Soltústik Qazaqstan oblysy – elimizdiń Reseımen shektesken sýyq tústiginde ornalasqan topyraǵy qunarly, aq qaıyńy syńsyǵan, astyqty aımaq. Sońǵy jyldary óńir ekonomıkasy aıtarlyqtaı damý kórsetkishterine ıe. Atap aıtqanda, ústimizdegi jyldyń qańtar-shilde aılarynda oblystyń kásiporyndary 122427,8 mln teńgeniń ónimin óndiripti. Bul ótken 2016 jylǵy mezgildik kórsetkishten 5,2 paıyz joǵary. Sonyń ishinde tamaq ónimderi óndirisi 50672,3 mln teńgeniń, óńdeý ónerkásibiniń 27,3 paıyzyn qurap otyrǵan mashına jasaý salasy 22861,6 mln teńgeniń, rezeńke-plastmassa óndirisi 2571,7 mln teńgeniń ónimin shyǵaryp kósh bastap tur.
Aımaqty elektrmen jabdyqtaý, gaz, sý berý kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 5,8 paıyzǵa artsa, sýmen jabdyqtaý 7,3 paıyzǵa joǵarylap, negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııalar kólemi 78 041,7 mln teńgege jetken eken. Osynyń 41,5 paıyzy orman jáne balyq sharýashylyǵyna, 18,8 pa-ıyzy ónerkásip salasyna, 14,3 pa-ıyzy qosalqy qyzmet kórsetýge, 10,1 paıyzy jyljymaıtyn múlik operasııalaryna baǵyttalǵan.
Osynyń arqasynda óńirde shaǵyn jáne orta kásipkerlik kólemi ulǵaıǵan. Dál qazir bul sala boıynsha jumys istep jatqan sýbektiler sany 28 397 birlikti qurap otyr. Ústimizdegi jyly kásipkerlerdi qoldaý kartasy aıasynda jańadan segiz joba qolǵa alynyp, jańadan 151 jumys orny ashylady dep kútilýde.
Qolda bar málimetke júginsek, bıylǵy jyldyń alǵashqy jeti aıynda oblystyń syrtqy saýda aınalymy (ishki saýdany esepke almaǵanda) 95,9 mln AQSh dollaryn quraǵan. Onyń ishinde eksport – 54,1 mln AQSh dollaryna, ımport – 41,8 mln AQSh dollaryna jetken. Sóıtip, syrtqy saýda aınalymynyń saldosy 12,3 mln AQSh dollaryna ósip otyr. Eksport boıynsha negizgi áriptester – Aýǵanstan, О́zbekstan, Qytaı, Tájikstan, Latvııa respýblıkalary. Al ımporttyq ónimniń 38,8 paıyzy Qytaı eliniń úlesine tıesili bolsa, qalǵandary – Germanııa (8,2%), AQSh (5,4%), Ýkraına (5,4%), Polsha (5,3%), Kanada (4,2%) elderine tán.
О́ńirdiń aýyl sharýashylyǵyna keler bolsaq, bıylǵy qańtar-shilde aılary aralyǵynda jalpy ónimniń óndiris kólemi 81217,4 mln teńgeni qurapty. Sóıtip, naqty ındeksi kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 101,9 paıyzǵa artqan. Búgingi tańda maıly daqyldar alqaby 712 myń gektarǵa deıin ulǵaıtylyp, bul respýblıka boıynsha barlyq maıly daqyldar kóleminiń 30 paıyzyna teń kelip otyr. Burshaq daqyldarynyń da egis alqaby keńeıtilip, jasymyq jyldaǵydan 2,5 ese mol sebilgen.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy basshysynyń orynbasary Altynbek Abdollaevtyń málimetine qaraǵanda, oblys kóleminde júrgizilip otyrǵan «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq», «Yrys» baǵdarlamalarynyń qoldaýymen sharýalar 2509 bas iri qara, 1691 jylqy, 4087 qoı satyp alsa, 2011 jyldan bastap alys jáne jaqyn shet memleketterden 11 myńnan astam asyl tuqymdy sıyrlar – angýs, gereford, sımmental jáne lımýzın ákelingen. Nátıjesinde, asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtetin 40-qa jýyq reprodýktor qurylyp, óńirdiń sút óndirýshileri jyl saıyn shamamen 500 myń tonna sút daıyndaýda. Tipti, «Zenchenko ı K» kommandıttik seriktestigi men «Taıynsha-Astyq» JShS sııaqty iri sharýashylyqtar ár sıyrdan jylyna 8 myń lıtrge deıin sút saýatyn ozyq tehnologııany paıdalanýda.
