Shirkin, qazaqtyń kelinderi-aı!

«Kelin» degende kóz aldyńa júzinen nury tóg­il­gen, izetti de ınabatty, ón boıynan kishilik pen meıirimdilik esip turatyn, talshybyqtaı ma­ıys­qan súıkimdi jan elesteıdi. Ejelden, sona-a -aý yqy­lym zamannan jańa tabaldyryqty ımene attaǵan sátinen-aq jas kelin sol otbasy músheleri­niń jú­rek­terine shyraq jaǵyp, ómir­leriniń kókjıegin ke­ńeı­tetin-di. Qııaldaryna qanat bitirip, úıdiń qýys-qýysynyń bárin qýanyshqa tolty­ra­dy. «Jańa túsken kelinniń aıaǵymen» osylaı ár shańy­raq­qa qut-bereke enetin edi. Baıqap qarasań, qazir de solaı. Jasyryp qaıtemiz, biraq biz boıymyzǵa keńes­tik tárbıeni mol sińiremiz dep, osy úrdisimiz­den jań­y­lyp qala jazdadyq. Qazir, jańadan túsken kelinniń ertesine úlken adamdarǵa izet kórsetip, móldirep oty­ryp shaı quıyp beretini bizdiń Balqash aý­danynda sırek. Qandastarynyń óz ana tilinen jeringendeı orys tiline kóbirek kóńil bólip ketkenin baıqaǵan, kózi tiri­sin­de-aq aty ańyzǵa aınalyp, halyqtyń ózi batyr ataǵyn be­rip qoıǵan, júz jylda bir týar ardaqty ata­myz Baýyr­­­­jan Momyshuly kezinde: «Qazaqtyń tamy­ry aýyl­­da jatyr, búginde búkil Qazaqstandy qazaq etip otyr­ǵan ońtústik oblys­tary­nyń qazaqtary» dep, batyl aıtqan edi. Halyq qaharmany aıtqan pikirge bul kúnde eshkim talasa almaı­dy. Qazaqy qasıettiń qaı­maǵy bu­zylmaǵan óńir ońtústik ekenin jurttyń bári de biledi. Jaqynda, Balqash aý­da­­ny­nyń burynǵy ákimi Erǵazy Qoshan­bekov kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri D.A. Qo­naev­tyń qaıtqan kúnine oraı quran baǵysh­ta­typ, otbasy atynan aýyzashar berdi. Osy aýyzashar dastarqany ústinde tirisin­de-aq halyq­tyń aq bata­syna ıe bolǵan atamyzdyń kózin kórgen, ol kisige óz qolynan shaı quıyp bergen bir qurmetti apamyz: «Qonaev atamyzǵa Shymkenttiń kelinderinshe ıilip otyryp talaı ret shaı quıyp berdim, – dep aıtyp qaldy. Jáı kún­deri ondaı sóz arasynda aıtyla salatyn tirkesterge asa mán ber­meısiń ǵoı. Biraq osy bir aýyz sóz maǵan úlken oı saldy. Maqalany jazýyma da túrtki bolǵan osy bir aýyz sóz. Bálkim, apamyz: «Qazir men de qartaıyp qal­dym, ol kezde jas edim. Ádemiligim, kórkemdigim Shym­kent­tiń kelinderinen bir de kem emes bolatyn degendi aıtqysy kelgen bolar. Degenmen jáne eń bas­tysy, apamyz danagóı qartqa óz qoly­men shaı quıyp bergenin maqtanyshpen aıtty. Jaqsy ónege alǵan barsha qazaqtyń kelinderi ata-babamyzdan qalǵan salt boıynsha shaıdy úlkender aldynda ıilip, maıysyp otyryp quıady. Bul syılaǵany, qurmet kórsetkeni. Jańa túsken kelinniń shaıyn ishý – qýanyshqa ortaq­tasýdyń, ony maqul kórýdiń, aýyzbirli­gimizdi dáleldeýdiń