– Tastanbek Qutjanuly, bir kezderi el sportyn basqarǵan bilikti maman retinde sporttyń, onyń ishinde jekpe-jek túrleriniń bizdiń qoǵam úshin qanshalyqty qajet ekendigine toqtala ketseńiz.
– Áńgimeniń basynda mynadaı qyzyqty derekti aıta ketkim keledi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń deregi boıynsha, adam balasynyń densaýlyq kepildiligi 50 paıyz óz qolynda eken, 20 paıyzy qorshaǵan ortaǵa baılanysty. Taǵy bir 20 paıyzy ata-anadan beriletin tekke arqa súıeıtin kórinedi. Al tek 10 paıyzy ǵana medısınaǵa táýeldi deıdi.
Halyqaralyq dene shynyqtyrý jáne sport hartııasynyń ózinde kez kelgen memleket adam balasynyń sportpen aınalysýyna mindetti túrde jaǵdaı jasaýy kerek dep jazylǵan. Sondyqtan, deni saý, básekege qabiletti ult ósirgimiz kelse, sportpen máńgi dos bolý – mindetimiz!
Bir ǵana mysal aıtaıyn, myna Cheshenstanda prezıdent Ramzan Qadyrov aralas jekpe-jek túrlerin damytýǵa kóp kúsh salyp jatyr. Munda MMA jáne jekpe-jektiń basqa da túrlerinen týrnırler jıi óte bastady. Qadyrov osylaısha sport arqyly cheshen jastaryn durys jolǵa salýdy maqsat etken. О́te quptarlyq is.
Biz de óz álimizshe Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıqyndap bergen mindetter – jastardy otansúıgishtikke tárbıeleý, olardy salamatty ómir saltyna beıimdep, júrekti de bilekti etip ósirý isine úlesimizdi qosqymyz keledi. Qazirgi tańda biz Qazaqstandaǵy kıkboksıngtiń damý baǵdarlamasyn jasap shyqtyq. Elimizdiń 14 óńirindegi balalar men jasóspirimder sport mektepterinde kıkboksıng bólimsheleri jumys isteıdi. Olarda 178 jattyqtyrýshy segiz myńǵa jýyq talapty jasqa kıkboksıngtiń qyr-syryn úıretýde.
Bizdiń basty maqsatymyzdyń biri – 3 myń adamǵa deıin turatyn eldi mekenderge sport nysandaryn salý isine aıryqsha kóńil bólgimiz keledi. Nege deseńiz, qurylys erejesi boıynsha jabyq sport keshenin 3 myń jáne odan kóp halyq turatyn jerlerge ǵana salýǵa ruqsat etilgen. Al adam odan az turatyn eldi mekender, ıaǵnı aýyldyq jerler qashanda eleýsiz qala beredi. Biz jergilikti ákimdiktermen kelissózder júrgizip jáne olardyń kómegine súıene otyryp, aýyldyq jerlerge mamandarymyz ben ádiskerlerimizdi jibergimiz keledi. О́ıtkeni, naǵyz chempıondardyń el ishinen shyǵatyny búgingi kúnde dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq.
– Búgingi kúnde álemde jekpe-jektiń UFC, MMA degen túrleriniń aty ozyp, kıkboksıng tasada qalyp qoıǵan sııaqty. Munyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Ras, keıingi jyldary kıkboksıngtiń bedeli túsip ketti. Onyń negizgi sebebiniń biri – WAKO Halyqaralyq kıkboksıng federasııasynyń prezıdenti Enıo Falsonıdiń aýyryp, tósek tartyp qalýymen tyǵyz baılanysty. Iаǵnı, sońǵy úsh jylda federasııa ishinde bolǵan taq talasy saldarynan kıkboksıngtiń bedeline nuqsan kelip, sporttyń bul túrine degen qyzyǵýshylyq tómendep ketti.