Oblystyń áleýmettik qorǵaý salasynda da ózgerister bar. Osy jyldyń 1 tamyzyna deıin jańadan 9182 turaqty jumys orny ashylyp, 16882 jumyssyz adamǵa járdem kórsetilip, 2845 adam qoǵamdyq jumystarǵa tartylyp úlgergen. Sonymen qatar, 1295 azamatqa 32,1 mln teńge kóleminde ataýly áleýmettik kómek belgilengen.
Bilim salasyn damytýǵa 2017 jyly bıýdjetten 47,4 mlrd teńge bólinse, onyń 1946,8 mln teńgesi bilim nysandarynyń kúrdeli shyǵystaryna jumsalýda. Bunyń syrtynda oblystyq densaýlyq saqtaý salasy boıynsha bólingen qarjy 12 mlrd 729,5 mln teńgeni qurap otyr. Onyń 618,8 mln teńgesi salaǵa qatysty nysandarǵa kúrdeli jóndeý júrgizýge tıis bolsa, esepti kezeń josparyna sáıkes qarjynyń 316,6 mln teńgesi ıgerilipti.
Ústimizdegi jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda oblys aýmaǵynda jalpy aýmaǵy 58 966 sharshy metr turǵyn úı alaby paıdalanýǵa berilse, bul ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 132,1 paıyzdy qurap otyr.
28 tamyz kúni «Qazmedıa» ortalyǵynda jýrnalıstermen baspasóz máslıhatyn ótkizgen oblys basshysy Qumar Aqsaqalov aımaqtyń joǵarydaǵy jetistikterine toqtala otyryp, Petropavl qalasynda «Jas órken» atty shaǵyn aýdan salynyp jatqanyna, sondaı-aq, aldaǵy kúnderi 300 oryndyq konsert zaly, tórt qabattan turatyn Oqýshylar saraıy, ámbebap tennıs ortalyǵy qatarly zamanaýı ǵımarattar boı kóterip jatqanyn jetkizdi.
* * *
Mádenı kúnderdiń basty mańyzdylyǵy – elorda turǵyndary men qala qonaqtaryna aımaqtyń mádenıeti men ónerin tamashalatý. Bul rette soltústikqazaqstandyqtar tarapynan jurtshylyqqa uıalmaı kórsetýge turatyn dúnıeler bar eken. Basqasyn aıtpaǵanda, Aıyrtaý aýdany Nıkolskoe aýylynan ońtústik-shyǵysqa qaraı 1,5 shaqyrym jerden tabylyp, «Botaı mádenıeti» degen atpen ǵylymı aınalymǵa engen eneolıt dáýirine tán taıpalar qonysy, sondaı-aq, HVII ǵasyrda qazaq dalasyna Reseı yqpalynyń kúsheıýine qatysty júrgizilgen otarlaý saıasattyń bir jurnaǵy «Abylaıdyń aq úıi» qatarly tarıhı oryndar óńirdiń tólqujaty ispettes.
Qazirgi tańda oblys aýmaǵynda: 603 mádenıet nysandary men muraǵat mekemeleri jumys istep tursa, olardyń ishinde – 255 klýb, 320 kitaphana, 12 murajaı, 15 muraǵat, 3 teatr, fılarmonııa jáne kınobeıneqordy saqtap-paıdalaný ortalyǵy, sonymen qatar, 32 vedomstvolyq mádenı kásiporyn qyzmet etýde. Jyl basynan beri joǵarydaǵy mekemelerde 13 000 mádenı shara ótkizilgen. Bıylǵy jyly jol kartasy baǵdarlamasyna sáıkes jańadan 36 mádenı nysandy ashý josparlanyp otyr.