bir túri. Ol – ǵasyrlardy kókteı ótip, sona-aý ejelden, ata-babamyzben birge jasap kele jatqan dástúrimiz. Buryndary da, qazir de búkil qazaqtyń kelinderi, toı ótkennen keıin ertesine júzinen nury tógilip otyryp, shaı quıyp beredi. Ol kelin úshin úlken syn. Syn bolǵanda qandaı?! Osy alǵashqy synaqtan sú­rin­­­beı ótse, búkil aýyl qarttarynyń aq batasyn ala­dy. Kósegesi kógergenin oılaǵan kelin shaı quıýǵa bar ónerin salady. Shaıdy to­byl­ǵy kúreń etip quıyp, dastarqan basynda-aq jaqsy tárbıe alǵanyn, ónegeli otbasynan shyqqanyn pash etedi. Jas kelin úshin mun­­daı ádemi kórinis sa­naly ǵumyrynda bir-aq ret qaı­ta­lanady. Jiti nazar salsańyz, qazaqy tárbıe, sy­paıy qımyly úılesip, jas kelinge erekshe náziktik, ásemdik beredi. Súı­kim­di, bııazy etip kórset­e­tin de osy dás­túri­miz. Osy sulýlyqty kózińmen emes, janyń­men, júre­giń­men kóre alsań, ǵajap rahatqa bólenesiń... Shaıdy jaqsylap quıa bilý de óner. О́ner bolǵanda qandaı, naǵyz tóresi. Máselen, joǵaryda biz sóz etken apamyz ıilip otyryp, Dinmuhamed atamyzǵa shaı quıyp berdi. Sóıtip, úlken adam aldynda ınabatty, ádepti ári tárbıeli kelin bolyp kórindi. Iá, izettiligin, tárbıe­liligin kórsetti. Júz jylda bir týar qarııa­nyń kóńilin taýyp, búkil aýyldyń abyroıyn asqaqtatty. Jaman boldy ma? Árıne, jaqsy. Budan artyq tamasha bola ma?! Dinmuhamed Ahmetuly shaı quıyp bergen bir kelinniń tárbıeliligi, ınabat­ty­lyǵy arqyly-aq búkil aýyl halqy, tipti barsha qazaq kelinderi týraly jyly pikirde ketti. Er adamdardyń abyroıy da asqaqtady sol sátte. Mine, osy bir qa­rym-qatynastan-aq ata-babamyzdan qal­ǵan dástúrimiz­diń qadir-qasıetin baıqaýǵa bolady. Jalpy, jańadan túsken kelinniń shaıyn ishý dás­túri, ásirese ońtústik oblystarda jaqsy saqtal­ǵan. Osyndaı jarasymdy kóriniske basqa eldiń adamdary kýá bolsa, eriksiz tańǵalar edi. Sózsiz qyzyǵary anyq. Shaı quıý dástúrinen erekshe syılastyq pen tatý­lyqty, aýyzbirlikti baıqaýǵa bolady. Kózge kórin­beıtin, júrek qylymen jipsiz baılanǵan názik, eldik qurmet sonadaıdan esip turady... halyq­tyq bolmys, bitimimimiz de aıyryqsha pash etiledi. ... Qandaı qyz bolmasyn kelin bolyp túskende, onyń oıynda barǵan elim jaqsy qabyldasa, jyly shyraı tanytsa eken degen nıette bolary haq. Bóten tabaldyryqty alǵash attaǵan sátten-aq árbir otbasy múshesine, týǵan-týystaryna, aýyl-aımaqqa unaǵysy keletini de zańdylyq. О́ıtkeni, basqa otbasynda tár­bıe alyp, tanymaıtyn, bóten ortaǵa kelip, birden bal­­daı batyp, sýdaı sińip ketý, árıne, kimge bolsa da ońaı bol­maı­dy. Osyndaı syn sa­ǵatta ata-baba dás­túrin berik ustanyp, ádepten ozbasa jas kelin