Daǵdarys talantty jastardyń shetel asýynan, memlekettik jáne memlekettik emes ınstıtýttardyń shynaıy emes básekesinen, qoǵamnyń bilim berý úderisinen «fılologııalandyrý» men «suhbattasýdy» yǵystyryp, oqytýdyń rásimdeý men «testileýine» qoǵamdaǵy múddelilik pen suranys arasyndaǵy durys teńgermeshiliktiń buzylýynan, irgeli qundylyqtar men qoǵamdyq izgilikke degen qurmettiń azaıýynan kórinip otyr.
Ádette, jıi oryn alyp turatyn tehnogendik apattardyń qorqynyshy bar. Biraq qoǵam men azamattardyń rýhanı, ıaǵnı zııalylyq, moraldyq, psıhologııalyq qaýipsizdiginiń alǵysharty bolyp tabylatyn rýhanı qaýipsizdik bárinen mańyzdy ári onyń ótkirligi de basym. Rýhanı qaýipsizdik degende, mádenı qundylyqtardyń tarıhı qalyptasqan normalary sheńberinde saqtalýyn aıtýymyz kerek. Bul normanyń buzylýy ulttyq apatqa, qoǵamnyń tutas júıe retinde ydyraýyna ákelip soǵady.
Tarıh tereńinen tamyr tartatyn fılosofııamen, ádebıetpen, tilmen baıyp, damı túsken gýmanıtarlyq bilim rýhanı qaýipsizdiktiń basty sharty jáne I.Ilın aıtqandaı, halyq ulylyǵy men memlekettik táýelsizdiktiń de kepili bolady. Tarıhtan, tilden, fılosofııadan, ádebıetten, dástúr men salttan, psıhologııadan quralatyn gýmanıtarlyq bilim ulttyq mádenı qundylyqtardy, onyń ustanymdary men mán-maǵynasyn, formasy men mazmunyn bolashaqqa jetkizýdiń mańyzdy mehanızmi. Mádenıet pen bilim arasyndaǵy dıalektıkalyq baılanys, ásirese, qoǵamnyń rýhanı ahýalyna bilimniń áser etý múmkindigi búgin ony reformalaýdyń teorııalyq jáne ádistemelik negizin jasaıdy. Bilim berýdi ulttyń rýhanı qaýipsizdik faktory dep túsiný jeke adamdy jan-jaqty damytý men mádenıet sabaqtastyǵyn saqtaýda mańyzdy ról atqarady.
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynyń tarıhı mańyzy orasan. Bul – Qazaqstandaǵy memlekettik oılaýdyń evolıýsııasy. Elbasynyń halyqqa joldaǵan qundy, strategııalyq mańyzy bar qujattary tarıhı qajettilik dep sanaımyz. Memleket pen adam ómiriniń barlyq qyrlaryna zamanaýı ustanym turǵysyndaǵy dana kózqaras álem nazaryn aýdardy. Nursultan Nazarbaevtyń negizgi ıdeıasy ulttyq dástúrdi jáne qazaq halqynyń biregeıligin saqtaı otyryp, kóshten qalmaı ómir súrýge, ýaqytqa qaraı ózgere, jańǵyra, jańara bilýge saıady. Úlken qoǵamdyq, saıası, mádenı tamyry bar Qazaqstanda barlyǵyn da júzege asyratyn áleýet jetkilikti.
Elbasy atalǵan maqalada el nazaryn tarıhı sanany qalyptastyrýǵa aýdarady, óıtkeni onsyz memleket tuǵyryn bekite, nyǵaıta almaımyz. Bolashaqty keńinen oılaǵan dana baǵdarlamada qoǵam damýynyń barlyq jaǵy qamtylǵan. Elbasy burynnan aıtyp kele jatqandaı, táýelsizdiktiń eleń-alańynan-aq qolǵa alynǵan saıası, ekonomıkalyq reformalar rýhanı jańarýsyz, damýsyz, qoǵamdyq sananyń jaqsy jaqqa qaraı ózgerýinsiz tolyq júzege aspaıdy. Biz Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev usynyp otyrǵan rýhanı jańǵyrýdyń negizgi baǵyttaryn ǵasyrlar boıy qoǵamdyq damýdyń nátıjesi bolmaq ultymyzdyń jahandyq básekege qabiletti bolýyn, pragmatızmdi, ulttyń biregeıligin, bilimge bas qoıýdy, Qazaqstannyń evolıýsııalyq da-mýyn jáne sananyń ashyq bolýyn qoldaımyz. Baǵdarlamalyq maqalada bizdiń qoǵamnyń osy ǵasyr men aldaǵy júzjyldyqta qalaı bolýy kerektigi naqty kórsetilgen. Sondyqtan ulttyń sapasyn jaqsartý, minez-qulyqtaǵy taptaýryn bolǵan ádetterdi jaqsylyqqa qaraı ózgertý úshin aıqyn josparlar belgilendi. Keıde kóptegen ister oryndalmaıtyndaı, tipti múmkin emesteı kóringenimen, halqymyzda «júrgenge jórgem ilinedi» nemese «asyqpaǵan arbamen qoıan alady» degen mátelder talaptansaq, umtylsaq alynbaıtyn asý joq ekenin meńzeıdi.