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, oblystaǵy 12 mýzeıdiń 3-eýi Petropavl qalasynda bolsa, qalǵan 9-y aýdandyq mýzeıler esebinde. Aǵymdaǵy jyly bul mekemelerde 1006 ekskýrsııa jáne 123 kórme uıymdastyrylyp, oǵan 85 961 adam qatysqan.
Osy oraıda, elordanyń ońtústik-batys shetinde ornalasqan «Etnoaýyl» keshendi aýyl-qalashyǵynda soltústikqazaqstandyqtar oblystyq tarıhı-ólketaný murajaı qorynda saqtalǵan tarıhı jádigerlerdi ákelip kórme uıymdastyrdy. Munda 90-ǵa jýyq qundy eksponat qoıylypty. Atap aıtar bolsaq, Sibirdiń taıynshadaı sur qasqyrynyń terisinen jasalǵan ishik, bıiktigi jarty qulash saptama etik, jarǵaǵy men balaǵy kestelengen teri shalbar, HVI ǵasyrdyń murasy – aıbalta, HVII ǵasyrdyń jádigeri – jıegine altyndy arab jazýymen Quran aıattary bádizdelgen dýlyǵany kórip kózaıym boldyq. Osyndaǵy dýlyǵanyń bir shetinde «Muhammed paıǵambar árdaıym senimen Ahmet Jaqypuly» degen jazý jazylypty. Bul jádigerlerdi «kim tapsyrdy, qaıdan tabyldy», ol týraly bir aýyz sóz joq. Sonymen qatar, kórme sóresinen 100 jyl buryn bútin qaraǵaıdy tutastaı shaýyp jasap, ári syrtyna beldemshe oımysh órnekter salǵan eski dombyra men kónterili kóne qobyzdy kórdik. Jergilikti sýretshiler Býrgaev pen Abdrafıkovtiń kartınalary, aqjarlyq sheber Jandos Mádıǵajynyń qolynan shyqqan jetigen, adyrna, shańqobyz sııaqty ulttyq aspaptar da kórme sánine mán qosyp turdy.
Jalpy, Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynan 599 tarıhı jáne mádenı eskertkishter tirkelse, onyń 8-i respýblıkalyq mańyzǵa, 591-i jergilikti (437-si arheologııa, 162-si sáýlet eskertkishteri) mártebege ıe. Aımaqta Elbasynyń Rýhanı jańǵyrýǵa arnalǵan maqalasy negizinde «Qasıetti Qazaqstan» jobasy boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Búgingi tańda oblys aýmaǵynda oryn tepken 12 nysan «qasıettilik» tizimine ilinse, «Botaı qonysy», «Abylaı han rezıdensııasy», «Qarasaı men Aǵyntaı batyrlar» memorıaldyq keshen nysandary respýblıkalyq dárejeli dárgeıge alynǵan.
* * *
Atalmysh aımaqtyń basqa óńirlerge qaraǵanda, taǵy bir ereksheligi, munda ótken tarıhymyzǵa qatysty muraǵattyq qujattamalar kóp saqtalǵan. Buǵan sebep, oblys ortalyǵy Petropavl qalasynyń irgesi 1752 jyly Esil boıyna áskerı bekinis retinde qalanyp, óńirde reseılik keńse tártibi erterek qalyptasqandyqtan bolar, munda tarıhı derektemelerdiń jınaq qory saqtalǵan birden-bir óńir.
Mádenı kúnder aıasynda oblystyq Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy memlekettik arhıv mekemesiniń muryndyq bolýymen elordada ornalasqan Ulttyq arhıv ǵımaratynda «Qazaqstannyń jańa tarıhı belesi» atty qujattamalyq kórme uıymdastyryldy.