eshqa­shan jańyl­maıdy. Tal boıynan al­ǵan ónegeli tárbıesi esip tursa, ol túsken eli­niń baǵy bol­ǵany. Ba­syna oramal sal­ǵan úıdiń ot­basy mú­she­­leri de jy­ly qabaq ta­ny­typ, bil­megenin aıalaı úı­retetin bolsa tátti syı­las­tyq­tyń jibi esh­­qa­shan úzil­meıdi... Osyn­daı bir-birimizge kór­set­ken shy­naıy qur­met ar­qyly-aq aramyzǵa ǵa­ja­ıyp tatý­lyq ornar edi. Qaımaǵy buzylma­ǵan yn­­tymaq birin-biri qas-qabaǵynan uǵatyn názik túsinis­tik­ke ulasar edi. Jalpy bul ómirde syılastyqtan qasıetti esh­nár­se joq. Halqymyzdyń salt-dástúrleriniń ár­qaı­sy­synyń alatyn ózindik orny bar. Olar biz­diń qazaq degen el ekenimizdi bildirip, shańyra­ǵy­myzdyń bir- bir ýyǵyn kóterip tur. Dilimiz ben dinimizdi de qor­ǵap, boıymyzdaǵy qanymyzǵa da qýat berýde. Iá, ata-babamyz ult tárbıesin, salt-dástúrdi us­taný arqyly-aq órkenıetke qaraı bet buryp otyr­ǵan. Baıqasańyz, salt-dástúrimizde osyndaı, úlken kıeli qasıetter jatyr. Qandaı ǵajap! Tárbıe, ult tárbıesi – qazaqta kelinderimizdiń ıilip otyryp, shaı quıý ónerinen bastalady. Búgingi túsken kelin – erteńgi ana. Túsken úıine jaqsy kelin aıaǵymen qut-bereke, baqyt ala keledi. Otymen kirip, kúlimen shyǵady. Otyn jaǵyp, urpa­ǵyn ósirip, otbasyn jylylyqqa bóleıdi. Oshaǵynda shyraq bolyp janady. Úı ishiniń qýys-qýysynyń bárin qýanysh kerneıdi. Armandaryna qanat bitiredi. О́risterin keńeıtedi. Kelinniń boıyndaǵy izettilik dúnıege kelgen bala tárbıesi arqyly búkil urpaqtyń boıyna sińiriledi. Qanatyn birte-birte keńge jaıa beredi. Meniń Eleýsiz Muratov degen kýrstasym stýdent kezinde-aq «О́mirdiń máne nede?» degen suraq­qa jaýap izdep, gazetterge maqala jazyp júretin. Qazir oılap qarasam, shynynda da Eleýsiz ol má­seleni bosqa kótermepti. Tereń oılansaq, biz bul ómirge ýaqytsha qonaq ekenbiz. Qamshynyń sa­byn­daı qysqa ǵumyrda bir-birimizdi syılap, bir-biri­miz­diń qadirimizdi bilip, ótkenge ne jetsin, shirkin?!. Kim biledi, adam balasy bir-birin qadirlep, baǵalap, túsinisýge umtylsa – ómir súrý qashan da jeńil ári qyzyqty bolar ma edi. Oılana kele anyq kóz jetkizgenim, babalar salyp ketken sara joldan aınymasaq, eldigimiz de, birligimiz de anaǵur­lym nyǵaıa túseri anyq. Tárbıe bala shyr etip dú­nıege kelgennen bastalyp, kelin tabaldyryq attaǵan­nan odan ári jalǵasatyn bolsa, ultymyz odan ári saýyǵa túser edi. Sonda ǵana biz basqa halyqtar qyzyǵa ári qyzǵana qaraıtyndaı jańa deńgeıge kóteriler edik. ...Júzinen nury tógilgen tárbıeli de, ınabatty kelin osyndaı adamı qasıetterge baı asyl qasıetterimen de biz úshin qymbat. Marat QAShQYNBAEV. Almaty oblysy, Balqash aýdany, Baqanas aýyly.