Qazaqstan – astyq derjavasy

Álemdegi eń mol astyq eksporttaýshy bes eldiń qatarynan kórinip otyrǵan elimiz táýelsizdiktiń jıyrmasynshy jylynda rekordtyq ónimge qol jetkizdi. Bul – qaryshty damyǵan el ekonomıkasynyń kezekti jeńisi El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda Tabıǵat-ana el halqyna úlken syı jasady. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalaryna kelip túsken málimetter boıynsha elimizde 14 qazan kúni egistik alqaptardyń 95,7 paıyzy jınalyp, odan býnkerlik salmaq boıynsha 26,7 mıllıon tonna astyq alynǵan. Bul táýelsizdik jyldarynan bergi rekordtyq kórsetkish. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi óziniń sońǵy habarlamalary boıynsha taza salmaqpen alǵanda 22 mıllıon tonna astyq jınalady dep saqtyqpen boljam jasaǵanyna qaramastan, bıylǵy jyldy erekshe astyqty jyl dep aıtýǵa bolady. Munda, árıne, dıqandarymyzdyń mańdaı terimen qatar, elimizdiń eginshilik salasynda qolǵa alynǵan reformalyq sharalardyń mańyzy zor. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynan memlekettiń naq osy astyq óndirisin zaman talabyna saı uıymdastyrý isin qolǵa alýy óz nátıjesin berdi. Qazaqstan qazirgi kúni álem boıynsha eń mol astyq eksporttaýshy 5 eldiń qatarynan boı kórsetip otyrsa, un eksporty jóninen birneshe jyl boıyna birinshi orynda keledi. Astyq pen un eksportynyń geografııasy da ulǵaıa túsýde. Ony dúnıe júziniń 40-qa jýyq eli tutynady. Sóıtip, elimizdiń sapaly astyǵy qazirdiń ózinde álem tanyǵan ónim retinde el brendine aınalyp otyr. Derek pen dáıek Respýblıkamyz boıynsha aýylsharýashylyq jerleri­niń jalpy aýdany 222,6 mıllıon gektardy qurasa, munyń 24 mıllıon gektaryn egistik alqaptar alyp ja­tyr. Qalǵany shabyndyq (5 mıllıon gektar), jaıy­lym­dyq (189 mıllıon gektar) jerler. Qazirgi kúni osy jerlerdiń shamamen alǵanda 90 mıllıon gektarǵa jýyǵy paı­da­lanylýda. *** Memleket elimizde aýyl sharýashylyǵy salasyn­da  reformalyq sharalar bastalǵan tusta birinshi kezekte astyq óndirisin damytýǵa erekshe mán berdi. «Astyq týraly» Zań qabyldanyp, ony memlekettik qoldaý sharalary júıeli jolǵa tústi. Astyq óndirisin damytý, elimizdiń osy saladaǵy qaýipsizdigin qamtamasyz etý, astyq­tyń memlekettik qoryn jasaqtap, sharýalardyń qolyndaǵy artyq astyqty satyp alý jáne ony eksportqa shyǵarý isin júıeli uıymdastyrý úshin 1995 jyly Úkimettiń osy saladaǵy basty operatory bolyp tabylatyn «Azyq-túlik kelisim-shart kor­pora­sııa­sy» aksıonerlik qoǵamy qurylǵan bolatyn. Korporasııa sonymen qatar, kók­tem­gi egis kezinde sharýalarǵa bolashaq ónim esebinen jeńildikti nesıeler berý júıesin de iske qosyp, kóktemgi egis, kúzgi jıyn-terin naýqan­daryn júrgizý isin qarjylandyrý máselesinde de ózindik úles qosyp keledi. Ústimizdegi jyly ǵana osy maqsatqa 78 mıllıard teńge bıýdjet qarajaty bólindi. *** Elimizde astyq eksportyn damytý maqsatynda bir­qatar serpindi jobalar júzege asty jáne júzege asý ústinde. Solardyń qatarynda Iran Islam Respýblıkasynyń Ámirabad qalasyndaǵy port aý­ma­ǵynda