Baǵalanbaǵan «Aqıqat»
«Tirshiliktiń negizgi alǵy sharty – tilek pen áreket... Tilek pen áreketti tynymsyz qýalaıtyn kúsh – qanaǵatsyzdyq. Al qanaǵatsyzdyq ózinen-ózi beımazalyqty, jan azabyn týdyrady. Bul – eshqashan da toqtamaıtyn qubylys. Sebebi, adam tilegi oryndalǵan bette-aq óziniń qajettiligin joǵaltady, áreketsizdikke tireledi. Sondyqtan taǵy da basqa tilek, basqa murat paıda bolmaq. Álgi prosess basynan qaıta bastalady. Osylaısha, tilek – áreket, tilek – áreket bolyp, máńgi qanaǵatsyzdyq tuńǵıyǵyna súńgı bermek, súńgı bermek. Olaı bolsa, jan azabyn týdyrýshy ne? Ol – tirshilikke tyrmysý, baqytqa umtylý. Biz qanaǵatsyzdyq aýrýymen aýyramyz. Jáne ol – eshqashan da jazylmaıtyn, týa bitken aýrý...».
Bul – jazýshy Tólen Ábdikulynyń «Aqıqat» hıkaıatyndaǵy keıipker tujyrymy. Eger tereńirek oılansaq, keıipker tujyrymy ǵana emes, biz «ómir zańdylyǵy» dep ataıtyn tirshiliktiń tynymsyz tynysy da osy tárizdi. Bárimizdi de ómir súrýge qulshyndyratyn, alǵa umtyldyratyn, alystan menmundalap shaqyrar áldebir muratqa jeteleıtin – sol kókeıimizdi tesken, kókiregimizge ornyqqan, ózimiz «arman», «úmit», «maqsat» dep alýan túrli at qoıǵan tilek pen áreket. Onyń birin baǵyndyrǵan soń, «boldy, maǵan osy jetistik te az emes» dep shúkirshilik etken, órshelene óńmeńdeýin qoıǵan pende balasy bar ma? Qaıdam. «Biz qanaǵatsyzdyq aýrýymen aýyramyz» ǵoı. Al qanaǵatsyzdyq bar jerde baqyt qaıdan bolsyn? Keıbir qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq sanalatyn adamdardyń syrttaı baqytty bolyp kóringenimen, oıy tııanaq tappaı, janushyra alasuryp júrýi, kerisinshe, turmys-tirshiligine ózge jurt aıanyshpen qaraıtyn qaısybireýlerdiń júregi tynysh, senimi berik, kóńili toq tárizdenýi de sodan shyǵar.
«Aqıqat» – jazýshy shyǵarmashylyǵynda erekshe oryn alatyn tereń oıly týyndy. Osydan qyryq jyl buryn jazylǵan hıkaıatty jalpy ádebı orta jyly qabyldasa da, kóp uzamaı orys tiline aýdarylyp, «Istına» degen atpen jaryq kórse de, báribir ózine laıyq deńgeıde joǵary baǵasyn alyp, taldap-tarazylanbaǵan sekildi seziletini bar. «Aqıqatta» aıtylǵan oılar men usynylǵan ıdeıalar qoǵamdyq-ádebı pikirtalastarǵa ulasyp, jan-jaqty talqylanýy kerek edi. Biraq olaı bolmady. «Qazaq jazýshysy qazaqty ǵana, aýyldy ǵana jazýy kerek» deıtin qalyptasqan kózqaras, jazylmaǵan zań ústemdik etken qoǵamda «Aý, qazaq jazýshysy fılosofııalyq-psıhologııalyq tarapta táýir izdengen eken, tosyn oı aıtyp, bitimi bólekshe dúnıe jazǵan eken, qane, oqyp shyqqan soń kim qandaı tujyrym túıdi?» dep ún qatqan, oılasýǵa úndegen eshkim bola qoıǵan joq.
Birde Tólen aǵadan: «Osy hıkaıatyńyzdaǵy keıipker nege Robert? Qazaq qoǵamy ortasynda ondaı máselelerdi kóterý, ashyq aıtqyzý úılesimdi shyqpas dep oıladyńyz ba?» – dep suradym.