Qazirgi ýaqytta bul uıymnyń prezıdenti bolyp Borıslav Pelevıch saılandy. Biraq onyń komandasynyń kıkboksıngti damytý jónindegi baǵdarlamasy áli jaryq kórgen joq. Azııa federasııasynyń jumysy da kóńil kónshitpeıdi.
Jaǵdaı osylaı qalyptasqan kezde biz de qarap otyrǵan joqpyz. О́z betimizshe tirlik qylyp, tyǵyryqtan alyp shyǵar joldardy izdeý ústindemiz. Mysaly, biz bıyldan bastap STEEP FIGHTERS – «Uly Dala Qaharmandary» jobasyn qolǵa alyp, kıkboksıngten kásipqoı jekpe-jekter ótkize bastadyq. Maqsat bireý – osy joba arqyly álemge tanylyp, kıkboksıngtiń kókjıegin keńeıtkimiz keledi.
Qazirgi ýaqytta «Uly Dala Qaharmandary» jobasyna 160 kıkboksshy qatysýda. Bular el chempıonatynda 1-shi jáne 4-oryn aralyǵynda úzdik nátıje kórsetken sheberler. Jyldyń aıaǵyna deıin bul faıterler ózara kúsh synasyp, sonyń qorytyndysy boıynsha biz ár salmaq dárejesindegi eń myqtylardy tańdap alamyz. Mine, saıdyń tasyndaı iriktelgen osy sheberler álemdik arenada el namysyn qorǵaıtyn bolady.
– Kıkboksıngtiń bedelin kóterip, kókjıegin keńeıtý úshin ne isteý kerek?
– Bizdiń elimizde ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary kıkboksıng qatty damydy. Mysaly, álem chempıondary Asqar Mojanov, Erjan Shegenov, Qabylbek Sadyrbaev, Ardaq Sembaev, Dýlat Tájenov, Gennadıı Papý syndy sheberlerimiz dúnıe júzi boıynsha qarsylas shaq keltirmeı júrdi. Bir ókinishtisi, olardy halyq arasynda tanymal ete almadyq. Jarnamasy jetispedi, nasıhaty az boldy.
Al qazir tehnologııanyń damyǵan zamanynda televızııaǵa arqa súıeı otyryp, ózimizdiń sheberlerdi – qazirgi batyrlardy barynsha nasıhattaýymyz kerek. Bul saıasattaǵy basty quraldyń biri – televızııa dep oılaımyn. Sondyqtan, biz STEEP FIGHTERS – «Uly Dala Qaharmandary» jobasyn qolǵa alǵanda «Qazaqstan» Ulttyq arnasynyń basshysy Erlan Qarın myrzanyń kelisimin alyp, «Qazsport» arnasymen áriptestik qarym-qatynas ornattyq. Búgingi jastar sport saraıyna kelip jarys kórýge sonshalyqty qulyqty emes, kóbine ony teledıdardan tamashalaýdy qup kóredi. Mine, kıkboksıngti nasıhattaýdyń tóte jáne tıimdi jolynyń biri osy televızııa!
– Jalpy, sportsúıer qaýym kıkboksıngtiń birneshe túrin bir-birimen shatastyryp jatady. Faıterlerdiń basyna shlem, aıaǵyna qalqansha kıip shyǵatyny jurttyń delebesin qozdyrmaıtyn sııaqty. Sporttyń bul túrine degen qyzyǵýshylyqtyń tómen bolatyn bir sebebi osynda jatqan joq pa?
– Kıkboksıngtiń alty túri bar. K-1, fýl-kantakt jáne loý-kık – bular bul sporttyń ishindegi qatańdaý túrleri, al semı-kontakt, laıt-kontakt, frıstaıl degender «jumsaqtaý» túrleri. Jalpy, bolashaqta kıkboksıngtiń K-1 túrin túpkilikti tańdap alatyn shyǵarmyz dep otyrmyz. О́ıtkeni, «Keı ýan» (K-1) búginde jankúıerdiń qoshemetine bólenip júrgen UFC, MMA syndy jekpe-jek túrlerine bir taban jaqyn, jigittiń syrttany ǵana synǵa túse alatyn saıys. Munda faıterler sharshy alańǵa tek sholaq shalbarmen jáne qoldaryna bylǵary qolǵap kıip qana shyǵady.
