– Jaqsylyq Aqmyrzauly, mindetti medısınalyq áleýmettik saqtandyrý júıesi engizilgenine kóp bola qoıǵan joq. Búginde memleket osy júıeden erekshe úmit kútip otyr. Densaýlyq salasynyń bilgir mamany retinde bul jóninde ne aıtar edińiz? Rasymen saqtandyrý qory ózin-ózi aqtaı ala ma?
– Elimizdiń medısınasy budan qıyn kezderde de damyǵan. Qazirgi jaǵdaıymyzǵa saı densaýlyq salasynyń aıaq alysy jaman emes. Biraq medısına bir ornynda turmaý kerek. Bul sala zaman aǵymyna saı damyp, jańa tehnologııalardan qalys qalmaýy tıis. Ári búginde jahandyq qaýip-qaterler de paıda boldy. Buryn estip-bilmegen qus tumaýy, Ebola vırýsy sekildi ǵalamǵa qater tóndirip turǵan dertterdiń aldyn alyp, qam jasaý úshin de medısına myǵym bolýy qajet. Jer betindegi halyq sanynyń kóbeıýi, tehnogendik apattardyń artýy da densaýlyq salasyna talapty kúsheıtti. Osyndaı mindetterdiń bárin tıisti deńgeıde eńserip, salany damytý úshin bizge qosymsha qarajat kerek. Bıýdjettik qaýqarmen medısınadaǵy kúrmeýdi tolyqqandy sheshe almaımyz. Sondyqtan túıtkildi máseleniń túıinin sheshýdiń joly medısınalyq saqtandyrý júıesin engizý dep bilemin.
Elbasy óz Joldaýynda bul júıeniń tıimdiligi álemdik tájirıbede dáleldengenin, medısınalyq saqtandyrý júıesine qatysýshylarǵa keń aýqymdaǵy medısınalyq qyzmetter usynylatynyn atap ótti. Demek, álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin de saqtandyrýdyń paıdasy mol bolmaq.
Eýropanyń kóp elinde ult densaýlyǵyna úsh júıe jaýap beredi. Onyń birinshisi – memleket bolsa, ekinshisi – jumys berýshiler, al úshinshisi – azamattardyń ózderi. Memleket qansha jerden medısınaǵa kóńil bólgenimen, azamattar óz densaýlyǵyna nemquraıdy qarasa, eshteńe de ózgermeıdi. Sondyqtan úsh júıeniń kúshin biriktirý arqyly densaýlyq salasyndaǵy túıtkildi máselelerdi birlese sheshýge umtylýymyz kerek. Sonyń bastamasy – medısınalyq saqtandyrý júıesi.
– Kezinde elimizde medısınalyq saqtandyrý júıesi engizilip, birer jyldan keıin jumysyn toqtatqany belgili. Sondyqtan ba, qazirgi medısınalyq saqtandyrý júıesine senbestik tanytatyndar kóp...
– Kezindegi medısınalyq saqtandyrý júıesiniń densaýlyq salasyna naryq talaptaryna engizýimen erekshelendi. Qazir de bıýdjetke qarap otyrmaı, medısınany naryqqa beıimdeı berýimiz kerek. Sapany jaqsartý úshin aldymen básekelestikti qalyptastyrý qajet. Oǵan múmkindigimiz jetedi. Sebebi, bizdiń jerimiz ulan-baıtaq bolǵanymen halqymyzdyń sany az. Barlyq azamattyń qoly jetetindeı sapaly kómekti kórsetýge bolady. Jaǵdaıy múlde kelmeıtinderge memleket kómektesedi. Sondyqtan Qazaqstan úshin saqtandyrýdyń áleýmettik nusqasy durys. Medısınalyq saqtandyrýdyń bul túri halyqqa ońtaıly ári jurtshylyqtyń qaltasyna da salmaq salmaıdy. Biraq turaqty tabysy joq, ózin ózi jumyspen qamtamasyz etip júrgender jarnany tóleı almaýy múmkin degen qaýip bar. Biraq ýaqyt óte kele, reformanyń jemisin kórgennen keıin olar da túsinedi dep oılaımyn.
– Jaqynda qabyldanǵan zańǵa sáıkes, jarna mólsheri edáýir azaıǵany belgili. Qorǵa túsetin qarajat medısınalyq kómekti joǵary deńgeıde kórsetýge jetkilikti dep oılaısyz ba?
– Qarajat qashanda jetpeıdi. Mysaly, Amerıka medısına salasyna IJО́-niń 17 paıyzyn bóledi. Obamacare júıesi 30 mıllıon amerıkalyqty saqtandyrdy. Biraq Qurama Shtattarda medısınalyq kómekten qaǵylǵandar da kóp. Sondyqtan saqtandyrý júıesi engizile sala, densaýlyq salasynyń barlyq máselesi birden sheshiledi degen oı týmaýy kerek. Bul – uzaq merzimdi baǵdarlama, áli-aq ózin ózi aqtaıdy. Men bul júıeni maqsaty aıqyn strategııa ári ult densaýlyǵy úshin qajetti reforma der edim. Muny medısınanyń bolashaǵy deýge bolady. «Kóz qorqaq, qol batyr». Bul reformadan úrkýdiń qajeti joq. Kezinde biryńǵaı ulttyq júıe degenge qarsy shyqqandar boldy ǵoı. Qazir mine, el sonyń ıgiligin kórip otyr. Ras, reforma engizý, ony halyqqa túsindirý – ońaı sharýa emes. Bul júıeniń sátti júzege asyrylatynyna kúmánim joq. Sondyqtan oryndy-orynsyz synmen sharshatpaı, kásibı mamandardyń jumys isteýine múmkindik bergenimiz jón.