– Tańdap alǵan materıalymnyń ózi tym eýropalyq boldy da, ony qazaq topyraǵyna syıǵyza almadym, – dedi jazýshy. – Fılosofııalyq tolǵanystarǵa barǵan alǵashqy eńbegim ǵoı. Sol baǵytta kóp izdenip júrgen kezim edi. Birde polısııanyń joǵalyp ketken qupııa qujattardy tabýyna kómektesken Jerar Krýaze degen gollandııalyq telepat, parapsıholog, kóripkel týraly oqydym. Álgi qaǵazdardyń qaıda jasyrýly jatqanyn bul boıyndaǵy áldebir tylsym qasıettiń kúshimen kóre alady: qaı qalada ekeni, úıdiń qandaı ekeni, terezesiniń qandaı ekeni, qaı bólmede qandaı seıfte turǵany... bári kóz aldyna ap-aıqyn kelip-aq tur. Biraq naqty qaı úı ekenin bilmeıdi. Polısııa álginiń sýretteýi arqyly eki jyl boıy izdep, aqyry tabady. Osy oqıǵany oqyp, oılandym: boıyńda osyndaı kóripkeldik qasıettiń bolýy, basqalardyń kóre almaıtyn nársesin kóre alý degen keremet artyqshylyq qoı! Biraq bul artyqshylyq adamǵa baqyt ákele me, joq pa? Bárimiz myna dúnıege pák kúıde, sábı sanamen keldik. Eseıe kele, mańdaıymyz talaı ret tasqa soǵyla kele nebir qııanatty, satqyndyqty, qaraýlyqty kórgen kezde kóńilimiz jabyrqady, janymyz aýyrdy, júregimiz syr berdi. Al biz kórmeıtindi kóre alatyn, biz sezbeıtindi seze alatyn telepattarda ne jan qaldy sonda? Hıkaıatta «Tirshilik – úlken aýrýhana» degen sóz bar. Keıipker sol «aýrýhanadan» qashyp, jyndyhanaǵa baryp jatady. Keıin bir jerden Shopengaýerdiń týra solaı aıtqan sózin oqyp, tań qaldym. О́mirdiń jaqsy jaǵy da bar ǵoı, biraq onyń tereńine boılap, oıǵa berilgen saıyn álgindeı ashy aqıqatqa kezigetiniń ras...
«Ol esikti ashsań, baqytsyz bolasyń»
Jalpy, «Aqıqattyń» ıdeıasynda eki baǵyt bar. Biri – búkil ádiletsizdik (ol jaratylys zańyndaǵy bolsyn, adam bolmysyndaǵy kemshilik bolsyn, adamnyń óz qolymen jasalǵan qııanattar bolsyn) ataýlyǵa qarsy narazylyq. Hıkaıatta: «Adamdar ádil bolǵysy keledi... Adam jyrtqysh qoı. Eń qaterli jyrtqysh. Jer betindegi parasat-sanasy tómengi dárejedegi haıýandardy ózine kiriptar etip, torda ustaıdy, buǵaýlaıdy, kólik etip jegedi, óltirip, etterin jeıdi (adamdardyń bir-birine jasaıtyn qııanatyn bylaı qoıǵanda). Jylqynyń, sıyrdyń, qoıdyń etin jeý sol haıýandardyń turǵysynan qaraǵanda ádildik pe? «Sender bizdi nege jeısińder?.. Bizdiń sana dárejemizdiń tómendiginen be? Kimniń sana dárejesi bıik bolsa, tómendegilerin talap, jeı berýge bolatynyn qandaı ádiletke syıǵyzýǵa bolady?..» der edi olar Qudaı aldynda. Al eger osylaı bolýy tirshiliktiń negizgi zańyn qurasa, onda ... búkil dúnıeni kúshtiler basqarady. Olarǵa ne isteımin dese de ruqsat. Endeshe, búkil ádiletsizdik ataýlynyń qaınar bulaǵy dál osy kúshtiniń zorlyǵy emes pe?» – degen oı aıtylady. Jalpy, jazýshynyń oıynsha, narazylyq ıdeıasy – adamzattyń aqyl-oıynyń damýyna yqpal etken kúshterdiń biri. Adam qıynshylyqqa, qııanatqa qarsy kúresý arqyly, ıaǵnı, narazylyq ıdeıasy arqyly jetilgen.