Biz shamamyz kelgenshe kıkboksıngti jurtqa qyzyqty etip kórsetýge tyrysamyz. Myqty sheberlerimiz bar, solardy halyqqa tanytý kerek, bolashaqta fılmder túsirip, jekpe-jektiń bul túrin keńinen nasıhattaǵymyz keledi. Qazir reseılik «Boks-TV» arnasy bizge habarlasyp, birigip jumys isteý jóninde usynys jasady. Arnanyń Baltyq jaǵalaýy elderin qosqanda 8 mıllıon adamnan astam aýdıtorııasy bar eken. Odan bólek, Ázerbaıjannyń sporttyq telearnasy da bizdiń jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
– Sport týraly jańa zań shyqty. Ol boıynsha sportty qarjylandyrý federasııalar arqyly júzege asatyn boldy. Sizdiń osy júıe jónindegi pikirińizdi bilsek...
– Iá, jańa zań shyǵyp, sportty qarjylandyrý júıesi túbirimen ózgerdi. Mundaı tájirıbe álemniń biraz elderinde bar. Jalpy, bul saıasattyń jemisin ýaqyt kórsetedi dep oılaımyn. Maǵan unaǵany – endi sport túrleri basym baǵyt boıynsha saralanyp qarjylandyrylatyn boldy. Mysaly, eń aldymen Olımpııalyq baǵdarlamaǵa enetin, onyń ishinde júlde alýymyz múmkin sport túrlerine artyqshylyqtar berilgen.
Qarjy demekshi, mysaly kıkboksıng federasııasyna bir jylǵa dep 25 mıllıon teńge bólinedi. Osy qarjyny 8 myń kıkboksshyǵa jetkizýimiz kerek. Al bizdiń fýtboldaǵy nemese hokkeıdegi bir legıoner úshin mundaı soma bir aılyq eńbekaqy ǵana. Endi mynany qarańyz, bizdiń elde kıkboksıngpen aınalysqan sportshylar kúshtik qurylymdar, Ulttyq qaýipsizdik komıteti men ishki ister organdaryndaǵy arnaıy jasaqtar quramynyń 80 paıyzǵa jýyǵyn quraıdy. Syrttan kelgen álgi legıoner hokkeıshi nemese fýtbolshy bolsa, munda júrip alǵan memlekettiń mol qarjysyn óz elderine jiberedi. Iаǵnı, ol aqsha el ekonomıkasy úshin jumys istemeıdi. Sonda, bizdiń qoǵam úshin qaı sport túri mańyzdy, ony ózińiz-aq baǵamdaı berińiz.
Bıyl mynadaı oqıǵanyń kýási boldyq. Hokkeıden álem chempıonatyna bararda bizdiń Reseıde oınap júrgen 12 hokkeıshimiz Ulttyq qurama sapynda óner kórsetýden bas tartty. Bul degen masqara emes pe? Taǵy bir mysal, olımpııalyq sport túri dep kerlıngti qolǵa alyp, kókpardy umytýymyz kerek pe? Iаǵnı, bul jerde sport túrlerine beriletin basymdyq saıasatynda ulttyq erekshelikterdi eskerip, óz upaıymyzdy túgendeý turǵysynda ese jibermeýimiz kerek.
Jalpy, kıkboksıng keleshekke kerek sport dep oılaımyn. Jekpe-jekke degen qumarlyq jaýynger qazaqtyń qanynda bar qasıet. О́zin ǵana emes, ózgeni de qorǵaı alatyn, shymyr, shynyqqan, oqyǵan-toqyǵany mol ónegeli jas Otannyń kúni erteńgi qalqany emes pe?!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
