Ordabasy, Otyrar aýdandaryndaǵy beketter aýyldardaǵy ishki qurylys jumystary aıaqtalǵannan soń iske qosylady. Osy beketter iske qosylsa, oblystaǵy soltústik aýdandardy gazben qamtý múmkindigi keńeıedi. Jalpy, óńirdegi eldi mekenderdi 2017-2020 jyldar aralyǵynda gazdandyrýdyń keshendi is-shara jospary ázirlengen. Josparǵa sáıkes 2020 jylǵa qosymsha 383 eldi mekendi gazdandyrý kózdelip otyr. 2021 jylǵa qaraı kógildir otynmen qamtylǵan eldi mekender sany 683-ke nemese 2 mıllıon 720 myń turǵynǵa jetetin bolady.
Bıyl óńirde 101 eldi mekende turatyn 425 myńnan astam turǵyn sapaly elektr jaryǵyna qol jetkizedi. Bul úshin 60-qa jýyq elektr energııasymen qamtamasyz etý nysanynda qurylys jumystary júrgizilýde. Qurylys jumystaryna oblystyq jáne respýblıkalyq bıýdjetten 11,3 mıllıard teńge bólingen. Tyń jobalardy iske asyrý arqyly elektr jelileriniń tozý deńgeıin 2017 jyly 55,7 paıyzdan 54,8 paıyzǵa, 2021 jyly 52,4 paıyzǵa tómendetý kózdelýde. Jospar boıynsha aldaǵy 10 jylda oblys 100 paıyz sapaly jaryqpen qamtamasyz etiledi. Budan bólek oblys ákimdigi 700 myńǵa tarta halqy bar Saryaǵash, Maqtaaral, Qazyǵurt aýdandaryn aýyz sýmen tolyq qamtamasyz etýdi О́gem ózeni arqyly túpkilikti sheshpek. Ońtústik Qazaqstanda oblys turǵyndaryn sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maqsatynda júzege asyrylyp jatqan baǵdarlamalar sheńberinde atqarylǵan jumys az emes. Degenmen, aýyz sý máselesi sheshilmegen aýyldar áli de barshylyq.
Osy oraıda oblys ákimi J.Túımebaev kórshiles О́zbekstanmen baılanysty nyǵaıtyp, birqatar ózekti máseleniń sheshimin tabýyna yqpal etti. Iаǵnı, О́zbekstanmen baılanys jańa deńgeıge kóterilip, Maqtaaral aýmaǵyndaǵy on jyl buryn jabylǵan jol qaıta ashyldy. Shymkentte Tashkent taýar óndirýshiler kórmesi uıymdastyryldy. Ońtústikten О́zbekstanǵa eksporttalatyn taýarlardyń úles salmaǵyn arttyrý kózdelýde. Ekijaqty birlesken kásiporyndar qurý jaıy da talqylanyp jatyr. Sondaı-aq, kórshiles elder arasyndaǵy baılanystyń artýy nátıjesinde táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kóterilip, sheshimin tappaǵan О́gem ózeninen Ońtústiktiń turǵyndary úshin aýyz sý kanalyn tartý jóninde kelisim jasaldy. Bul joba tolyqtaı júzege asqanda Qazyǵurt, Saryaǵash, Maqtaaral aýdanyndaǵy mıllıonǵa jýyq halyqty sapaly aýyz sýmen qamtý máselesi sheshiledi. Jergilikti bılik atalǵan máseleni О́gem ózenin aýyz sý retinde paıdalaný arqyly túpkilikti sheshýge bel býyp otyr. Qazaqstan men О́zbekstan úkimeti ókilderiniń ekijaqty yntymaqtastyqty jetildirý máseleleri jónindegi birlesken jumys tobynyń basqosýynda О́gem ózeninen kólemi sekýndyna 3-3,5 tekshe metrge deıin sýdy buryp, joǵaryda atalǵan aýdandardyń turǵyndaryna aýyz sý retinde paıdalaný máselesi qaralyp, oń sheshimin tapty. Ol úshin Qazyǵurt aýdanynyń О́gem aýyly tusynan О́gem ózeninen qubyr arqyly sý burý jumystary júrgizilýi tıis. Aıta keteıik, О́gem − basym bóligi Qazaqstan aýmaǵynda aǵyp jatqan transshekaralyq ózen.
Budan bólek, oblysta jer asty sý qoryn anyqtaý jumystary júrgizilip jatyr. Jalpy, óńirde sý qoryn anyqtaýdy qajet etetin 383 eldi meken bolsa, búgingi tańǵa sonyń 244-inde izdeý-barlaý jumystary aıaqtalǵan. Bıyl 34 eldi mekende, al 2019 jylǵa deıin qalǵan 105-inde tıisti jumystar atqarylmaq. Bul jumystarǵa bıýdjetten 1,6 mlrd teńge baǵyttalǵan. Sonymen qatar, bıyl jańadan 10 eldi mekendi ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtý jumystary júrgizilýde. Nátıjesinde aýyz sýmen qamtylǵan eldi mekender sany 628-ge jetip, óńir turǵyndaryn qamtý deńgeıi 74,4 paıyzǵa kóteriledi. Jalpy, 2020 jylǵa 702 eldi mekenge aýyz sý júıesin júrgizip, turǵyndardy qamtý deńgeıin 83,2 paıyzǵa jetkizý josparlanýda.