Kórme taqyryptyq turǵydan: «Prezıdent Soltústik Qazaqstanda», «Táýelsizdik týyn kótergen Abylaı», «Petropavl qalasynyń tarıhı sáýlet eskertkishteri», «Soltústikqazaqstandyq tulǵalar galereıasy», «Oblystyń kıeli jerleri», «Latyn ǵarpimen jazylǵan muraǵat qujattary» atty mazmundyq bólimderge bólinip, kórermender úshin barlyǵy 200-den astam muraǵattyq qujat jıyntyǵy sórege qoıyldy.
Osyndaǵy «Kıeli jerler» bólimine – oblystyq meshit jáne áýlıe Petr men Pavel shirkeýi, aýdandarda ornalasqan Maǵjan Jumabaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ivan Shýhov mýzeıleri, Baıqara eskertkishi, Qulsary batyr men Qojabergen jyraý mazarlary, Ýálıhanovtar qonysy qatarly nysandar ense, «Soltústikqazaqstandyq tulǵalar galereıasyn» – ataqty ordabasy Qojabergen jyraý, Shal aqyn, Shoqan Ýálıhanov, Úkili Ybyraı, Maǵjan Jumabaev, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Evneı Bóketov, Kákimbek Salyqov, Safýan Shaımerdenov, Gerold Belger, Báıken Áshimov, Maqtaı Saǵdıev, Ermek Serkebaev jáne ǵaryshkerler Vladımır Shatalov pen Aleksandr Vıktorenko tolyqtyryp tur.
Odan keıin «Latyn ǵarpimen jazylǵan muraǵat qujattary» bóliminde 1800-1900 jyldary aralyǵynda arab, orys tilderinde jazylǵan tarıhı metrıkalyq qujattar ornalasypty. Solardyń arasynda kózge jyly ushyraǵan dúnıe – «Maǵjannyń qoljazbasy». Muraǵat qyzmetkeri Mereke Baımuqanovtyń aıtýyna qaraǵanda, aqyn 1922-1923 jyldary Aqmola gýbernııasynyń keıbir ýezderin jaılaǵan ashtyqqa baılanysty qurylǵan tótenshe komıssııa tóraǵasynyń orynbasary bolǵan. Ol kisi jumys babymen asharshylyq jaılaǵan aýdandardy aralap kelip, kórgen-bilgenin komıssııaǵa óz qolymen jazyp ótkizgen. Bul sol qoljazba eken.
Qatardaǵy kórermen retinde bizdi aıryqsha qyzyqtyrǵan dúnıe – «Táýelsizdik týyn kótergen Abylaı» bólimine qoıylǵan qujattar. Oblystyq muraǵat dırektory Sáýle Málikova bergen málimetke júginsek, muraǵat qyzmetkerleri 2004 jáne 2008 jyldary qaladaǵy «Abylaıdyń aq úıine» qatysty qujattyq dálel izdep kórshi eldiń arhıvine baryp, ondaǵy Reseı memlekettik kóne qujattar muraǵaty men Reseı ımperııasynyń syrtqy saıasat muraǵaty qorynan kóptegen derek tapqan. Atap aıtqanda, Petropavl bekinisine Abylaı han rezıdensııasyn salý týraly 1765 jyly ımperator qol qoıǵan sheshimnen bastap, general-maıor Habýlovtyń Abylaı hannyń ólimi týraly haty, «Abylaı rezıdensııasynyń jospary» týraly general I.Shprıngerdiń raporty, patsha II Ekaterınanyń Abylaıdy Orta júzdiń hany etip bekitken patenti tárizdi t.b. kóptegen tarıhı qujattardy kórip, bir marqaıyp qaldyq.