Ekinshi baǵyt – «Aqyldan azap» shegý. Tirshiliktiń tereńde jatqan qupııa syryn bilý asa jaqsy nárse emes. Ony bilgennen tabaryń – aıyqpas ýaıym, jan azaby. Sol sebepti shyǵar, tirshilik aǵysymen, sý betine túsken jańqadaı jóńkilip kete baratyn adamdar ómir mánin bilýge umtylyp, kóp oılanyp, jıi tolǵanatyn jandarǵa qaraǵanda áldeqaıda baqytty, áldeqaıda alańsyz ǵumyr keshedi. «Aqıqatta» Roberttiń sheshesin eske alatyn tusy bar. Sol jerde jazýshy muny da sheber tuspaldaıdy:
« – Sodan álgi adam, – deıtin sheshesi baıaý únmen ertegisin jalǵastyryp, – jolaýshyny jer astyndaǵy altyn kúmbezdi patsha saraıyna ákelip, kirgizedi de: «Qalaǵan sharabyń men tamaǵyńdy ish, sulý kánızaktarmen oına, serýen qur, barlyq esikke kirip, altyn saraıdy tamashala. Tek myna turǵan bir esikti ǵana ashýǵa bolmaıdy. Muny ashsań, baqytsyz bolasyń», – deıdi.
– Nege? – deıdi Robert shydaı almaı.
– О́ıtkeni, ol esikti ashýǵa bolmaıdy. Ony ashsań, baqytsyz bolasyń deıdi, – dep qaıtalaıtyn sheshesi».
Qudaı bergen qabileti arqyly ózgeniń oıyn oqyp qoıatyn, kimniń kókeıinde ne turǵanyn aıtpaı-aq sezetin, keshe, búrsigúni, byltyr, tipti, birneshe jyl buryn ne bolyp, ne qoıǵanyn op-ońaı kórip-biler kóripkeldigi bar telepat Robert aqyrynda professordyń muny óz maqsatyna ánsheıin paıdalanyp júrgenin, al áıeliniń áldekimmen áýeıi bolyp, munyń kózine únemi shóp salatynyn, ómirinde eshqandaı mán qalmaǵanyn biledi. Sol kezdegi onyń qasiretti kúıin sezinýi de sumdyq. О́ıtkeni, ol «ashsań, óziń baqytsyz bolatyn» álgi esikti ashyp qoıdy ǵoı! Ol ózi «bilmeýge tıis» jaıttardy bildi, jaı adamnyń shekteýli múmkindiginen tys dúnıelerge kýá boldy, pende balasy sol kúıi sezbeı de óter tirshiliktiń ashy aqıqatyn kórdi.
Kózqaras qaqtyǵystarynyń dramasy
Osy «Aqıqattaǵy» tereń tolǵanystar jazýshyny aqyry «Parasat maıdanyn» jazýǵa alyp bardy. Ol adamnyń ishki jan dúnıesine úńilýdi, onyń qaltarys-qatparlaryna boılaýdy ári qaraı tereńdete tústi. Barlyq pále-jalany basqadan, jaýdan kórý, tek ózgeni kinálaý – qoǵamnyń belgili bir deńgeıin kórsetetin qubylys. Adamnyń parasat dárejesi kóterilgen saıyn onyń ishki jan arpalysy, óz ishine kóbirek úńilýi jıileıdi. Kóp nárse adam balasynyń kisilik dárejesiniń kemeldenbegeninen, jetilmegeninen bolyp turǵanyn ańǵarady.
«Parasat maıdanyndaǵy» keıipkerdiń beıtanys-pen hattaryn oqyp otyrǵan kezde, bir kózqaras ekinshi kózqarastan búkil dálel-dáıegimen basym túsip, «endi qarsy jaqtyń úni óshetin shyǵar» deı bergenimizde, ol budan da asyp túser ýájben jaýap qaıtaratyny súısintedi. Tarazynyń eki basynda eki túrli ustanym turady – ómirdegi qasterli uǵymdardy, adamı qundylyqtardy ıdeal tutatyn, onyń kirlenýine tóze almaıtyn kirshiksiz taza kózqaras pen «bul ómir degeniń o bastan-aq opasyz jalǵan, dúnıede máńgi qasıetti eshteńe joq» deıtin tujyrym. Hıkaıattaǵy basty keıipker – óte taza, adal adam. Biraq onyń ishki jan dúnıesinde de taıtalas bar, onyń basynda da óz ustanymyna kereǵar oılar júr. Biraq ony ózi sezbeıdi. Dúnıeni buzatyn sol qııampurys qııaldyń bári syrtta emes, óz ishinde, óz tabıǵatynda ekenin bilgen kezde, ol ómirden túńiledi.