salynǵan elimizdiń astyq termınalyn aıtýǵa bo­la­dy. Bul termınal jylyna 500-700 myń tonnaǵa deıingi astyqty qabyldap jáne ótkizip otyrady. So­nymen qatar, dál osyndaı astyq ter­mınaly Qytaı­men shekaradaǵy Dostyq-Alashańqaı stansasy aýmaǵynda da salyný ústinde. Ol jylyna 500 myń tonnadan 1 mıllıon tonnaǵa deıin astyq eksporttaýǵa járdemdesedi. Qazirgi kúni elimizde astyqty tereńdetip óńdeý máselesin jolǵa qoıý úshin Soltústik Qazaqstan oblysynda osy maqsattaǵy zaýyt pen bıootyn óndirisi zaýytynyń qurylystary qolǵa alyndy. *** Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­giniń ústimizdegi jyldyń 11 qań­taryndaǵy málimeti boıynsha, elimizde 115,2 myń traktor, 47,1 myń kombaın, 15,1 myń orý máshınesi, 91,6 myń tuqymsepkish pen basqa da aýylsharýashylyq tehnı­kalary bar. Sharýalardy tıisti tehnıkalarmen jeńildikti negizde memleket kómegi arqyly qamtamasyz etý maqsatynda 1999 jyly elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aıasynda «QazAgroQarjy» aksıonerlik qoǵamy qurylǵan bolatyn. Onyń qyzmetin paıdalanýshylar sany 2000 jylǵy 61 qaryz alýshydan 2010 jyly 3 128 qaryz alýshyǵa deıin, ıaǵnı osy jyldar aralyǵynda 48,1 ese ósti. Bul qurylym qazirgi kúni elimiz­diń orta jáne iri sharýa­shylyqtary­nyń 43,8 paıyzyn, iri aýylsharýa­shy­lyq kásiporyndarynyń 21,8 paıy­zyn óz qyzmetimen qamtyp otyr. Olarmen jasasqan kelisim-sharttardyń jalpy sany 2000 jylǵy 68 birlikten 2010 jyly 6051 birlikke deıin, ıaǵnı 88,9 ese ósti. Munyń ózi memlekettik mun­daı qoldaý túri eginshilik, astyq óndiri­sinde óte paıdaly bolǵandyǵyn kórsetedi. *** Halyqaralyq sarapshylardyń bol­jaýynsha, aldymyzdaǵy 10 jylda sala boıynsha kóshbasshy bolyp taby­la­tyn AQSh-ta astyq óndirisiniń kólemi men onyń eksporty sál ǵana ósetin bolsa, Reseı, Ýkraına jáne Qazaq­standa bul kórsetkish 50 paıyzǵa deıin ulǵaıyp, jylyna 50 mıllıon tonnany quraıtyn bolady. Sóıtip, AQSh óziniń kóshbasshylyǵyn osy úsh elge berýge májbúr bolady. Sarapshylar Qazaqstandaǵy astyq óndirisiniń damýynan erekshe úmit kútip otyr. Olardyń bolja­myn­sha, munda astyq eksportynyń kólemin 2005-2010 jyldardaǵy kór­setkishpen salystyrǵanda, aldaǵy 10 jylda eki ese arttyrýdyń múm­kindikteri bar.   Sóz ben istiń birligi Bıylǵy aýa raıy dıqan qaýymyn erkelete qoıǵan joq. Kóktem, jaz aılary ylǵaldy kelip, dándi daqyl­dardyń pisýin edáýir kesheýildetti. Kúzgi oraq asa bir kúrdeli jaǵdaıda júrdi. Soǵan qaramastan, Qyzyljar óńiriniń dıqandary buryn-sońdy bolmaǵan astyq ósirip, qambaǵa 8 mıllıon tonnadan astam dán quıdy. Gektar berekeliligi 20 sentnerden aı­naldy. Táýelsizdigimizdiń mereıli merekesi qarsańynda jınalǵan rekord­ty astyq agrarlyq salaǵa jasalyp otyrǵan memleket qamqorlyǵynyń ná­tıjesi ekeni eshqandaı kúmán tý­ǵyz­baıdy. Zor qarjylyq demeýdiń arqasynda tolaǵaı tabystardyń, jo­­ǵary jetistikterdiń irgetasy qa­la­­nyp, nysanaly jumystar arqaýyna aınalyp otyr. Eńseli bıiktikterdi baǵyndyrýdaǵy agrofırma qurylym­darynyń tájirıbesi de aýyz tol­tyryp aıtarlyqtaı. Jekelegen