aýmaqtyq tutas­tyǵy, ony basqarý nysa­ny, sondaı-aq táýelsiz Qazaqstannyń negi­zin salýshy, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuń­ǵysh Pre­zıdenti – Elbasy irgesin qalaǵan Respýb­lı­ka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri jáne Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Tuń­ǵysh Pre­zıdenti – Elbasynyń márte­besi ózger­meı­di» degen talap­tar­ǵa sáıkes keletini týraly Kons­tıtýsııalyq Keńestiń qory­tyn­dysy bol­ǵan jaǵdaıda, res­pýb­lıkalyq referen­dým­ǵa nemese Respýblıka Parlamenti­niń qaraý­yna shyǵarylady.

Sottardyń ózderiniń qaraý­yn­da jatqan is boıynsha qolda­ny­lýǵa tıisti zańdar jáne óz­ge de normatıvtik quqyqtyq akti­ler normalarynyń kons­tı­týsııalyǵyn tekserý týraly usynymmen Konstıtýsııalyq Keńeske jú­giný rásimi jeńil­detildi. Usynymǵa tóra­ǵa­nyń qol qoıýy qajet degen ta­lap alyp ta­staldy. Endi óti­nishke tıisti sýbekt qol qoıa­dy. Prosestik zańnamaǵa saı ­birinshi sa­tydaǵy sottarda is­terdi sýdıa jeke ózi, al apel­lıas­ııalyq jáne kassasııalyq tártippen – quramyna birneshe sýdıany engize otyryp, alqaly túr­de qaraıdy, olardyń biri tóraǵalyq etedi. Sondyqtan sottarǵa qatysty alǵanda, óziniń qaraý­ynda is jatqan sýdıa, al alqaly túrde qaraǵanda – tó­raǵalyq etýshi sýdıa usynymǵa qol qoıatyn tıisti sýbekt bolyp tabylady. Bul jańa tártip sot tóre­li­gin iske asyrý kezinde sýdıa táýelsiz jáne Kon­s­tıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady dep bel­gileıtin Konstıtýsııanyń 77-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes keledi.

Qabyldanǵan ózgertýler qoldanystaǵy zańnamanyń el Konstıtýsııasyna sáıkestigi belgili bir deńgeıde ózderine baılanysty bolatyn sottardyń bel­sendiligin barynsha artty­rýǵa yqpal etedi.
Búginde elimiz zamanaýı kons­tıtýsıo­na­lız­mniń sátti qalyp­tasýynyń úlgisi bolyp tabylady. Negizgi Zańnyń maz­mu­ny ár adamnyń, qoǵamnyń já­ne memlekettiń áleýmettik-eko­­nomıkalyq, saıası, mádenı-gýmanıtarlyq já­ne basqa sa­lalardaǵy qajettilikterine, mem­­le­kettiń basym baǵyttaryna sáı­kes ke­le­di. Ja­ńartylǵan Kons­tıtýsııa normasy shy­ǵar­­ma­shylyq jáne quqyq qol­daný praktıkasyn odan ári jetil­di­rýdiń negizi.

«Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Konstı­tý­sııa­syna ózge­ris­ter men tolyq­tyrýlar en­gi­zý týraly» Qazaqstan Respýb­lı­k­a­synyń 2017 jylǵy 10 naý­ryz­daǵy Zańyn iske asy­rý jó­nin­degi sharalar kesheni týraly» Qazaq­stan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 2017 jyl­­ǵy 13 naý­ryzdaǵy № 437 Jar­ly­­ǵyn oryn­daý maq­sa­tyn­da Konstı­týsııa­lyq Ke­ńes «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Kon­stı­­týsııalyq Ke­ńe­si týraly» Qazaqstan Res­pýb­­­lıkasy Konstıtýsııalyq za­ńy­nyń 36-baby 1-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyna sáıkes 2017 jylǵy 17 sáýirdegi №2 nor­ma­t­ıv­tik qaý­ly­men Negizgi Zań­nyń bu­ryn qoldanysta bolǵan nor­­ma­laryna negizdelgen óziniń bir­qatar qo­rytyndy sheshim­de­rin qaıta qarady.

Jalpy, atqarylǵan jumys nátıjesinde Kon­stıtýsııalyq Keńes qaıta qaralǵan 6 nor­ma­tıv­tik qaýlynyń kúshin toly­ǵymen já­ne 21 normatıvtik qaý­lynyń kúshin ishin­ara joıdy. Konstıtýsııalyq Keńestiń bul she­shimi konstıtýsııalyq ere­je­lerdiń maz­mu­­nyn qaıta uǵyný úshin keń jol ashady. Al qa­jet kezde olarǵa konstıtýsııalyq refor­ma­nyń nátıjelerin eskere otyryp jańadan túsindirme berilýi múmkin.

Parlament Memleket basshysy bastama jasaǵan «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir kon­stı­týsııalyq zańdaryna ózge­ris­­ter men tolyqtyrýlar en­gi­zý týraly» Konstı­tý­sııa­lyq zańdy qabyldap, sol arqy­ly Pre­zıdent, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy, Parlament já­ne onyń depýtattarynyń már­tebesi, Úki­met, Kon­stı­týsııa­l­yq Keńes, sot júıesi já­­ne sý­dıalardyń mártebesi, saı­laý ján­e res­pýblıkalyq refe­­rendým týraly kons­tı­­tý­sııalyq zańdarǵa tıisti túze­týler engizilip, son­daı-aq «Pro­ký­ra­týra týraly» jańa zańdy qa­byldady.
Sol arqyly memleket pen qoǵam ómiriniń bar­lyq salalarynda zamanaýı zańnamalyq ba­za quryldy, ol ulttyq zańnamanyń tıimdi jumys isteýin jáne damýyn qamtamasyz etýi tıis.

Elimizdiń qoldanystaǵy Kon­s­tıtýsııasy jalpy memleket­tik, jalpyulttyq jáne jalpy azamat­tyq qoldaý sharalarynyń júıesin qajet etedi. Konstı­tý­sııalyq jańǵyrtý – Kon­­stı­­týsııanyń mátinin túzetý ǵana emes, onyń normalarynyń mazmunyn ýaqyt ta­la­by­na saı túsindirý de ekenin uǵyný qa­jet. Osy maqsatta árbir memlekettik organ, aza­mattyq qoǵam ınstıtýty jáne azamat kon­stı­týsııalyq normalardy naqty maz­mun­men odan ári tolyqtyra túsý úshin únemi jumys is­teýi tıis. 

Igor ROGOV,
Qazaqstan Respýblıkasy 
Konstıtýsııalyq Keńesiniń tóraǵasy