– Meniń shyǵarmashylyǵymdaǵy kózqaras qaqtyǵysy, oı aıtysy, negizinde, «Biz úsheý edik» pesasynan bastalǵan. Onda da Murat pen Darıǵanyń, Murat pen О́mirbektiń arasynda pikir qaıshylyǵy, ustanymdar ustasýy uzaqqa ketedi, birin-biri jeńise almaıdy. Anaý óz oıyn aıtyp bolǵan kezde, zaldaǵy jurt «áı, endi mynaý jaýap taba almas» degenshe bolmaı, bul álgiden de asyryp ýáj aıtady. Asanáli (Áshimuly) aıtyp kúldirip edi: «О́mirbektiń sózi jón dep, soǵan jaqtasyp otyrsaq, bir kezde Murattyń dáleli basyp ketedi, qalaı sonyń jaǵyna shyǵyp ketkenimizdi baıqamaı qalamyz» dep. Men «Parasat maıdanyndaǵy» oı qaqtyǵysy sol deńgeıden de asyp túsýi kerek dep ózime shart qoıdym. Bul ońaı sharýa bolǵan joq. О́ıtkeni, zulymdyq ta – úlken kúsh. Eger ol adaldyqtan tez jeńilip qalatyn áljýaz bolsa, osy kúnge deıin jetpes edi, ádildikten áldeqashan jeńilip tynar edi, – deıdi Tólen aǵanyń ózi.
T.Ábdikulynyń qaı shyǵarmasy bolsyn, oılandyrady, tolǵandyrady, júregińdi qozǵaıdy, janyńdy tazartady, rýhyńdy shyńdaıdy. Jazýshynyń qabiletin áıgilep, qarymyn tanytqan ataqty «Oń qol» áńgimesindegi mahabbat jelisin oqyrman qaýym janyna jaqyn tartyp, aldyńǵy lekke shyǵaryp jibergeni bolmasa, ol da – tereń oıǵa qurylǵan týyndy. Biz «ǵaıbat sóz aıtpa, aǵat is isteme, eshkimniń ala jibin attama» degen úlkenderdiń tyıymyn estip, tárbıesin kórip óstik. Alaıda, bar pále sózden nemese is-áreketten bastalmaıdy, áý basta mıdaǵy oıdan bastalady. «Oń qoldaǵy» keıipker Alma – jaqsy qyz, nıeti túzý, taza jan. Biraq onyń ata-tegindegi bir adam kezinde ózine-ózi qol salýǵa árekettengen, sondaı jaman oıǵa barǵan. Ýaqytynda júzege aspaǵan sol nıet araǵa birneshe urpaq salyp, qyz erkinen, qalaýynan, tabıǵatynan tys Almanyń boıynan tabylyp otyr. Ol ózin-ózi óltirý týraly oılamaıdy, biraq genetıkalyq sanaǵa sińgen baıaǵy jaman oı bul uıyqtap jatqanda oń qol bolyp qylǵyndyrady. Demek, adam ǵaıbat sózden, aǵat isten ǵana emes, jaman oıdan da saqtanýy kerek. Árkim óziniń isine ǵana emes, oıyna da jaýapty!
Ádebıettiń basty muraty – adam janyn tazartý
«Tozaq ottary jymyńdaıdy» – Brazılııadaǵy úndis taıpalarynyń aıanyshty taǵdyryn arqaý etkenimen, astarynda qazaq halqynyń basyndaǵy sondaı ahýaldy meńzeıtin shyǵarma. Tólen Ábdikuly alǵashynda hıkaıatty qazaq dalasyndaǵy oqıǵa retinde bergisi kelgen. Alaıda, «qazaq halqyna quryp ketý qaýpi tónip tur, ol qaýipti keńes ókimeti qoldan jasap otyr» dep qalaı ashyq jazady? Jazǵanymen basylmasy anyq, tipti, jolatpaıtyny, óz basyna bále salatyny belgili. Sosyn «Jer betinde taǵdyry qazaqtyń taǵdyryna uqsas halyqtar kóp qoı, nege solardyń birin mysalǵa ala otyryp, tuspaldap jazbasqa?» degen oıǵa keledi. Bul da – «Aqıqat», «Parasat maıdany» sekildi ulttyq sheńberden shyǵyp ketken shyǵarma. Sondyqtan ba, bastapqyda ádebı orta onsha qabyldaı qoımaǵan. Al qazir, kerisinshe, jurt jazýshynyń osy shyǵarmasyn kóp suraıdy. О́tkende bir saıt «Tozaq ottary jymyńdaıdyny» tipti úndister týraly jazylǵan álemdik úzdik shyǵarmalardyń qataryna qosypty.
