1. Qazaqtardyń dástúrli bilim júıesi. XIX ǵasyrdyń orta shenine deıin qazaq balalary mektepter men medreselerde musylmansha bilim aldy. Olardy negizinen moldalar oqytty. Halyq arasynda medreselerdiń bedeli kúshti boldy. Medrese shákirtteri ıslam dininiń negizderi boıynsha bastaýysh bilim alýmen qatar fılosofııa, matematıka, medısına, tarıh, til bilimi (lıngvıstıka) jáne astronomııa jóninde de edáýir habardar bolyp shyqty. Bul tusta ulttyq kıimniń pishini men qurlymy, onyń elementteri árqashan da mata túrine, klımat jaǵdaıyna negizdelgen sozylymdyq plastıkalyq sıpatyna qaraı yńǵaılanyp, tigildi.
Ul balalar jeıde, kóılek, dambal, shalbar, juqa shapan kıse, jasóspirim qyz balalar qos etek kóılegi men úkili taqııasymen erekshelendi.
Kıiz úıdegi sabaq, XIX ǵasyrdyń sońy
2. Jáńgir hannyń bastamasymen 1841 jyly han ordasynda alǵashqy mektep ashyldy. 1864 jyly Torǵaı qalasynda Ybyraı Altynsarın ashqan tuńǵysh mektep Qazaqstannyń jalpy mádenı qozǵalysyna eleýli yqpaly etti. Bul kezeńderdegi oqýshylardyń kıim úlgileri týraly mardymdy aqparat tabylamady. Degenmen fotosýretten oqýshylardyń biryńǵaı túımelenetin jeıde kıip, syrtynan belbeýmen býynǵanyn baıqaımyz.
Y.Altynsarın Qostanaı eki synyptyq ýchılısheniń oqýshylarymen, 1889 jyl
1884 jyly Qostanaıdaǵy Troısk orys-qazaq mektebi jańa ǵımaratqa kóshirilip, «Qostanaı eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesi» dep atala bastady.
Qostanaı eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesiniń oqýshy qyzdary
3. XX ǵasyrdyń bas kezinde dástúrli musylman mektepterin reformalaý qozǵalysy bastalyp, jańa ádistemelik mektepter paıda bola bastady. Qazaqstandaǵy eń alǵashqy jańa ádistemelik mektep 1900 jyly Túrkistan qalasynda ashyldy. Ondaı mektepter Aqtóbe, Jarkent, Vernyı, Qazaly, Qostanaı, Perovsk, Semeı sııaqty basqa da qalalarda paıda bola bastady. Qazaq zııalylarynyń edáýir bóligi jańa ádistemelik mektepterde bilim alyp shyqqandar bolatyn. Máselen, Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde B. Maılın, Orynbordaǵy «Ýsmanııa» medresesinde Q. Bolǵanbaev jáne basqalary oqydy. Abaı Qunanbaev ta Semeıdegi Ahmet Rıza medresesinde jańa ádistemelik oqytý metodıkasy negizinde dáris alǵan.
Túrkistandaǵy orys-qazaq túzemdik mektebi, 1899 jyl
4. Torǵyn mektebi 1869 jyly Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Torǵyn ózeniniń boıyndaǵy eldi-mekende ashylǵan. Bókeı orda tarıhı-mýzeı kesheni dırektory M.Mahımovtiń sózinshe bul jyldardaǵy oqýshylardyń kıim úlgisi týraly naqty derek joq.
Torǵyn mektebiniń oqýshylary, 1911 jyl
5. Sovettik mektep formasy patshalyq Reseıdiń gımnazııalyq kıim úlgisine uqsas keledi. Qyzdar kóılek syrtynan aq fartýk kıdi. Biryńǵaı mektep formasy stalın dáýirinde engizildi. SSSR tusynda ul balalar kók tústi shalbar men kóılek kıdi.