* * *
Soltústikqazaqstandyqtar mádenı kúnder aıasyna syıǵyzyp «Etnoaýyl» ulttyq kesheninde arnaıy jabdyqtalǵan kıiz úılerde qolóner sheberleriniń kórme-jármeńkesin ótkizdi. Atalmysh sharany uıymdastyrýshylardyń biri Jibek Júzenovanyń aıtýyna qaraǵanda, aq qaıyńdy eldiń sheberleri qala turǵyndary men qonaqtaryna qazaq halqynyń baı tarıhy men mádenıetin, óneri men salt-dástúrin tanystyrady. Bul iske 11 qolóner sheberi tartylyp otyr eken. Bular tek oblystyq deńgeıdegi sheberler emes, respýblıkalyq, halyqaralyq kórmelerge qatysyp tájirıbe jınaǵan adamdar.
Bulardyń arasynda on saýsaǵynan óner tamǵan Olga Ermaktyń asyl tastardan jasaǵan sýtýaj áshekeıleri, sheber Álııa Beldenova óz qolymen jasap ákelgen 50-den astam ulttyq stıldegi ınterer qýyrshaqtary, Elena jáne Borıs Kozlovtardyń aq qaıyńnyń qabyǵynan qaptap jasaǵan kádesyı buıymdary, tiginshi Qaǵıra Dáýenovanyń týyndylary – tórkórpe, dastarqan, qyz jasaýyna arnalǵan toqyma kóılekter, Svetlana Holopovanyń feltıng tehnıkasyn qoldanyp kıizden jasaǵan peızaj, natıýrmort kompozısııasy, Aıdarbek jáne Bolatbek Qaldyrovtardyń aǵashtan jasaǵan abstrakti týyndylary men Qanat Aıdarhanovtyń kórkem kádesyılary, temirden túıin túıgen Dmıtrıı Napadovtyń metaldan dánekerlegen sándik pannolary men raýshan gúlderi ádemiligimen kóz tartsa, qysh quıýdyń mamany Vadım Volftyń sheberlik sabaǵyna kýá bolýshylardyń qarasy da mol boldy.
* * *
Oblys kúnderi barysynda ótkizilgen kelesi bir mańyzdy oqıǵa – óńirdiń ónerin nasıhattaý isi. Osy oraıda, oblystyq qýyrshaq teatry «Belaıa doch stepeı», N.Pogodın atyndaǵy oblystyq orys drama teatry «Noch pered Rojdestvom», S.Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatrynyń ártisteri «Revızor» spektaklderin elorda tórinde pash etti.
Onyń syrtynda «Álqıssa» folklorlyq-etnografııalyq toby, «Týǵan jer» halyq bı ansambli, «Balqadısha» vokaldyq toby, «Aınar», «Samǵaý», «Álem», «Kýrs» estradalyq ujymy, Segiz seri atyndaǵy qazaq halyq aspaptary orkestri qatarly óner oshaqtary «Etnoaýyl» aýmaǵynda ornalasqan dala teatrynda astanalyqtar men qala meımandaryna óz ónerlerin usyndy.
Mádenı kúnderdiń túıini retinde – 27 tamyz kúni soltústikqazaqstandyqtar EKSPO-2017 kórme kesheniniń amfıteatrynda «Qyzyljar eli» atty gala-konsertin kópshilikke tamashalatty. Oǵan oblys, respýblıkaǵa tanymal óner qaıratkerleri hám oblys týmalary – «Astana Opera» teatrynyń ártisi Gúlsara Jazıtova, Astana qalasy memlekettik akademııalyq fılarmonııasynyń ánshisi Ermek Birimjanov, tanymal solıster Birjan Esjanov, Muhıt Ahmetov, Nadejda Kosygına, Lıýbov Fashýddınova, «Shabyt» halyqaralyq konkýrsynyń dıplomanty, opera ánshisi Ramzat Balakıshıev, Prezıdent orkestriniń ánshileri Aızat Qarabekova, Dıana Taımysheva, Dınara Taýysheva atsalysty.
Sondaı-aq, oblys sportshylary «Qazanat» atshabarynda ulttyq sport túrleri – aýdaryspaq, teńge ilý, qyz qýý, tazy jarystyrý, asyq atý, toǵyzqumalaqtan kórsetilimder uıymdastyryp, qazaq kúresinen «Qyzyljar batyry» atty ashyq týrnır ótkizdi.
Beken Qaıratuly,
Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