Tabysty jumys pen mansaptyq ósýdiń irgetasy bolatyn joǵary deńgeıli bilim jastar úshin keıin óziniń mamandyq qyzmetin jeńil aýystyrýǵa múmkindik týǵyzady. Soǵan oraı pedagogıkalyq bilim ámbebap baza bolady da, óz betinshe oqý men ózin-ózi jetildirip otyrý qondyrmaǵa aınalady. Tamyry tereńge ketken aǵashtyń dińi de, butaǵy da iri bolmaq. Sondyqtan, qoǵamda ómirdiń zańymen zeınet demalysyna shyqqan mamandardyń ornyn aýystyratyn jańa kásibı kadrlar bolýy úshin bilim salasynda aldyn ala oılastyrylǵan saıasat bolmaı, nátıjege jetý múmkin emes. Joǵary oqý orny gýmanıtarlyq ıntellıgensııany tárbıeleýde memleketke qolǵabys, kómekshi bolýy tıis. Kóptiń aýzynan túspeıtin bilikti dáriger, zańger, bıolog bolý jetkiliksiz, aldymen adamgershilikti pir tutqan azamat bolýy tıis, qysqasy, qoǵamǵa aldymen adam, sosyn maman kerek. Ol úshin gýmanıtarlyq bilim salasynda jan-jaqty ysylǵan, boıyna ulttyq negizdegi rýhanı nár jınaǵan adamnyń ǵana maılyq-sýlyǵy birdeı bolmaq. Jas urpaq boıyna mundaı qasıet tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa sekildi pánder arqyly egiletinin biz, pedagogtar bilemiz. Dárigerdiń aıaqasty jibergen qatesi óte qaıǵyly jaǵdaılarǵa soqtyratyny aıan, al bilim berý mekemelerindegi pedagogtar jibergen qateniń qasiretin kózge elestetip kórińiz. Ustazdar tutas urpaqty tárbıeleıdi, al olar jibergen qateden qoǵamdy alǵa aparatyn, onyń tiregi bolatyn azamat qalyptaspaıdy, tek statıstıkalyq mańyzy bar qýys keýde adamdar ǵana ósip shyǵady.
Búgingi bilim berý salasyna toqtaýsyz júrgizilip jatqan reformalar kópshilikti dabyl qaqtyrardaı oılandyryp otyr. Ásirese, tarıh, fılosofııa, saıasattaný, quqyq negizderi, ekonomıka negizderi, mádenıettaný, etıka sekildi gýmanıtarlyq bloktyń baǵytyn qaıta baǵalaý qıyn. Gýmanıtarlyq pánder toptamasynyń saǵattar sanyn birese azaıtady, birese qosady nemese tipti oqý josparynan alyp tastaıdy. Al bul pánder oılaý men sanany qalyptastyryp qana qoımaıdy, jas urpaqqa ózindik uǵynyqty tilmen jiger beredi, boıyna eńbek dánin seýip, maqsattylyqqa tárbıeleıdi. Gýmanıtarlyq pánder adamnyń erkin oıy men tilinen bastaý alyp, oǵan baıyp, mol tájirıbemen qaıtyp oralady. Gýmanıtarlyq bilimniń rýhanı qaýipsizdiktegi qasıetti mindeti de osy bolsa kerek. Bilimniń aýqymdylyǵy (fılosofııa), oılaý mádenıeti (til bilimi men tarıh) kez kelgen mamandyqty tez ıgerýge múmkindik beredi. «Jan nemen sýsyndaıdy?» degen suraqqa danyshpan Sokrat ta «Árıne, bilimmen» dep jaýap bergen ǵoı.