Keıde baspasóz betinen «Otyzynshy jyldardyń náýbeti, ashtyǵy, qýǵyn-súrgini týraly bizdiń ádebıet áli eshteńe jazǵan joq» degen pikirlerdi oqyp, tań qalatynymyz ras. Sonda olar Qajyǵalı Muhanbetqalıulynyń «Buralań joly» men «Aqyrǵy kúnin», Tólen Ábdikulynyń «Tuǵyr men ǵumyr», «Áke» hıkaıattaryn oqymaǵan ba? Basqasyn bylaı qoıǵanda, HH ǵasyrda qazaqtyń basynan qandaı zobalań ótti – sonyń bári qamtylǵan «Ákede» bir ǵana Jarmaǵambet tuqymynyń emes, ulttyń tutas bir býynynyń qasireti tunyp jatqan joq pa? Oqyrman qaýymnyń ystyq yqylasyna bólengen, bir ǵana áýlettiń tarıhyn aıta otyryp, óz dáýiriniń bar shyndyǵyn jaıyp salǵan mundaı talantty týyndylar bizdiń ádebıette asa kóp emes.
Tólen Ábdikulynyń ulttyq sıpattaǵy, qazaqy qunary mol shyǵarmalary da jetkilikti: «О́liara» romany, «Qyz Bátish pen Erseıit», «Oralý» sekildi hıkaıattary, «Bassúıek», «Bir kúndik ashý» tárizdi áńgimeleri, t.b... «Qonaqtar» degen áńgimesinde jazýshy, tipti, qazaqtyń basynan óter ultsyzdaný halin aldyn ala boljap qoıǵandaı áser qaldyrady: jylyna bir-aq ret alatyn eńbek demalysynyń tek bir (!) kúnin ǵana kári áke-sheshesine qııatyn, áıeli qazaqsha bilmeıtin, sonyń tárbıesimen orysshalanyp bara jatqan balasy atasyn, ájesin jatyrqap, olarǵa jolamaıtyn, soǵan qaramastan ózin bilimdi, mádenıetti kisi sanaıtyn Sapabekter kezinde az bolǵan joq. Olar qazir de jeterlik.
Bizde keıingi ýaqytta «Keńes dáýirindegi qazaq ádebıeti sol ýaqyttaǵy solaqaı saıasattyń soıylyn soqty» degen jalpylama pikir qalyptasyp barady. Árıne, sol zamanda oqylǵan, biraq búgin túkke de jaramaı qalǵan, ýaqyt synyna tótep bere almaǵan kitaptar jetkilikti. Alaıda, sol kezeńniń ózinde-aq keńes ıdeologııasyn basy bútin qabyldamaǵan, oǵan ishteı qarsy bolǵan, shyǵarmashylyǵyn taza saqtaǵan jazýshylar da boldy (Dýlat Isabekov, Qabdesh Jumadilov, Qalıhan Ysqaq, Muhtar Maǵaýın, Ábish Kekilbaıuly, Qajyǵalı Muhanbetqalıuly, Tynymbaı Nurmaǵambetov, t.b.). Tólen Ábdikuly – sol talantty shoǵyrdyń ishindegi shoqtyǵy bıik qalamger.
Jazýshynyń izgilikke ińkár júrekterdiń gımnindeı «Biz úsheý edik» atty pesasy qandaı keremet! Marqum Raıymbek Seıitmetovtiń sahnalaýymen 5-6 jyl boıy Jastar teatrynyń repertýarynan túsken joq. Árdaıym anshlag. Birde sol spektakldi kórip shyqqan kınorejısser Slambek Táýekelov áıeli ekeýi Tólen aǵamyzben kezdesip qalyp: «Tóke, sizdiń pesańyzdy kórip, kir jýǵysh mashınadan shyqqandaı tazaryp kele jatyrmyz», – depti. Eger shyǵarmań adamdy «kir jýǵysh mashınadan shyqqandaı» tazar tatyn bolsa, avtorǵa odan artyq qandaı baqyt kerek? Ádebıettiń basty muraty da – adam janyn tazartý ǵoı!
Búkil shyǵarmashylyǵynan adamdyqtyń, adaldyqtyń samaly esip turatyn, oqyrmanyn qashanda ádildikke, parasattylyqqa, shynaıylyqqa jeteleıtin, únemi aqıqattyń joqshysy bolyp júretin jazýshy Tólen Ábdikulynyń qalamy áli de babynda, sanasy sergek. «Kókeıimde jańa bir hıkaıattyń ıdeıasy júr» dedi taıaýda sóıleskenimizde. Demek, Tókeńdi qaıtalap oqı júrip, jańa týyndylaryn kútemiz.
Sáken SYBANBAI
