Qazaqta «Tórińnen qart ketpesin», «Aq saqaldy ata bol, aq samaıly áje bol» deıtin aq batalar bar. Jasy úlkenge qurmet etken, qartyn syılaǵan, jetimin jebegen, jesirin jylatpaǵan halyqpyz. Urpaq – ózin ómirge keltirgen, tirshiligine nár bergen ata-ananyń aldynda máńgilik qaryzdar. Ananyń aq sútin, ákeniń aq tilegin aqtaý óz bolashaǵyńa jarqyn jol jasaý degen sóz.
Ata-anaǵa ne isteseń, aldyńnan sol shyǵady. Atańa istegendi botań saǵan isteıdi. Pende ómir boıy jas bolyp turmaıdy. Búgin jas, erteń qartsyń. Sen ata-anańdy qalaı syılasań, seniń balalaryń da seni qartaıǵanda solaı syılap, solaı baǵyp-qaǵatyn bolady.
Orys jazýshysy Lev Tolstoıdyń «Qart pen nemere» atty mysal áńgimesinde mynadaı bir shaǵyn oqıǵa baıandalady:
«Bir úıde tórt adam. Ata, bala, kelin, nemere. Kári kisi tárelkeni syndyryp alady dep, kelini atasyna tamaqty temir tabaqpen beredi. Bir kúni shaldyń nemeresi aǵash jonypty. Áke-sheshesi:
– Balam, ne istep otyrsyń? – dep suraıdy.
– Erteń sender qartaıyp, atam sııaqty bolǵanda tamaq ishetin aǵash astaý jasap otyrmyn», – depti balasy.
«Ákesin syılamaǵandy, balasy syılamaıdy», degen sóz tegin aıtylmaǵan. Ata-anaǵa qatygezdik jasaǵan adam dúnıedegi eń kúnási kóp, adamdyq ardan bezgen jan bolyp sanalady. Qazaq halqynda ondaı pendeler qatań jazaǵa, qatty qarǵysqa ushyraǵan.
«Ananyń kóńili – balada, balanyń kóńili – dalada» demekshi, búgingi qazaq qoǵamynda óz ultynyń baǵaly asyldaryn umytyp, bezbúırektikke bet buratyn perzentter de joq emes. Anda-munda aqparatta bir jarq etetin «qarttar úıin», «jetimder úıin» kórgende júregiń qan jylaıdy. Tipti, keıbireýlerdiń jalǵyz basty ákesin nemese anasyn bólek úı alyp berip, aıyryp baǵyp otyrǵanyn da kózimiz kórdi. Nemeresiniń mańdaıyn ıiskeýge zar bolyp, jalǵyz basy sopaıyp qalǵan onyń kúni de tozaqtan kem emes. Dúnıege bala ákelip, ony azappen ósirip, endi sonyń qyzyǵyn, qyzmetin kóre almaı tirideı sýynyp, qaıyrylmaı ketken balasyn ańsaı-ańsaı, dúnıeden ótken kári áke-sheshe qaıǵysynan artyq qaıǵy bar ma?! О́ziniń perzenttik boryshynan bas tartyp, ata-anasyn jerge qaratyp, kókirekterin qars aıyrǵandar eki dúnıede de jaqsylyq tappaıdy. Abaıdyń: «Balanyń jaqsysy – qyzyq, jamany – kúıik» degeni de sondaıǵa qaratylsa kerek.
Demek, balanyń osyndaı qatygez bolýyna ne sebep? degen saýal týady. Onyń jaýaby da ońaı. Ol júrektegi ıman men ulttyq tárbıeniń kemdigi. «Ne ekseń, sony orasyń» deıtin halyq sózi soǵan qaratylǵan.
Olaı bolsa, kez kelgen qazaq shańyraǵynyń ulaǵatty ul, ınabatty qyz tárbıelep otyrǵan árbir ata-anasy eń áýeli óziniń aldyndaǵy jany jaqyndaryn erekshe qurmetteýi, olardy renjitpeýi kerek. О́mirdegi tárbıeń – óz ómirińniń aınasy. О́lgende ókirip-baqyryp jylap, qabiriniń basyna altynnan aı, kúmisten kún ornatýdyń bir tıyndyq quny joq. Baltanyń sabyndaı qysqa ǵumyrda, tez sónetin jaryq jalǵanda syılastyq, baýyrmaldyq qana júrekke shýaq, ómirge sán beredi.
Atańa opaly bolsań – botańa qadirli bolasyń.
Jádı ShÁKENULY