Dáriger aǵzany emdeıdi, al biz onyń sanasyn qalyptastyramyz, azamattyq ustanymyn qorǵaı bilýge, qoǵamǵa áleýmettik turǵydan paıdaly bolýǵa úıretemiz, oqytyp, daıyndaımyz. Jastar ózderine qoıylǵan «Sen qoǵamǵa qandaı paıda ákeldiń, qandaı úles qostyń?» degen suraqqa jaýap bererde, bos sendelispen eshteńe bitpeıtini týraly oılanýy, shıryǵýy tıis. Jańalyǵy da, usynysy da kóp jańa álemde ómir súrip otyrmyz. Jastar ony der ýaqytynda túısinip, durys qabyldaýy, ózgelerdiń de túsinýine yqpal etip, kerek jerinde baǵyt bergeni de lázim.
Jas urpaqta búgin elimizdiń, ólkemizdiń tarıhy, jerlesterimizdiń jetken jetistikteri jóninde bilsem degen talpynys bar ma? Stýdent tarıh, saıasattaný, áleýmettaný pánderin oqýdyń arqasynda ǵana qoǵamdaǵy jáne jalpy álemdegi saıası úderisterdi túsinip, qoǵam ishindegi sekildi memleketter arasynda bolyp jatatyn túıtkilderdi ajyrata alady, jahandaǵy jáne qoǵamdaǵy máselelerge óziniń irgeli fılosofııalyq kózqarasyn qalyptastyrady. «Otan – otbasynan bastalady» degendeı, árkimniń ushqan uıasy, sýyn iship, otyn ottap otyrǵan kishi otany, óziniń aınalasyndaǵy adamdar onyń boıynda memlekettik patrıotızmniń, memleketshildiktiń irgetasyn qalaıdy. Osy oraıda adamnyń elge, týǵan jerge degen sózi men isinen birdeı kórinetin, aıqaılatqan urandardan emes, júrekten shyǵatyn mahabbat úlgisi týraly bir tarıhı sát eske túsedi. Keńes Odaǵynyń Batyry, qostanaılyq Seıitqan Temirbaev Berlındi alǵannan keıin Reıhstag qabyrǵasyna jantalasa: «Qostanaı-Berlın. Seıitqan Temirbaev. Qazaq» dep jazǵan edi. Osy úsh aýyz sózge Otanǵa, óziniń halqyna degen mahabbat, jas jigittiń ómirge degen qulshynysy syıyp turǵan joq pa?
О́ziniń turǵan jerindegi tarıhı-ólketaný isine nazar salmaıtyn, óz memleketiniń, oblystyń, aýdannyń, týǵan aýylynyń tarıhynan habarsyz muǵalim oqýshylarǵa ne aıtady, olardy patrıotızmge qalaı tárbıeleı alady? Máńgúrttikke urynbaý úshin árkim tarıhty bilýi tıis. Qazir adamdy jan-jaqtan antalaǵan kóp qaýiptiń bastysy osyǵan saıady. Ol búgingi zamandastar boıyndaǵy maqsatsyzdyqtan, jaýapsyzdyqtan, bilimsizdikten oı áreketine degen boıkúıezdikten, nemquraıdylyq pen enjarlyqtan, áleýmettik keleńsiz qubylystarǵa kónbistikten kórinis tabady. Osynyń barlyǵy da jas urpaq tárbıesine áser etpeı qoımaıdy.
Rýhanı bilimdi adam asyl tas sekildi. Asyl tas ýaqyttyń, jeldiń, kúnniń áserine muqalmaıdy, sol sekildi gýmanıtarlyq jetkilikti bilim alǵan adamnyń da rýhanı dińgegin bóten nasıhat, jat aǵym syndyra almaıdy. Biz, Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıhshylary men qoǵamtanýshylary Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan bastamalaryn qoldaımyz, sebebi ol ár qazaqstandyqty qanattandyrady, aldymyzdaǵy asqaraly jumystarǵa jigerlendiredi, ultymyzdyń, elimizdiń kórkeıgen bolashaǵyna umtyldyrady.
Aıgúl AMANTAEVA,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Elızaveta IаROChKINA,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
QOSTANAI