Agrarly oblys Ońtústikte aǵyn sýǵa qajettilik, ásirese jaz aılarynda qatty seziledi. Mysaly, 400 myńǵa jýyq halqy bar, negizinen maqta ósirýmen aınalysatyn Maqtaaral aýdanynyń dıqandary jazda egis alqaptaryna sý jetkize almaı jatady. Kórshi elden keletin «Dostyq» kanalynan sý az mólsherde beriletin kezder jıi kezdesedi. Osy oraıda oblys ákimdigi aǵyn sý tapshylyǵyn azaıtý joldaryn qarastyrýda.
Bıyl «Shardara» sý qoımasy men «Kóksaraı» sý rettegishi qys boıy jáne kóktemde sýǵa toltyryldy. Endi ondaǵy sý birtindep jiberilip otyrmaq. Biraq, olardyń sýyn naqtyly paıdalaný jetkiliksiz eken. Sondaı-aq, Arys, Keles, Aqsý ózenderiniń sýlary da qys boıy jáne kóktemde tasyp, tómen qaraı bosqa aǵyp ketip jatady. Oblys ákimi «Qazsýsharýashylyq» uıymymen birlese jumys tobyn quryp, osy sýlardy bostan-bosqa jibermeı, qys boıy jáne kóktem boıy, belgili bir sý qoımalaryna, sý toǵandaryna jınaýdy usyndy. «Mundaı tájirıbe dúnıe júzinde qalyptasqan. Ol sýlardy toǵan-toǵan esebinde jınap, plotınalar quryp jınaqtaǵan jaǵdaıda, birinshiden, sýmen qamtamasyz etýde paıdaly bolsa, ekinshiden, gıdroelektr stansalaryn salyp, elektr qýatymen de turǵyndardy qamtamasyz etýge úlken múmkindik týady», deıdi J.Túımebaev. Bul shara Ońtústiktegi aǵyn sýǵa tapshylyqty barynsha retteıdi ári shaǵyn jáne orta kásiptiń órkendeýine jol ashady. Osy baǵyttaǵy josparlardy júzege asyrý úshin 16 jańa sý qoımasy salynatyn bolady. Sondaı-aq, tasqyn sýǵa qarsy 70 nysanda ınjenerlik jumystar iske asyrylady.
Úkimettiń selektorlyq otyrysynda oblys ákimi atalǵan joba júzege asqanda 320 mln tekshe metr topan sý qabyldap, 17 myń gektar sýarmaly jerdi sýǵarýǵa múmkindik týatynyn málim etti. «Bıylǵy daıyndyq jumystarynyń joǵary deńgeıde atqarylýyna baılanysty óńir topan sýdan zardap shekken joq. Alaıda máseleni zerttep-zerdelegenimizde jyl saıyn 2 mlrd tekshe metr sýdyń aǵyp ketetindigine kóz jetkizdik. Aýyl sharýashylyǵyna beıimdelgen jáne jaz aılarynda sý tapshylyǵyna urynatyn aımaqta kóktemgi tasqyn sýdy tıimdi maqsatqa paıdalaný eń basty másele bolyp tabylady. Sondyqtan da oblys aýmaǵynda ázirge 16 shaǵyn sý qoımalaryn salyp, sýarmaly egistik alqaptaryn kóbeıtýdi josparlap otyrmyz. Atalǵan nysandar aımaqty tasqyn sýdan qorǵap, eginshilikti damytýǵa tikeleı septigin tıgizetin bolady. Endi bıýdjetten qosymsha 250 mln teńge qarjy qarap, taǵy da toǵandar men sý qoımalaryn salý úshin tıisti jobalaý, josparlaý jumystaryn júrgizemiz», dedi Janseıit Qanseıituly.
Jalpy, oblys aýmaǵynda 43 sý qoımasy ornalasqan. Onyń ishinde 20-sy respýblıkalyq, 13-i oblystyq, 4-eýi aýdandyq kommýnaldyq menshiginde. Al 6-ýy jeke menshikke berilgen. Qazirgi tańda respýblıkalyq bıýdjet esebinen Toǵys, Sasyqbulaq, Aqylbeksaı sý qoımalarynda 984,9 mln teńgege kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýde. 2017-2019 jyldary 11,1 mlrd teńgege 4 sý qoımasy kúrdeli jóndeýden ótkiziletin bolady. Bıyl oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy kommýnaldyq menshiktegi 4 sý qoımasynda oblystyq bıýdjet esebinen 384,1 mln teńgege kúrdeli jóndeý júrgizedi. Budan bólek, Túrkistan qalasynda 1,7 mln tekshe metrge arnalǵan «Qarashyq» sý qoımasynyń qurylysy júrgizilip, jyldyń aıaǵyna deıin aıaqtaý josparlanyp otyr.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