seriktestikter boıynsha gektar berekeliligi 30-35 sentnerge jetip, juldyzdary jarqy­raı jandy. Er eńbeginiń elenip, zor qurmetke bólenýi osy jyl­dyń ǵana enshisi desek, qatelesemiz. Keń-baıtaq teriskeı ólkesin dúbirli eńbekke bólep, astyqtan taý tur­ǵyz­ǵan qajyr-qaırat, jankeshti jumys betburysty belesterge bastap, báse­kege tótep bere alaty­ny­myzdy anyq baıqatty. Elbasy erekshe nazar aýdaryp otyrǵan agroónerkásip kesheni órkendeýdiń jańa satysyna kóterilip, qulashyn keńge jaıdy. Keshendi baǵdarlamalar men ozyq joba­lardy júzege asyrýdyń nátıjesinde 3,9 mıllıon gektar alqaptyń eginin destelep, bastyrýǵa 10 myńǵa jýyq joǵary ónimdi tehnıkalar atsalysty. Salany ıntensıvtendirý maq­satyn­da tehnıkalyq jaraqtandyrý jal­ǵasyn taýyp keledi. Byltyrdyń ózinde ǵana aýylsharýashylyq qu­rylymdary 8,5 mıllıard teńgeniń osy zamanǵy tehnıkalaryn satyp aldy. Elimiz boıynsha astyq ón­dirisiniń 25-28 paıyzdyq úlesin quraıtyn ólkede sońǵy jyldary dándi daqyldar alqaby 19 paıyzǵa ulǵaıdy. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev egin oraǵy qarsańynda oblysymyzǵa jumys saparymen kelgende rekordty astyq jınalatynyna úlken senim bildirgen bolatyn. Mine, agrarlyq sala qyzmetkerleri Elba­syna bergen sertterinde turyp, merekeli jyldy molshylyq joryǵyna ulastyrdy. Astyqty eksportqa shy­ǵa­ratyn 5 eldiń qatarynda bolý mindetin qoıǵan Prezıdenttiń tapsyr­ma­syna oraı naqty ispen, qajyrly eńbekpen jaýap berdi. Qyzyljar óńiriniń qadamy qaryshty bola bererine búgingi tolaıym tabystar kýá. Dımash TALASBAEV, Soltústik Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary. Soltústik Qazaqstan oblysy.  

Ryzdyqtyń ystyq demi

Dıqan qaýym ár jyldy jaqsy nıet, tátti úmittermen bastaıdy. Al, bıylǵy merekeli jyldyń berekesin bıiktetý barshamyzdyń ulyq mura­ty­myz sa­nalǵany anyq. Bar múmkin­shilik, oı-talaptarymyz, tehnologııa­lyq jetistikterimiz darhan dalanyń­ tynysyn keńitýge jumsaldy. Egis­tiktiń (165 myń gektar) 95 paıyzy yl­ǵal únemdeý tehnologııasymen óń­delgeni, jyl ereksheligine qatysty saýatty kózqarastyń qaıtarymynan dáıek beredi. Sońǵy jyldary satyp alynǵan joǵary ónimdiliktegi 40 dán sebý kesheniniń, 80 kombaınnyń alqap tósin­de erkin qalqyǵan kórinisi esh­qashan umytylmaıtyn áserge bóleıdi. Dıqan qaýym ár tańdy kúlip qarsy alyp, altyn masaqtyń ánine uıyǵanyn seziný de ǵanıbet. Darhan dalanyń meıir-sha­paǵaty da molynan tógildi. Aýda­nymyz byltyrǵy kórsetkishten 6 sentnerge asyp túsip, gektar túsimdiligin 15 sentnerden aınaldyryp otyr. Sońǵy aı­nalymdardyń berer baılyǵyn eseptemegende, qazirdiń ózinde 200 myń tonnadan astam astyq bastyryldy. Ortaq rekordymyzǵa bilikti basshylar I.Jan­ǵorazov, A.Gýsev, S.Kalını­chen­konyń jetekshiligindegi sharýa­shy­lyqtar aıryqsha úles qosty. Qambasy saıly, kóńili jaıly ar­sha­lylyqtar kelesi jyldyń qam-qare­ketine qulshyna kirisip ketti. Mehanı­zator­larymyz jospardaǵy 47,8 myń parly alqaptyń 17,2 myń gektaryn besinshi izben óńdep úlger­di. Jappaı súdiger jyrtylýda. Bul molshylyq darııasyndaǵy yryzdyq arnasynyń tolassyz keńı túsetinin aıǵaqtaıdy. Ermek MARJYQBAEV,  Arshaly aýdanynyń ákimi. Aqmola oblysy.   