1929 jyly qazaq álipbıi latyn grafıkasyna negizdelip, 29 áripten turatyn jazý emlesine kóshti. Fotosýretten latyn álipbıiniń qoldanysta ekenin kórýge bolady, 1928-1930 jyldar
6. Pýlemetshi Mánshúk Mámetova oqyǵan synyptyń fotosýreti. Mánshúk Mámetova ekinshi qatarda, sol jaqtan sanaǵanda altynshy tur. №28 mektebi – 1932 jyly ashylǵan eski oqý oryndarynyń biri. 1938 jyly úlgili mektep retinde madaqtalyp, Iosıf Stalın esimi berildi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary atalǵan mektepten 120 oqýshy maıdanǵa attanǵan.
Almatydaǵy №28 mekteptiń, 4 synyp oqýshylary
7. II dúnıejúzilik soǵys jyldary halyqtyń áleýmettik turmysy nasharlaǵandyqtan, shalǵaıdaǵy eldi-mekenderdegi oqý oryndarynda biryńǵaı mektep formasy saqtala bermegen syńaıly. 1940-41 jyldary jalpy bilim berý mektepterinde 1 mln 145 myń 993 oqýshy oqydy. 1925 jylmen salystyrǵanda oqýshylar arasynda qazaq qyzdarynyń sany 20 myńǵa artty.
Batys Qazaqstan oblysy Orda aýylyndaǵy mekteptiń 5-6 synyp oqýshylary, 1937-1941 j.j
8. Soǵys aıaqtalǵannan keıin SSSR elderine biryńǵaı mektep formasy mindetteldi. Pıonerler qyzyl galstýk baılasa, komsomol músheleri keýdelerine tósbelgi taqty.
№12 Qazaq orta mektebiniń 10 synyp oqýshylary, Almaty, 1949 jyl. Kúlásh Baıseıitova men Ábilhan Qasteevter osy mektepti bitirgen.
9. Indýstrıalandyrý aıasynda 1950 jyldary QazSSR-da 9 myńǵa jýyq jalpy bilim berý mektebi jumys istedi.
Aýyl muǵalimi balalarmen áńgime quryp otyr, 1950 jyldardyń aıaǵy
10. 1965-1970 jyldar shamasynda QazSSR aýmaǵyndaǵy kúndizgi jalpy bilim berý mektepterin 650 myńnan astam oqýshy bitirip shyqty.
Almatydaǵy № 75 orta mektebi, 1 mamyr merekesi, 1963 jyl
11. 1980-90 jyldary jalpyǵa birdeı bilim berý salasyna reforma júrgizildi. 6 jastan oqytý júıesi engizildi. Tegin bilim berýmen qosa aqyly mektepter de uıymdastyryla bastady.
Qaraǵandydaǵy №36 mektebiniń 7 synyp oqýshylary, 1982 jyl
12. 1991 jyldan bastap Qazaqstanda jańa úlgidegi mektepter men arnaıy orta oqý oryndary ashyldy: lıseı, gımnazııa, tehnıkalyq-kásiptik mektepter, kolledjder. Al 1995 jyly Qazaqstanda jańa Konstıtýsııa qabyldanyp, jalpyǵa mindetti tegin orta bilim alý jarııalandy. Qazaqstannyń kóp mektepterinde aq kofta, qara shalbar klassıkalyq kıim úlgisi saqtalyp keldi.
№136 orta mektebiniń birinshi synyp oqýshylary, Almaty, 1991 jyl
13. 2016 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligi orta bilim berý uıymdary úshin mindetti mektep formasyna qoıylatyn talaptardy bekitti. Talaptar bilim alýshylar arasynda áleýmettik, múliktik jáne basqa da ózgeshelikterdiń belgilerin joıýǵa baǵyttalǵan.
Mınıstrlik bekitken qujatta «Mektep formasynyń úlgisi, túsi klassıkalyq stılde, biryńǵaı tús gammasynda jasalady, úsheýden asyrmaı tústerdi aralastyrýǵa ruqsat etiledi. Mektep formasy bilim alýshylardyń jas erekshelikterine qaraı engizilip, kúndelikti, merekelik jáne sporttyq bolyp bólinedi» delingen.
Fotosýretter Ortalyq memlekettik kıno-foto qujattar jáne dybys jazbalary muraǵaty, Bókeı orda tarıhı-mýzeı kesheni, Semeı qalasynyń oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi, Qostanaı oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń muraǵatynan alyndy.
Ázirlegen Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