– Endi saqtandyrý júıesiniń artyqshylyǵy jóninde aıtyp berseńiz?
– Saqtandyrý júıesiniń eń basty artyqshylyǵy – qarapaıym halyq ózine ózi uqypty qarap, jumys berýshiler qol astyndaǵy jumysshylarynyń densaýlyǵyna kóńil bóle bastaıdy. Sebebi, qorǵa qaltasynan aqsha tóleı bastaǵan jurt «aqsham qaıda ketip jatyr, sol qarjyma qandaı medısınalyq kómekti tegin ala alamyn?» dep qyzyǵýshylyq tanyta bastaıdy. Mysaly, bizdiń ortalyqta em alyp jatqandardyń bári tegin emdeledi. Olardyń ishinde dárigerlerdiń ne berip, ne qoıyp jatqanyn suramaıtyndar bar. Tipti baýyr, búırek aýystyrý operasııasynan keıin beriletin dárilerdi ishkisi kelmeıtinder de tabylady. О́ıtkeni tegin, qaltasynan bir tıyn shyǵaryp jatqan joq.
Sondaı-aq, búginde memleket ártúrli skrınıngtik tekserý baǵdarlamalaryna qyrýar qarajat bóledi. Áıelderdiń jatyr moıny isigin anyqtaý, mamologııalyq tekserýler de tegin. Memleket jasap otyrǵan osyndaı jaqsy múmkindikti jurtshylyqtyń bári paıdalana bermeıdi. Tipti jyldap dárigerdiń aldyn kórmeıtinder men tegin skrınıngtik tekserýlerge jalynyp shaqyrsań da kelmeıtinder bar. Al munyń bárine qaltasynan aqsha tólesinshi, bári de júgirip kelip óter edi. Adamnyń psıhologııasy sondaı. Jumys berýshi de jarna tólegen soń sapany talap etedi. Oǵan qosa, memleket 18 mln halyqtyń jartysynan astamyn saqtandyrǵaly otyr, ıaǵnı turǵyndardyń 60 paıyzy úshin jarna tóleıdi. Endeshe, memleket te jaýapkershilikten qashyp otyrǵan joq. Munyń ózi qazirgi engizilip otyrǵan saqtandyrýdyń áleýmettik reforma ekenin dáleldese kerek.
– Bul júıe qarapaıym halyqqa ne beredi? Budan medısına qyzmetkerleriniń utary ne?
– Qarapaıym halyq qaı jaǵynan da sapaly medısınalyq qyzmetke qol jetkizedi. Sapa qalaı kóterilmek? Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesine memlekettik uıymdar ǵana emes, jekemenshik klınıkalar da qatysady. Olarǵa dárigerlerdiń sanyna, biliktiligine, emdeý mekemesiniń jabdyqtalý deńgeıine qatysty belgili bir talaptar qoıylady. Sol talaptarǵa jaýap bergen mekemeler ǵana halyqqa medısınalyq kómek kórsetýge jiberiledi. Ekinshiden, dárigerdi tańdaý quqyǵy saqtalyp, ol keńeıe túsedi. Úshinshiden, pasıentter biliktiligi tómen dárigerdiń ústinen shaǵymdanýǵa múmkindik alady. Qor bul shaǵymdardyń eshqaısysyn eskerýsiz qaldyrmaıdy. Sodan soń emhanalardaǵy kezek máselesi de sheshimin tabady dep oılaımyn, óıtkeni dárigerlerge túsetin júkteme azaıady. Sonymen qatar, júıege qatysýshy klınıkalar men emhanalar sany artqan soń básekelestik kúsheıedi. Álbette, eshkimniń aqshadan qaǵylǵysy kelmeıdi. Sol sebepti klınıkalar pasıenttiń bar jaǵdaıyn jasaýǵa kúsh salady. Budan dárigerlerdiń de utary sózsiz. Olar emdegen árbir adamy úshin aqsha alatyn bolady. Qazir dárigerlerdiń jalaqysy stavkasyna qaraı tólenetin bolsa, MÁMS júıesinde biliktiligine, emdegen adamdarynyń sanyna qaraı tólenetin bolady.
– Mindetti medısınalyq saqtandyrý qory bolashaqta profılaktıkalyq sharalarǵa kóbirek basymdyq bermekshi. Osyǵan qatysty pikirińizdi bilsek...
– Men bul taktıkany qoldaımyn. Qazir biz aýrýdyń aldyn alýymen emes, saldarymen kúresip júrmiz. О́kinishke qaraı, kóp adam aýrýy asqynǵanda ǵana dárigerge keledi. Al aýrýdy emdegennen góri aldyn alǵan áldeqaıda tıimdi. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderinde densaýlyq salasyna bólingen qarjynyń 34 paıyzy stasıonarlyq emdeýge jumsalady. Al, qalǵanyn aýrýdyń aldyn alýǵa jumsaıdy. Al bizde kerisinshe – 51 paıyzyn stasıonarǵa jumsaımyz. Damyǵan memleketterde profılaktıkalyq sharalarǵa kóbirek kóńil bóledi. Adamdardyń sanasy da soǵan beıimdelgen. Olar jylyna keminde bir ret tekserýden ótip, dárigerge kórinýdi umytpaıdy. Bizge de osyndaı jaýapkershilik qajet. Sondyqtan «aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izdep», profılaktıkalyq sharalarǵa kóbirek den qoıǵan jón.
Áńgimelesken
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