Merekeli jylǵy bereke Bizdiń sharýashylyq bitik shyqqan egindi jaýyn-shashynǵa uryndyrmaı, alqapqa dán qaldyrmaı, qambaǵa quıyp aldy. Gektarynan 25-27 sentnerge deıin altyn astyq jınadyq. Bul – Qostanaı oblysynyń ońtústik aýdandary úshin tipti, buryn-sońdy bitpegen astyq! Mundaı kól-kósir baı­lyq aldymen Tabıǵat-ananyń jo­mart­tyǵy desek, sonymen qatar, Ar­qa­­lyq óńiri dıqandarynyń sońǵy jyl­­dary qolǵa alǵan tehnologııa­sy­nyń da zor jemisi ekeni ras. Bizdiń sharýashylyqtyń egin alqaby qazir 40 myń gektarǵa jetti. Osy alqapty biz eń tómengi nemese ózimiz ataıtyn mınımaldy tehnologııamen óńdeımiz. Bul tásil oblysy­myz­daǵy astyq óndirisiniń ańyzyna aı­nal­ǵan Valentın Ivanovıch Dvýrechenskıı nasıhattap júrgen nóldik nemese ylǵal saqtaý tehnologııasyna ja­qyn. Jerdi qanshalyqty óńdese, kútse, oǵan ǵylym jetistikteri men ozyq tehnologııany paıdalansa, dıqan mańdaı teri esh bolmaıtynyn kórsetti. Keńes odaǵy kezinde de mol astyq alyn­ǵan jyldar boldy, biraq ol egis alqabynyń kólemi esebinen júzege asa­tyn. Jerdi aıamaı jyrtatyn edik. Al qazir egis alqabyn kóbeıtpeı, az kólem­nen mol astyq alý múmkin boldy. Táýelsizdik alǵan jıyrma jyldyń ishinde bizder, dıqandar qaýymy aýyl sharýashylyǵynyń keremet alǵa basýy­­nyń kýási bolyp otyrmyz. Bu­ryn Amerıka, Kanada sııaqty muhıttyń arǵy betindegi alpaýyt elderdiń egin sharýa­­shylyǵynan tipti habarymyz bolmaı­tyn edi. Al qazir sol elderdiń «KEIS» sııaqty qýatty kombaındary astyq alqabymyzda júıtkip júr. Men bas­qaratyn «Alıbı-Senim» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde sheteldik ónimdiligi joǵary 35 kombaın astyq jınady. Kombaınshylar kabına ishinde aq jeıde, djınsy shalbarmen otyrady. Osydan jıyrma jyl buryn mundaı ozyq tehnologııa, ozyq tehnıka túsimiz­ge de kirmegen edi. Mine, erkin eldiń eńbek alańy da ozyq ózge eldermen taı jarystyrar shamaǵa jetti. Qostanaı oblysynyń ońtústik aý­da­ndarynda óndirilgen astyqtyń ta­ǵy bir ereksheligi – onyń qamyr­ly­ly­ǵy joǵary. Mundaı astyq na­ryq­ta da ótimdi ári baǵasy da ustamdy. О́ıt­keni, biz óndirgen as­tyq­tan tarty­la­tyn unnyń da sapa­sy joǵary bolady. Arqalyq óńirin­de bıylǵy astyqtyń gektar aına­ly­my orta eseppen 17 sentnerden asyp jyǵyldy. Qambaǵa 400 myń tonnanyń syrtynda altyn astyq quıyldy. Bul – ótken jylǵy astyq­tan úsh ese kóp. Oblystyń sol­tús­tik aýdandaryndaǵydaı qara topy­raqty emes, shóleıtti óńirde mundaı kórsetkish buryn-sońdy bolmaǵan! Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyn atap ótetin merekeli jyly altyn astyq elge osylaı bereke ákeldi. О́n­dirisimen qatar, aýyl sharýa­shy­lyǵy da damyp kele jatqan Qazaq­standy dı­qandar qaýymy, bizder nany mol el jasaı­myz. Al molshylyq bola­shaq­qa degen senimdi arttyrady. Ivan POPOVICh, «Alıbı-Senim» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory. Qostanaı oblysy.

Betterdi daıyndaǵan Suńǵat ÁLIPBAI.